अध्यायः २
Chapter 2
॥
A chapter of the Natya Shastra.
105 verses·Sanskrit with transliteration
॥ श्रीरस्तु ॥ ।
भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम् ।
अथ भारतीये नाट्यशास्त्रे द्वितीयोऽध्यायः ।
भरतस्य वचः श्रुत्वा पप्रच्छुर्मुनयस्ततः ।
भगवन् श्रोतुमिच्छामो यजनं रङ्गसंश्रयम् ॥ १ ॥
|| śrīrastu || |
bharatamunipraṇītaṃ nāṭyaśāstram |
atha bhāratīye nāṭyaśāstre dvitīyo'dhyāyaḥ |
bharatasya vacaḥ śrutvā papracchurmunayastataḥ |
bhagavan śrotumicchāmo yajanaṃ raṅgasaṃśrayam || 1 ||
अथ वा या क्रियास्तत्र लक्षणं यच्च पूजनम् ।
भविष्यद्भिर्नरैः कार्यं कथं तन्नाट्यवेश्मनि ॥ २ ॥
atha vā yā kriyāstatra lakṣaṇaṃ yacca pūjanam |
bhaviṣyadbhirnaraiḥ kāryaṃ kathaṃ tannāṭyaveśmani || 2 ||
इहादिर्नाट्ययोगस्य नाट्यमण्डप एव हि ।
तस्मात्तस्यैव तावत्त्वं लक्षणं वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
ihādirnāṭyayogasya nāṭyamaṇḍapa eva hi |
tasmāttasyaiva tāvattvaṃ lakṣaṇaṃ vaktumarhasi || 3 ||
तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतोऽब्रवीत् ।
लक्षणं पूजनं चैव श्रूयतां नाट्यवेश्मनः ॥ ४ ॥
teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato'bravīt |
lakṣaṇaṃ pūjanaṃ caiva śrūyatāṃ nāṭyaveśmanaḥ || 4 ||
दिव्यानां मानसी सृष्टिर्गृहेषूपवनेषु च ।
( यथा भावाभिनिर्वर्त्याः सर्वे भावास्तु मानुषाः ॥) ।
नराणां यत्नतः कार्या लक्षणाभिहिता क्रिया ॥ ५ ॥
divyānāṃ mānasī sṛṣṭirgṛheṣūpavaneṣu ca |
( yathā bhāvābhinirvartyāḥ sarve bhāvāstu mānuṣāḥ ||) |
narāṇāṃ yatnataḥ kāryā lakṣaṇābhihitā kriyā || 5 ||
श्रूयतां तद्यथा यत्र कर्तव्यो नाट्यमण्डपः ।
तस्य वास्तु च पूजा च यथा योज्या प्रयत्नतः ॥ ६ ॥
śrūyatāṃ tadyathā yatra kartavyo nāṭyamaṇḍapaḥ |
tasya vāstu ca pūjā ca yathā yojyā prayatnataḥ || 6 ||
इह प्रेक्ष्यागृहं दृष्ट्वा धीमता विश्वकर्मणा ।
त्रिविधः सन्निवेशश्च शास्त्रतः परिकल्पितः ॥ ७ ॥
iha prekṣyāgṛhaṃ dṛṣṭvā dhīmatā viśvakarmaṇā |
trividhaḥ sanniveśaśca śāstrataḥ parikalpitaḥ || 7 ||
विकृष्टश्चतुरश्रश्च त्र्यश्रश्चैव तु मण्डपः ।
तेषां त्रीणि प्रमाणानि ज्येष्ठं मध्यं तथाऽवरम् ॥ ८ ॥
vikṛṣṭaścaturaśraśca tryaśraścaiva tu maṇḍapaḥ |
teṣāṃ trīṇi pramāṇāni jyeṣṭhaṃ madhyaṃ tathā'varam || 8 ||
प्रमाणमेषां निर्दिष्टं हस्तदण्डसमाश्रयम् ।
शतं चाष्टौ चतुःषष्टिर्हस्ता द्वात्रिंशदेव च ॥ ९ ॥
pramāṇameṣāṃ nirdiṣṭaṃ hastadaṇḍasamāśrayam |
śataṃ cāṣṭau catuḥṣaṣṭirhastā dvātriṃśadeva ca || 9 ||
अष्टाधिकं शतं ज्येष्ठं चतुःषष्टिस्तु मध्यमम् ।
कनीयस्तु तथा वेश्म हस्ता द्वात्रिंशदिष्यते ॥ १० ॥
aṣṭādhikaṃ śataṃ jyeṣṭhaṃ catuḥṣaṣṭistu madhyamam |
kanīyastu tathā veśma hastā dvātriṃśadiṣyate || 10 ||
देवानां तु भवेज्ज्येष्ठं नृपाणां मध्यमं भवेत् ।
शेषाणां प्रकृतीनां तु कनीयः संविधीयते ॥ ११ ॥
devānāṃ tu bhavejjyeṣṭhaṃ nṛpāṇāṃ madhyamaṃ bhavet |
śeṣāṇāṃ prakṛtīnāṃ tu kanīyaḥ saṃvidhīyate || 11 ||
(प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां प्रशस्तं मध्यमं स्मृतम् ।
तत्र पाठ्यं च गेयं च सुखश्राव्यतरं भवेत् ॥ ।
प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां त्रिप्रकारो विधिः स्मृतः ।
