अध्यायः ७
Chapter 7
॥
A chapter of the Natya Shastra.
121 verses·Sanskrit with transliteration
॥ श्रीरस्तु ॥ ।
भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम् ।
अथ सप्तमोऽध्यायः ।
भावानिदानीं व्याख्यास्यामः । अत्राह- भावा इति कस्मात् ।
किं भवन्तीति भावाः किं वा भावयन्तीति भावाः । उच्यते - ।
वागङ्गसत्त्वोपेतान्काव्यार्थान्भावयन्तीति भावा इति ।
भू इति करणे धातुस्तथा च भावितं वासितं ।
कृतमित्यनर्थान्तरम् ।
लोकेऽपि च प्रसिद्धम् । अहो ह्यनेन गन्धेन रसेन वा सर्वमेव ।
भावितमिति ।
तच्च व्याप्त्यर्थम् ।
श्लोकाश्चात्र- ।
विभावेनाहृतो योऽर्थो ह्यनुभावैस्तु गम्यते ।
वागङ्गसत्त्वाभिनयैः स भाव इति सन्ज्ञितः ॥ १ ॥
|| śrīrastu || |
bharatamunipraṇītaṃ nāṭyaśāstram |
atha saptamo'dhyāyaḥ |
bhāvānidānīṃ vyākhyāsyāmaḥ | atrāha- bhāvā iti kasmāt |
kiṃ bhavantīti bhāvāḥ kiṃ vā bhāvayantīti bhāvāḥ | ucyate - |
vāgaṅgasattvopetānkāvyārthānbhāvayantīti bhāvā iti |
bhū iti karaṇe dhātustathā ca bhāvitaṃ vāsitaṃ |
kṛtamityanarthāntaram |
loke'pi ca prasiddham | aho hyanena gandhena rasena vā sarvameva |
bhāvitamiti |
tacca vyāptyartham |
ślokāścātra- |
vibhāvenāhṛto yo'rtho hyanubhāvaistu gamyate |
vāgaṅgasattvābhinayaiḥ sa bhāva iti sanjñitaḥ || 1 ||
वागङ्गमुखरागेण सत्त्वेनाभिनयेन च ।
कवेरन्तर्गतं भावं भावयन्भाव उच्यते ॥ २ ॥
vāgaṅgamukharāgeṇa sattvenābhinayena ca |
kaverantargataṃ bhāvaṃ bhāvayanbhāva ucyate || 2 ||
नानाभिनयसम्बद्धान्भावयन्ति रसानिमान् ।
यस्मातस्मादमी भावा विज्ञेया नाट्ययोक्तृभिः ॥ ३ ॥
nānābhinayasambaddhānbhāvayanti rasānimān |
yasmātasmādamī bhāvā vijñeyā nāṭyayoktṛbhiḥ || 3 ||
अथ विभाव इति कस्मात् । उच्यते-विभवो विज्ञानार्थः ।
विभावः कारणं निमित्तं हेतुरिति पर्यायाः । विभाव्यतेऽनेन ।
वागङ्गसत्त्वाभिनया इत्यतो विभावः । यथा विभावितं विज्ञा- ।
तमित्यनर्थान्तरम् ।
अत्र श्लोकः - ।
बहवोऽर्था विभाव्यन्ते वागङ्गाभिनयाश्रयाः ।
अनेन यस्मात्तेनायं विभाव इति सन्ज्ञितः ॥ ४ ॥
atha vibhāva iti kasmāt | ucyate-vibhavo vijñānārthaḥ |
vibhāvaḥ kāraṇaṃ nimittaṃ heturiti paryāyāḥ | vibhāvyate'nena |
vāgaṅgasattvābhinayā ityato vibhāvaḥ | yathā vibhāvitaṃ vijñā- |
tamityanarthāntaram |
atra ślokaḥ - |
bahavo'rthā vibhāvyante vāgaṅgābhinayāśrayāḥ |
anena yasmāttenāyaṃ vibhāva iti sanjñitaḥ || 4 ||
अथानुभाव इति कस्मात् । उच्यते- ।
अनुभाव्यतेऽनेन वागङ्गसत्त्वकृतोऽभिनय इति ।
अत्र श्लोकः - ।
वागङ्गाभिनयेनेह यतस्त्वर्थोऽनुभाव्यते ।
शाखाङ्गोपाङ्गसंयुक्तस्त्वनुभावस्ततः स्मृतः ॥ ५ ॥