विकृष्टश्चतुरस्रश्च त्र्यस्रश्चैव प्रयोक्तृभिः ॥ ।
कनीयस्तु स्मृतं त्र्यस्रं चतुरस्रं तु मध्यमम् ।
ज्येष्ठं विकृष्टं विज्ञेयं नाट्यवेदप्रयोक्तृभिः ॥) ।
प्रमाणं यच्च निर्दिष्टं लक्षणं विश्वकर्मणा ।
प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां तच्चैव हि निबोधत ॥ १२ ॥
(prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ praśastaṃ madhyamaṃ smṛtam |
tatra pāṭhyaṃ ca geyaṃ ca sukhaśrāvyataraṃ bhavet || |
prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ triprakāro vidhiḥ smṛtaḥ |
vikṛṣṭaścaturasraśca tryasraścaiva prayoktṛbhiḥ || |
kanīyastu smṛtaṃ tryasraṃ caturasraṃ tu madhyamam |
jyeṣṭhaṃ vikṛṣṭaṃ vijñeyaṃ nāṭyavedaprayoktṛbhiḥ ||) |
pramāṇaṃ yacca nirdiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ viśvakarmaṇā |
prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ taccaiva hi nibodhata || 12 ||
अणू रजश्च वालश्च लिक्षा यूका यवस्तथा ।
अङ्गुलं च तथा हस्तो दण्डश्चैव प्रकीर्तितः ॥ १३ ॥
aṇū rajaśca vālaśca likṣā yūkā yavastathā |
aṅgulaṃ ca tathā hasto daṇḍaścaiva prakīrtitaḥ || 13 ||
अणवोऽष्टौ रजः प्रोक्तं तान्यष्टौ वाल उच्यते ।
वालास्त्वष्टौ भवेल्लिक्षा यूका लिक्षाष्टकं भवेत् ॥ १४ ॥
aṇavo'ṣṭau rajaḥ proktaṃ tānyaṣṭau vāla ucyate |
vālāstvaṣṭau bhavellikṣā yūkā likṣāṣṭakaṃ bhavet || 14 ||
यूकास्त्वष्टौ यवो ज्ञेयो यवास्त्वष्टौ तथाङ्गुलम् ।
अङ्गुलानि तथा हस्तश्चतुर्विंशतिरुच्यते ॥ १५ ॥
yūkāstvaṣṭau yavo jñeyo yavāstvaṣṭau tathāṅgulam |
aṅgulāni tathā hastaścaturviṃśatirucyate || 15 ||
चतुर्हस्तो भवेद्दण्डो निर्दिष्टस्तु प्रमाणतः ।
अनेनैव प्रमाणेन वक्ष्याम्येषां विनिर्णयम् ॥ १६ ॥
caturhasto bhaveddaṇḍo nirdiṣṭastu pramāṇataḥ |
anenaiva pramāṇena vakṣyāmyeṣāṃ vinirṇayam || 16 ||
चतुःषष्टिकरान्कुर्याद्दीर्घत्वेन तु मण्डपम् ।
द्वात्रिंशतं च विस्तारन्मर्त्यानां यो भवेदिह ॥ १७ ॥
catuḥṣaṣṭikarānkuryāddīrghatvena tu maṇḍapam |
dvātriṃśataṃ ca vistāranmartyānāṃ yo bhavediha || 17 ||
अत ऊर्ध्वं न कर्तव्यः कर्तृभिर्नाट्यमण्डपः ।
यस्मादव्यक्तभावं हि तत्र नाट्यं व्रजेदिति ॥ १८ ॥
ata ūrdhvaṃ na kartavyaḥ kartṛbhirnāṭyamaṇḍapaḥ |
yasmādavyaktabhāvaṃ hi tatra nāṭyaṃ vrajediti || 18 ||
मण्डपे विप्रकृष्टे तु पाठ्यमुच्चारितस्वरम् ।
अनिस्सरणधर्मत्वाद्विस्वरत्वं भृशं व्रजेत् ॥ १९ ॥
maṇḍape viprakṛṣṭe tu pāṭhyamuccāritasvaram |
anissaraṇadharmatvādvisvaratvaṃ bhṛśaṃ vrajet || 19 ||
यश्चाप्यास्यगतो भावो नानादृष्टिसमन्वितः ।
स वेश्मनः प्रकृष्टत्वाद् व्रजेदव्यक्ततां पराम् ॥ २० ॥
yaścāpyāsyagato bhāvo nānādṛṣṭisamanvitaḥ |
sa veśmanaḥ prakṛṣṭatvād vrajedavyaktatāṃ parām || 20 ||
प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां तस्मान्मध्यममिष्यते ।
यावत्पाठ्यं च गेयं च तत्र श्रव्यतरं भवेत् ॥ २१ ॥
prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ tasmānmadhyamamiṣyate |
yāvatpāṭhyaṃ ca geyaṃ ca tatra śravyataraṃ bhavet || 21 ||
[प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां त्रिप्रकारो विधिः स्मृतः ।
विकृष्टश्चतुरस्रश्च त्र्यस्रश्चैव प्रयोक्तृभिः ॥) ।
कनीयस्तु स्मृतं त्र्यस्रं चतुरस्रं तु मध्यमम् ।
ज्येष्ठं विकृष्टं विज्ञेयं नाट्यवेदप्रयोक्तृभिः ]॥ ।
देवानां मानसी सृष्टिर्गृहेषूपवनेषु च ।
यत्नभावाभिनिष्पन्नाः सर्वे भावा हि मानुषा ॥ २२ ॥
[prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ triprakāro vidhiḥ smṛtaḥ |
vikṛṣṭaścaturasraśca tryasraścaiva prayoktṛbhiḥ ||) |
kanīyastu smṛtaṃ tryasraṃ caturasraṃ tu madhyamam |
jyeṣṭhaṃ vikṛṣṭaṃ vijñeyaṃ nāṭyavedaprayoktṛbhiḥ ]|| |
devānāṃ mānasī sṛṣṭirgṛheṣūpavaneṣu ca |
yatnabhāvābhiniṣpannāḥ sarve bhāvā hi mānuṣā || 22 ||
तस्माद्देवकृतैर्भावैर्न विस्पर्धेत मानुषः ।
मानुषस्य तु गेहस्य सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् ॥ २३ ॥
tasmāddevakṛtairbhāvairna vispardheta mānuṣaḥ |
mānuṣasya tu gehasya sampravakṣyāmi lakṣaṇam || 23 ||
भूमेर्विभागं पूर्वं तु परीक्षेत प्रयोजक ।
ततो वास्तु प्रमाणेन प्रारभेत शुभेच्छया ॥ २४ ॥
bhūmervibhāgaṃ pūrvaṃ tu parīkṣeta prayojaka |
tato vāstu pramāṇena prārabheta śubhecchayā || 24 ||
समा स्थिरा तु कठिनाअ कृष्णा गौरी च या भवेत् ।
भूमिस्तत्रैव कर्तव्यः कर्तृभिर्नाट्यमण्डपः ॥ २५ ॥
samā sthirā tu kaṭhināa kṛṣṇā gaurī ca yā bhavet |
bhūmistatraiva kartavyaḥ kartṛbhirnāṭyamaṇḍapaḥ || 25 ||
प्रथमं शोधनं कृत्वा लाङ्गलेन समुत्कृषेत् ।
अस्थिकीलकपालानि तृणगुल्मांश्च शोधयेत् ॥ २६ ॥
prathamaṃ śodhanaṃ kṛtvā lāṅgalena samutkṛṣet |
asthikīlakapālāni tṛṇagulmāṃśca śodhayet || 26 ||
शोधयित्वा वसुमतीं प्रमाणं निर्दिशेत्ततः ।
( त्रीण्युत्तराणि सौम्यं च विशाखापि च रेवती ., ।
हस्तितिष्यानुराधाश्च प्रशस्ता नाट्यकर्मणि .) ।
पुष्यनक्षत्रयोगेन शुक्लं सूत्रं प्रसारयेत् ॥ २७ ॥
śodhayitvā vasumatīṃ pramāṇaṃ nirdiśettataḥ |
( trīṇyuttarāṇi saumyaṃ ca viśākhāpi ca revatī ., |
hastitiṣyānurādhāśca praśastā nāṭyakarmaṇi .) |
puṣyanakṣatrayogena śuklaṃ sūtraṃ prasārayet || 27 ||
कार्पासं बाल्बजं वापि मौञ्जं वाल्कलमेव च ।
सूत्रं बुधैस्तु कर्तव्यं यस्य च्छेदो न विद्यते ॥ २८ ॥
kārpāsaṃ bālbajaṃ vāpi mauñjaṃ vālkalameva ca |
sūtraṃ budhaistu kartavyaṃ yasya cchedo na vidyate || 28 ||
अर्धच्छिन्ने भवेत्सूत्रे स्वामिनो मरणं ध्रुवम् ।
त्रिभागच्छिन्नया रज्वा राष्ट्रकोपो विधीयते ॥ २९ ॥
ardhacchinne bhavetsūtre svāmino maraṇaṃ dhruvam |
tribhāgacchinnayā rajvā rāṣṭrakopo vidhīyate || 29 ||
छिन्नायां तु चतुर्भागे प्रयोक्तुर्नाश उच्यते ।
हस्तात्प्रभ्रष्टया वापि कश्चित्वपचयो भवेत् ॥ ३० ॥
chinnāyāṃ tu caturbhāge prayokturnāśa ucyate |
hastātprabhraṣṭayā vāpi kaścitvapacayo bhavet || 30 ||
तस्मान्नित्यं प्रयत्नेन रज्जुग्रहणमिष्यते ।
कार्यं चैव प्रयत्नेन मानं नाट्यगृहस्य तु ॥ ३१ ॥
tasmānnityaṃ prayatnena rajjugrahaṇamiṣyate |
kāryaṃ caiva prayatnena mānaṃ nāṭyagṛhasya tu || 31 ||
मुहूर्तेनानुकूलेन तिथ्या सुकरणेन च ।
ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा तु पुण्याहं वाचयेत्ततः ॥ ३२ ॥
muhūrtenānukūlena tithyā sukaraṇena ca |
brāhmaṇāṃstarpayitvā tu puṇyāhaṃ vācayettataḥ || 32 ||
शान्तितोयं ततो दत्त्वा ततः सूत्रं प्रसारयेत् ।
चतुष्षष्टिकरान्कृत्वा द्विधा कुर्यात्पुनश्च तान् ॥ ३३ ॥