athānubhāva iti kasmāt | ucyate- |
anubhāvyate'nena vāgaṅgasattvakṛto'bhinaya iti |
atra ślokaḥ - |
vāgaṅgābhinayeneha yatastvartho'nubhāvyate |
śākhāṅgopāṅgasaṃyuktastvanubhāvastataḥ smṛtaḥ || 5 ||
एवं ते विभावानुभावसंयुक्ता भावा इति व्याख्याताः । अतो ।
ह्येषां भावानां सिद्धिर्भवति । तस्मादेषां भावानां ।
विभावानुभावसंयुक्तानां लक्षणनिदर्शनान्यभिव्याख्यास्यामः ।
तत्र विभावानुभावौ लोकप्रसिद्धौ ।
लोकस्वभावानुगतत्वाच्च तयोर्लक्षणं ।
नोच्यतेऽतिप्रसङ्गनिवृत्यर्थम् ।
भवति चात्र श्लोकः - ।
लोकस्वभावसंसिद्धा लोकयात्रानुगामिनः ।
अनुभावा विभावाश्च ज्ञेयास्त्वभिनये बुधैः ॥ ६ ॥
evaṃ te vibhāvānubhāvasaṃyuktā bhāvā iti vyākhyātāḥ | ato |
hyeṣāṃ bhāvānāṃ siddhirbhavati | tasmādeṣāṃ bhāvānāṃ |
vibhāvānubhāvasaṃyuktānāṃ lakṣaṇanidarśanānyabhivyākhyāsyāmaḥ |
tatra vibhāvānubhāvau lokaprasiddhau |
lokasvabhāvānugatatvācca tayorlakṣaṇaṃ |
nocyate'tiprasaṅganivṛtyartham |
bhavati cātra ślokaḥ - |
lokasvabhāvasaṃsiddhā lokayātrānugāminaḥ |
anubhāvā vibhāvāśca jñeyāstvabhinaye budhaiḥ || 6 ||
तत्राष्टौ भावाः स्थायिनः । त्रयस्त्रिंशद्व्यभिचारिणः ।
अष्टौ ।
सात्विका इति भेदाः । एवमेते काव्यरसाभिव्यक्तिहेतव ।
एकोनपञ्चाशद्भावाः ।
प्रत्यवगन्तव्याः । एभ्यश्च सामान्यगुणयोगेन रसा निष्पद्यन्ते ।
अत्र श्लोकः- ।
योऽर्थो हृदयसंवादी तस्य भावो रसोद्भवः ।
शरीरं व्याप्यते तेन शुष्कं काष्ठमिवाग्निना ॥ ७ ॥
tatrāṣṭau bhāvāḥ sthāyinaḥ | trayastriṃśadvyabhicāriṇaḥ |
aṣṭau |
sātvikā iti bhedāḥ | evamete kāvyarasābhivyaktihetava |
ekonapañcāśadbhāvāḥ |
pratyavagantavyāḥ | ebhyaśca sāmānyaguṇayogena rasā niṣpadyante |
atra ślokaḥ- |
yo'rtho hṛdayasaṃvādī tasya bhāvo rasodbhavaḥ |
śarīraṃ vyāpyate tena śuṣkaṃ kāṣṭhamivāgninā || 7 ||
अत्राह- यदि ।
काव्यार्थसंश्रितैर्विभावानुभावव्यञ्जितैरेकोनपञ्चाशद्भावैः ।
सामान्यगुणयोगेनाभिनिष्पद्यन्ते रसास्तत्कथं स्थायिन एव भावा ।
रसत्वमाप्नुअवन्ति । उच्यते- यथा हि ।
समानलक्षणास्तुल्यपाणिपादोदरशरीराः ।
समानाङ्गप्रत्यङ्गा अपि पुरुषाः ।
कुलशीलविद्याकर्मशिल्पविचक्षणत्वाद्राज- ।
त्वमाप्नुवन्ति तत्रैव चान्येऽल्पबुद्धयस्तेषामेवानुचरा भवन्ति ।
तथा ।
विभावानुभावव्यभिचारिणः स्थायिभावानुपाश्रिता भवन्ति ।
बह्वाश्रयत्वास्वामिभूताः स्थायिनो भावाः ।
तद्वत्स्थानीयपुरुषगुणभूता अन्ये भावास्तान्गुणतया श्रयन्ते ।
स्थायिभावा रसत्वमाप्नुवन्ति । परिजनभूता व्यभिचारिणो ।
भावाः ।
अत्राह- को दृष्टान्त इति । यथा नरेन्द्रो बहुजनपरिवारोऽपि स ।
एव नाम ।
लभते नान्यः सुमहानपि पुरुषः तथा ।
विभावानुभावव्यभिचारिपरिवृतः ।