śāntitoyaṃ tato dattvā tataḥ sūtraṃ prasārayet |
catuṣṣaṣṭikarānkṛtvā dvidhā kuryātpunaśca tān || 33 ||
पृष्ठतो यो भवेद्भागो द्विधाभूतस्य तस्य तु ।
सममर्धविभागेन रङ्गशीर्षं प्रकल्पयेत् ॥ ३४ ॥
pṛṣṭhato yo bhavedbhāgo dvidhābhūtasya tasya tu |
samamardhavibhāgena raṅgaśīrṣaṃ prakalpayet || 34 ||
पश्चिमे च विभागेऽथ नेपथ्यगृहमादिशेत् ।
विभज्य भागान्विधिवद्ययथावदनुपूर्वशः ॥ ३५ ॥
paścime ca vibhāge'tha nepathyagṛhamādiśet |
vibhajya bhāgānvidhivadyayathāvadanupūrvaśaḥ || 35 ||
शुभे नक्षत्रयोगे च मण्डपस्य निवेशनम् ।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्मृदङ्गपणवादिभिः ॥ ३६ ॥
śubhe nakṣatrayoge ca maṇḍapasya niveśanam |
śaṅkhadundubhinirghoṣairmṛdaṅgapaṇavādibhiḥ || 36 ||
सर्वातोद्यैः प्रणुदितैः स्थापनं कार्यमेव तु ।
उत्सार्याणि त्वनिष्टानि पाषण्ड्याश्रमिणस्तथा ॥ ३७ ॥
sarvātodyaiḥ praṇuditaiḥ sthāpanaṃ kāryameva tu |
utsāryāṇi tvaniṣṭāni pāṣaṇḍyāśramiṇastathā || 37 ||
काषायवसनाश्चैव विकलाश्चैअव ये नराः ।
निशायां च बलिः कार्या नानाभोजनसंयुतः ॥ ३८ ॥
kāṣāyavasanāścaiva vikalāścaiava ye narāḥ |
niśāyāṃ ca baliḥ kāryā nānābhojanasaṃyutaḥ || 38 ||
गन्धपुष्पफलोपेता दिशो दश समाश्रितः ।
पूर्वेण शुक्लान्नयुतो नीलान्नो दक्षिणेन च ॥ ३९ ॥
gandhapuṣpaphalopetā diśo daśa samāśritaḥ |
pūrveṇa śuklānnayuto nīlānno dakṣiṇena ca || 39 ||
पश्चिमेन बलिः पीतो रक्तश्चैवोत्तरेण तु ।
यादृशं दिशि यस्यां तु दैवतं परिकल्पितम् ॥ ४० ॥
paścimena baliḥ pīto raktaścaivottareṇa tu |
yādṛśaṃ diśi yasyāṃ tu daivataṃ parikalpitam || 40 ||
तादृशस्तत्र दातव्यो बलिर्मन्त्रपुरस्कृतः ।
स्थापने ब्राह्मणेभ्यश्च दातव्यं घृतपायसम् ॥ ४१ ॥
tādṛśastatra dātavyo balirmantrapuraskṛtaḥ |
sthāpane brāhmaṇebhyaśca dātavyaṃ ghṛtapāyasam || 41 ||
मधुपर्कस्तथा राज्ञे कर्तृभ्यश्च गुडौदनम् ।
नक्षत्रेण तु कर्तव्यं मूलेन स्थापनं बुधैः ॥ ४२ ॥
madhuparkastathā rājñe kartṛbhyaśca guḍaudanam |
nakṣatreṇa tu kartavyaṃ mūlena sthāpanaṃ budhaiḥ || 42 ||
मुहूर्तेनानुकूलेन तिथ्या सुकरणेन च ।
एवं तु स्थापनं कृत्वा भित्तिकर्म प्रयोजयेत् ॥ ४३ ॥
muhūrtenānukūlena tithyā sukaraṇena ca |
evaṃ tu sthāpanaṃ kṛtvā bhittikarma prayojayet || 43 ||
भित्तिकर्मणि निर्वृत्ते स्तम्भानां स्थापनं ततः ।
तिथिनक्षत्रयोगेन शुभेन करणेन च ॥ ४४ ॥
bhittikarmaṇi nirvṛtte stambhānāṃ sthāpanaṃ tataḥ |
tithinakṣatrayogena śubhena karaṇena ca || 44 ||
स्तम्भानां स्थापनं कार्यं रोहिण्या श्रवणेन वा ।
आचार्येण सुयुक्तेन त्रिरात्रोपोषितेन च ॥ ४५ ॥
stambhānāṃ sthāpanaṃ kāryaṃ rohiṇyā śravaṇena vā |
ācāryeṇa suyuktena trirātropoṣitena ca || 45 ||
स्तम्भानां स्थापनं कार्यं प्राप्ते सूर्योदये शुभे ।
प्रथमे ब्राह्मणस्तम्भे सर्पिस्सर्षपसंस्कृतः ॥ ४६ ॥
stambhānāṃ sthāpanaṃ kāryaṃ prāpte sūryodaye śubhe |
prathame brāhmaṇastambhe sarpissarṣapasaṃskṛtaḥ || 46 ||
सर्वशुक्लो विधिः कार्यो दद्यात्पायसमेव च ।
ततश्च क्षत्रियस्तम्भे वस्त्रमाल्यानुलेपनम् ॥ ४७ ॥
sarvaśuklo vidhiḥ kāryo dadyātpāyasameva ca |
tataśca kṣatriyastambhe vastramālyānulepanam || 47 ||
सर्व रक्तं प्रदातव्यं द्विजेभ्यश्च गुडौदनम् ।
वैश्यस्तम्भे विधिः कार्यो दिग्भागे पश्चिमोत्तरे ॥ ४८ ॥
sarva raktaṃ pradātavyaṃ dvijebhyaśca guḍaudanam |
vaiśyastambhe vidhiḥ kāryo digbhāge paścimottare || 48 ||
सर्वं प्रीतं प्रदातव्यं द्विजेभ्यश्च घृतौदनम् ।
शूद्रस्तम्भे विधिः कार्यः सम्यक्पूर्वोत्तराश्रये ॥ ४९ ॥
sarvaṃ prītaṃ pradātavyaṃ dvijebhyaśca ghṛtaudanam |
śūdrastambhe vidhiḥ kāryaḥ samyakpūrvottarāśraye || 49 ||
नीलप्रायं प्रयत्नेन कूसरं च द्विजाशनम् ।
पूर्वोक्तब्राह्मणस्तम्भे शुक्लमाल्यानुलेपने ॥ ५० ॥
nīlaprāyaṃ prayatnena kūsaraṃ ca dvijāśanam |
pūrvoktabrāhmaṇastambhe śuklamālyānulepane || 50 ||
निक्षिपेत्कनकं मूले कर्णाभरणसंश्रयम् ।
ताम्रं चाधः प्रदातव्यं स्तम्भे क्षत्रियसंज्ञके ॥ ५१ ॥
nikṣipetkanakaṃ mūle karṇābharaṇasaṃśrayam |
tāmraṃ cādhaḥ pradātavyaṃ stambhe kṣatriyasaṃjñake || 51 ||
वैश्यस्तम्भस्य मूले तु रजतं सम्प्रदापयेत् ।
शूद्रस्तम्भस्य मूले तु दद्यादायसमेव च ॥ ५२ ॥
vaiśyastambhasya mūle tu rajataṃ sampradāpayet |
śūdrastambhasya mūle tu dadyādāyasameva ca || 52 ||
सर्वेष्वेव तु निक्षेप्यं स्तम्भमूलेषु काञ्चनम् ।
स्वस्तिपुण्याहघोषेण जयशब्देन चैव हि ॥ ५३ ॥
sarveṣveva tu nikṣepyaṃ stambhamūleṣu kāñcanam |
svastipuṇyāhaghoṣeṇa jayaśabdena caiva hi || 53 ||
स्तम्भानां स्थापनं कार्यं पुष्पमालापुरस्कृतम् ।
रत्नदानैः सगोदानैर्वस्त्रदानैरनल्पकैः ॥ ५४ ॥
stambhānāṃ sthāpanaṃ kāryaṃ puṣpamālāpuraskṛtam |
ratnadānaiḥ sagodānairvastradānairanalpakaiḥ || 54 ||
ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा तु स्तम्भानुत्थापयेत्ततः ।
अचलं चाप्यकम्पञ्च तथैवावलितं पुनः ॥ ५५ ॥
brāhmaṇāṃstarpayitvā tu stambhānutthāpayettataḥ |
acalaṃ cāpyakampañca tathaivāvalitaṃ punaḥ || 55 ||
स्तम्भस्योत्थापने सम्यग्दोषा ह्येते प्रकीर्तिताः ।
अवृष्टिरुक्ता चलने वलने मृत्युतो भयम् ॥ ५६ ॥
stambhasyotthāpane samyagdoṣā hyete prakīrtitāḥ |
avṛṣṭiruktā calane valane mṛtyuto bhayam || 56 ||
कम्पने परचक्रात्तु भयं भवति दारुणम् ।
दोषैरेतैर्विहीनं तु स्तम्भमुत्थापयेच्छिवम् ॥ ५७ ॥
kampane paracakrāttu bhayaṃ bhavati dāruṇam |
doṣairetairvihīnaṃ tu stambhamutthāpayecchivam || 57 ||
पवित्रे ब्राह्मणस्तम्भे दातव्या दक्षिणा च गौः ।
शेषाणां भोजनं कार्यं स्थापने कर्तृसंश्रयम् ॥ ५८ ॥
pavitre brāhmaṇastambhe dātavyā dakṣiṇā ca gauḥ |
śeṣāṇāṃ bhojanaṃ kāryaṃ sthāpane kartṛsaṃśrayam || 58 ||
मन्त्रपूतं च तद्देयं नाट्याचार्येण धीमता ।
पुरोहितं नृपं चैव भोजयेन्मधुपायसैः ॥ ५९ ॥
mantrapūtaṃ ca taddeyaṃ nāṭyācāryeṇa dhīmatā |
purohitaṃ nṛpaṃ caiva bhojayenmadhupāyasaiḥ || 59 ||
कर्तॄनापि तथा सर्वान्कृसरां लवणोत्तराम् ।
सर्वमेवं विधिं कृत्वा सर्वातोद्यैः प्रवादितैः ॥ ६० ॥
kartṝnāpi tathā sarvānkṛsarāṃ lavaṇottarām |
sarvamevaṃ vidhiṃ kṛtvā sarvātodyaiḥ pravāditaiḥ || 60 ||
अभिमन्त्र्य यथान्यायं स्तम्भानुत्थापयेच्छुचिः ।
' यथाऽचलो गिरिर्मेरुर्हिमवांश्च महाबलः ॥ ६१ ॥
abhimantrya yathānyāyaṃ stambhānutthāpayecchuciḥ |
' yathā'calo girirmerurhimavāṃśca mahābalaḥ || 61 ||
जयावहो नरेन्द्रस्य तथा त्वमचलो भव .' ।
स्तम्भद्वारं च भित्तिं च नेपथ्यगृहमेव च ॥ ६२ ॥
jayāvaho narendrasya tathā tvamacalo bhava .' |
stambhadvāraṃ ca bhittiṃ ca nepathyagṛhameva ca || 62 ||
एवमुत्थापयेतज्ज्ञो विधिदृष्टेन कर्मणा ।
रङ्गपीठस्य पार्श्वे तु कर्तव्या मत्तवारणी ॥ ६३ ॥
evamutthāpayetajjño vidhidṛṣṭena karmaṇā |
raṅgapīṭhasya pārśve tu kartavyā mattavāraṇī || 63 ||
चतुस्तम्भसमायुक्ता रङ्गपीठप्रमाणतः ।
अध्यर्धहस्तोत्सेधेन कर्तव्या मत्तवारणी ॥ ६४ ॥
catustambhasamāyuktā raṅgapīṭhapramāṇataḥ |
adhyardhahastotsedhena kartavyā mattavāraṇī || 64 ||
उत्सेधेन तयोस्तुल्यं कर्तव्यं रङ्गमण्डपम् ।
तस्यां माल्यं च धूपं च गन्धं वस्त्रं तथैव च ॥ ६५ ॥
utsedhena tayostulyaṃ kartavyaṃ raṅgamaṇḍapam |
tasyāṃ mālyaṃ ca dhūpaṃ ca gandhaṃ vastraṃ tathaiva ca || 65 ||
नानावर्णानि देयानि तथा भूतप्रियो बलिः ।
आयसं तत्र दातव्यं स्तम्भानां कुशैलैरधः ॥ ६६ ॥
nānāvarṇāni deyāni tathā bhūtapriyo baliḥ |
āyasaṃ tatra dātavyaṃ stambhānāṃ kuśailairadhaḥ || 66 ||
भोजने कृसराश्चैव दातव्यं ब्राह्मणाशनम् ।
एवं विधिपुरस्कारैः कर्तव्या मत्तवारणी ॥ ६७ ॥
bhojane kṛsarāścaiva dātavyaṃ brāhmaṇāśanam |
evaṃ vidhipuraskāraiḥ kartavyā mattavāraṇī || 67 ||
रङ्गपीठं ततः कार्यं विधिदृष्टेण कर्मणा ।
रङ्गशीर्षस्तु कर्तव्यं षड्दारुकसमन्वितम् ॥ ६८ ॥
raṅgapīṭhaṃ tataḥ kāryaṃ vidhidṛṣṭeṇa karmaṇā |
raṅgaśīrṣastu kartavyaṃ ṣaḍdārukasamanvitam || 68 ||
कार्यं द्वारद्वयं चात्र नेपथ्यगृहकस्य तु ।
पूरणे मृत्तिका चात्र कृष्णा देया प्रयत्नतः ॥ ६९ ॥
kāryaṃ dvāradvayaṃ cātra nepathyagṛhakasya tu |
pūraṇe mṛttikā cātra kṛṣṇā deyā prayatnataḥ || 69 ||
लाङ्गलेन समुत्कृष्य निर्लोष्टतृणशर्करम् ।
लाङ्गले शुद्धवर्णो तु धुर्यो योज्यौ प्रयत्नतः ॥ ७० ॥
lāṅgalena samutkṛṣya nirloṣṭatṛṇaśarkaram |
lāṅgale śuddhavarṇo tu dhuryo yojyau prayatnataḥ || 70 ||
कर्तारः पुरुषश्चात्र येऽङ्गदोषविविर्जिताः ।
अहीनाङ्गैश्च वोढव्या मृत्तिका पिटकैर्नवैः ॥ ७१ ॥
kartāraḥ puruṣaścātra ye'ṅgadoṣavivirjitāḥ |
ahīnāṅgaiśca voḍhavyā mṛttikā piṭakairnavaiḥ || 71 ||
एवंविधैः प्रकर्तव्यं रङ्गशीर्षं प्रयत्नतः ।
कूर्मपृष्ठं न कर्तव्यं मत्स्यपृष्ठं तथैव च ॥ ७२ ॥
evaṃvidhaiḥ prakartavyaṃ raṅgaśīrṣaṃ prayatnataḥ |
kūrmapṛṣṭhaṃ na kartavyaṃ matsyapṛṣṭhaṃ tathaiva ca || 72 ||
शुद्धादर्शतलाकारं रङ्गशीर्षं प्रशस्यते ।
रत्नानि चात्र देयानि पूर्वे वज्रं विचक्षणैः ॥ ७३ ॥
śuddhādarśatalākāraṃ raṅgaśīrṣaṃ praśasyate |
ratnāni cātra deyāni pūrve vajraṃ vicakṣaṇaiḥ || 73 ||
वैडूर्यं दक्षिणे पार्श्वे स्फटिकं पश्चिमे तथा ।
प्रवालमुत्तरे चैव मध्ये तु कनकं भवेत् ॥ ७४ ॥
vaiḍūryaṃ dakṣiṇe pārśve sphaṭikaṃ paścime tathā |
pravālamuttare caiva madhye tu kanakaṃ bhavet || 74 ||
एवं रङ्गशिरः कृत्वा दारुकर्म प्रयोजयेत् ।
ऊहप्रत्यूहसंयुक्तः नानाशिल्पप्रयोजितम् ॥ ७५ ॥
evaṃ raṅgaśiraḥ kṛtvā dārukarma prayojayet |
ūhapratyūhasaṃyuktaḥ nānāśilpaprayojitam || 75 ||
नानासञ्जवनोपेतं बहुव्यालोपशोभितम् ।
ससालभञ्जिकाभिश्च समन्तात्समलङ्कृतम् ॥ ७६ ॥
nānāsañjavanopetaṃ bahuvyālopaśobhitam |
sasālabhañjikābhiśca samantātsamalaṅkṛtam || 76 ||
निर्व्यूहकुहरोपेतं नानाग्रथितवेदिकम् ।
नानाविन्याससंयुक्तं चित्रजालगवाक्षकम् ॥ ७७ ॥
nirvyūhakuharopetaṃ nānāgrathitavedikam |
nānāvinyāsasaṃyuktaṃ citrajālagavākṣakam || 77 ||
सुपीठधारिणीयुक्तं कपोतालीसमाकुलम् ।
नानाकुट्टिमविन्यस्तैः स्तम्भैश्चाप्युपशोभितम् ॥ ७८ ॥
supīṭhadhāriṇīyuktaṃ kapotālīsamākulam |
nānākuṭṭimavinyastaiḥ stambhaiścāpyupaśobhitam || 78 ||
एवं काष्ठविधिं कृत्वा भित्तिकर्म प्रयोजयेत् ।
स्तम्भं वा नागदन्तं वा वातायनमथापि वा ॥ ७९ ॥
evaṃ kāṣṭhavidhiṃ kṛtvā bhittikarma prayojayet |
stambhaṃ vā nāgadantaṃ vā vātāyanamathāpi vā || 79 ||
कोणं वा सप्रतिद्वारं द्वारविद्धं न कारयेत् ।
कार्यः शैलगुहाकारो द्विभूमिर्नाट्यमण्डपः ॥ ८० ॥
koṇaṃ vā sapratidvāraṃ dvāraviddhaṃ na kārayet |
kāryaḥ śailaguhākāro dvibhūmirnāṭyamaṇḍapaḥ || 80 ||
मन्दवातायनोपेतो निर्वातो धीरशब्दवान् ।
तस्मान्निवातः कर्तव्यः कर्तृभिर्नाट्यमण्डपः ॥ ८१ ॥
mandavātāyanopeto nirvāto dhīraśabdavān |
tasmānnivātaḥ kartavyaḥ kartṛbhirnāṭyamaṇḍapaḥ || 81 ||
गम्भीरस्वरता येन कुतपस्य भविष्यति ।
भित्तिकर्मविधिं कृत्वा भित्तिलेपं प्रदापयेत् ॥ ८२ ॥
gambhīrasvaratā yena kutapasya bhaviṣyati |
bhittikarmavidhiṃ kṛtvā bhittilepaṃ pradāpayet || 82 ||
सुधाकर्म बहिस्तस्य विधातव्यं प्रयत्नतः ।
भित्तिष्वथ विलिप्तासु परिमृष्टासु सर्वतः ॥ ८३ ॥
sudhākarma bahistasya vidhātavyaṃ prayatnataḥ |
bhittiṣvatha viliptāsu parimṛṣṭāsu sarvataḥ || 83 ||
समासु जातशोभासु चित्रकर्म प्रयोजयेत् ।
चित्रकर्मणि चालेख्याः पुरुषाः स्रीजनास्तथा ॥ ८४ ॥
samāsu jātaśobhāsu citrakarma prayojayet |
citrakarmaṇi cālekhyāḥ puruṣāḥ srījanāstathā || 84 ||
लताबन्धाश्च कर्तव्याश्चरितं चात्म्भोगजम् ।
एवं विकृष्टं कर्तव्यं नाट्यवेश्म प्रयोक्तृभिः ॥ ८५ ॥
latābandhāśca kartavyāścaritaṃ cātmbhogajam |
evaṃ vikṛṣṭaṃ kartavyaṃ nāṭyaveśma prayoktṛbhiḥ || 85 ||
पुनरेव हि वक्ष्यामि चतुरश्रस्य लक्षणम् ।
समन्ततश्च कर्तव्या हस्ता द्वात्रिंशदेव तु ॥ ८६ ॥
punareva hi vakṣyāmi caturaśrasya lakṣaṇam |
samantataśca kartavyā hastā dvātriṃśadeva tu || 86 ||
शुभभूमिविभागस्थो नाट्यज्ञैर्नाट्यमण्डपः ।
यो विधिः पूर्वमुक्तस्तु लक्षणं मङ्गलानि च ॥ ८७ ॥
śubhabhūmivibhāgastho nāṭyajñairnāṭyamaṇḍapaḥ |
yo vidhiḥ pūrvamuktastu lakṣaṇaṃ maṅgalāni ca || 87 ||
विकृष्टे तान्यशेषाणि चतुरश्रेऽपि कारयेत् ।
चतुरश्रं समं कृत्वा सूत्रेण प्रविभज्य च ॥ ८८ ॥
vikṛṣṭe tānyaśeṣāṇi caturaśre'pi kārayet |
caturaśraṃ samaṃ kṛtvā sūtreṇa pravibhajya ca || 88 ||
बाह्यतः सर्वतः कार्या भित्तिः श्लिष्टेष्टका दृढा ।
तत्राभ्यन्तरतः कार्या रङ्गपीठोपरि स्थिताः ॥ ८९ ॥
bāhyataḥ sarvataḥ kāryā bhittiḥ śliṣṭeṣṭakā dṛḍhā |
tatrābhyantarataḥ kāryā raṅgapīṭhopari sthitāḥ || 89 ||
दश प्रयोक्तृभिः स्तम्भाः शक्ता मण्डपधारणे ।
स्तम्भानां बाह्यतश्चापि सोपानाकृति पीठकम् ॥ ९० ॥
daśa prayoktṛbhiḥ stambhāḥ śaktā maṇḍapadhāraṇe |
stambhānāṃ bāhyataścāpi sopānākṛti pīṭhakam || 90 ||
इष्टकादारुभिः कार्यं प्रेक्षकाणां निवेशनम् ।
हस्तप्रमाणैरुत्सेधैर्भूमिभागसमुत्थितैः ॥ ९१ ॥
iṣṭakādārubhiḥ kāryaṃ prekṣakāṇāṃ niveśanam |
hastapramāṇairutsedhairbhūmibhāgasamutthitaiḥ || 91 ||
रङ्गपीठावलोक्यं तु कुर्यादासनजं विधिम् ।
षडन्यानन्तरे चैव पुनः स्तम्भान्यथादिशम् ॥ ९२ ॥
raṅgapīṭhāvalokyaṃ tu kuryādāsanajaṃ vidhim |
ṣaḍanyānantare caiva punaḥ stambhānyathādiśam || 92 ||
विधिना स्थापयेतज्ञो दृढान्मण्डपधारणे ।
अष्टौ स्तम्भान्पुनश्चैव तेषामुपरि कल्पयेत् ॥ ९३ ॥
vidhinā sthāpayetajño dṛḍhānmaṇḍapadhāraṇe |
aṣṭau stambhānpunaścaiva teṣāmupari kalpayet || 93 ||
स्थाप्यं चैव ततः पीठमष्टहस्तप्रमाणतः ।
विद्धास्यमष्टहस्तं च पीठं तेषु ततो न्यसेत् ॥ ९४ ॥
sthāpyaṃ caiva tataḥ pīṭhamaṣṭahastapramāṇataḥ |
viddhāsyamaṣṭahastaṃ ca pīṭhaṃ teṣu tato nyaset || 94 ||
तत्र स्तम्भाः प्रदातव्यास्तज्ञैर्मण्डपधारणे ।
धारणीधारणास्ते च शालस्त्रीभिरलङ्कृताः ॥ ९५ ॥
tatra stambhāḥ pradātavyāstajñairmaṇḍapadhāraṇe |
dhāraṇīdhāraṇāste ca śālastrībhiralaṅkṛtāḥ || 95 ||
नेपथ्यगृहकं चैव ततः कार्यं प्रयत्नतः ।
द्वारं चैकं भवेत्तत्र रङ्गपीठप्रवेशनम् ॥ ९६ ॥
nepathyagṛhakaṃ caiva tataḥ kāryaṃ prayatnataḥ |
dvāraṃ caikaṃ bhavettatra raṅgapīṭhapraveśanam || 96 ||
जनप्रवेशनं चान्यदाभिमुख्येन कारयेत् ।
रङ्गस्याभिमुखं कार्यं द्वितीयं द्वारमेव तु ॥ ९७ ॥
janapraveśanaṃ cānyadābhimukhyena kārayet |
raṅgasyābhimukhaṃ kāryaṃ dvitīyaṃ dvārameva tu || 97 ||
अष्टहस्तं तु कर्तव्यं रङ्गपीठं प्रमाणतः ।
चतुरश्रं समतलं वेदिकासमलङ्कृतम् ॥ ९८ ॥
aṣṭahastaṃ tu kartavyaṃ raṅgapīṭhaṃ pramāṇataḥ |
caturaśraṃ samatalaṃ vedikāsamalaṅkṛtam || 98 ||
पूर्वप्रमाणनिर्दिष्टा कर्तव्या मत्तवारणी ।
चतुःस्तम्भसमायुक्ता वेदिकायास्तु पार्श्वतः ॥ ९९ ॥
pūrvapramāṇanirdiṣṭā kartavyā mattavāraṇī |
catuḥstambhasamāyuktā vedikāyāstu pārśvataḥ || 99 ||
समुन्नतं समं चैव रङ्गशीर्षं तु कारयेत् ।
विकृष्टे तून्नतं कार्यं चतुरश्रे समं तथा ॥ १०० ॥
samunnataṃ samaṃ caiva raṅgaśīrṣaṃ tu kārayet |
vikṛṣṭe tūnnataṃ kāryaṃ caturaśre samaṃ tathā || 100 ||
एवमेतेन विधिना चतुरश्रं गृहं भवेत् ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि त्र्यश्रगेहस्य लक्षणम् ॥ १०१ ॥
evametena vidhinā caturaśraṃ gṛhaṃ bhavet |
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tryaśragehasya lakṣaṇam || 101 ||
त्र्यश्रं त्रिकोणं कर्तव्यं नाट्यवेश्मप्रयोक्तृभिः ।
मध्ये त्रिकोणमेवास्य रङ्गपीठं तु कारयेत् ॥ १०२ ॥
tryaśraṃ trikoṇaṃ kartavyaṃ nāṭyaveśmaprayoktṛbhiḥ |
madhye trikoṇamevāsya raṅgapīṭhaṃ tu kārayet || 102 ||
द्वारं तैनैव कोणेन कर्तव्यं तस्य वेश्मनः ।
द्वितीयं चैव कर्तव्यं रङ्गपीठस्य पृष्ठतः ॥ १०३ ॥
dvāraṃ tainaiva koṇena kartavyaṃ tasya veśmanaḥ |
dvitīyaṃ caiva kartavyaṃ raṅgapīṭhasya pṛṣṭhataḥ || 103 ||
विधिर्यश्चतुरश्रस्य भित्तिस्तम्भसमाश्रयः ।
स तु सर्वः प्रयोक्तव्यस्त्र्यश्रस्यापि प्रयोक्तृभिः ॥ १०४ ॥
vidhiryaścaturaśrasya bhittistambhasamāśrayaḥ |
sa tu sarvaḥ prayoktavyastryaśrasyāpi prayoktṛbhiḥ || 104 ||
एवमेतेन विधिना कार्या नाट्यगृहा बुधैः ।
पुनरेषां प्रवक्ष्यामि पूजामेवं यथाविधिः ॥ १०५ ॥
evametena vidhinā kāryā nāṭyagṛhā budhaiḥ |
punareṣāṃ pravakṣyāmi pūjāmevaṃ yathāvidhiḥ || 105 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).