स्थायी भावो रसनाम लभते ।
भवति चात्र श्लोकः - ।
यथा नराणां नृपतिः शिष्याणां च यथा गुरुः ।
एवं हि सर्वभावानां भावः स्थायि महानिह ॥ ८ ॥
atrāha- yadi |
kāvyārthasaṃśritairvibhāvānubhāvavyañjitairekonapañcāśadbhāvaiḥ |
sāmānyaguṇayogenābhiniṣpadyante rasāstatkathaṃ sthāyina eva bhāvā |
rasatvamāpnuavanti | ucyate- yathā hi |
samānalakṣaṇāstulyapāṇipādodaraśarīrāḥ |
samānāṅgapratyaṅgā api puruṣāḥ |
kulaśīlavidyākarmaśilpavicakṣaṇatvādrāja- |
tvamāpnuvanti tatraiva cānye'lpabuddhayasteṣāmevānucarā bhavanti |
tathā |
vibhāvānubhāvavyabhicāriṇaḥ sthāyibhāvānupāśritā bhavanti |
bahvāśrayatvāsvāmibhūtāḥ sthāyino bhāvāḥ |
tadvatsthānīyapuruṣaguṇabhūtā anye bhāvāstānguṇatayā śrayante |
sthāyibhāvā rasatvamāpnuvanti | parijanabhūtā vyabhicāriṇo |
bhāvāḥ |
atrāha- ko dṛṣṭānta iti | yathā narendro bahujanaparivāro'pi sa |
eva nāma |
labhate nānyaḥ sumahānapi puruṣaḥ tathā |
vibhāvānubhāvavyabhicāriparivṛtaḥ |
sthāyī bhāvo rasanāma labhate |
bhavati cātra ślokaḥ - |
yathā narāṇāṃ nṛpatiḥ śiṣyāṇāṃ ca yathā guruḥ |
evaṃ hi sarvabhāvānāṃ bhāvaḥ sthāyi mahāniha || 8 ||
लक्षणं खलु पूर्वमभिहितमेषां रससन्ज्ञकानाम् । इदानीं ।
भावसामान्यलक्षणमभिधास्यामः । तत्र स्थायिभावान्वक्ष्यामः - ।
रतिर्नाम प्रमोदात्मिका ।
ऋतुमाल्यानुलेपनाभरणभोजनवरभवनानुभवना- ।
प्रातिकूल्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते ।
तामभिनयेत्स्मितवदनमधुरकथन- ।
भ्रूक्षेपकटाक्षादिभिरनुभावैः । अत्र श्लोकः - ।
इष्टार्थविषयप्राप्त्या रतिरित्युपजायते ।
सौम्यत्वादभिनेया सा वाङ्माधुर्याङ्गचेष्टितैः ॥ ९ ॥
lakṣaṇaṃ khalu pūrvamabhihitameṣāṃ rasasanjñakānām | idānīṃ |
bhāvasāmānyalakṣaṇamabhidhāsyāmaḥ | tatra sthāyibhāvānvakṣyāmaḥ - |
ratirnāma pramodātmikā |
ṛtumālyānulepanābharaṇabhojanavarabhavanānubhavanā- |
prātikūlyādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tāmabhinayetsmitavadanamadhurakathana- |
bhrūkṣepakaṭākṣādibhiranubhāvaiḥ | atra ślokaḥ - |
iṣṭārthaviṣayaprāptyā ratirityupajāyate |
saumyatvādabhineyā sā vāṅmādhuryāṅgaceṣṭitaiḥ || 9 ||
हासो नाम ।
परचेष्टानुकरणकुहकासम्बद्धप्रलापपौरोभाग्यमौर्ख्यादिभिर्विभावैः ।
समुत्पद्यते । तमभिनयेत्पूर्वोक्तैर्हसितादिभिरनुभावैः ।
भवति चात्र श्लोकः - ।
परचेष्टानुकरणाद्धासः समुपजायते ।
स्मितहासातिहसितैरभिनेयः स पण्डितैः ॥ १० ॥
hāso nāma |
paraceṣṭānukaraṇakuhakāsambaddhapralāpapaurobhāgyamaurkhyādibhirvibhāvaiḥ |
samutpadyate | tamabhinayetpūrvoktairhasitādibhiranubhāvaiḥ |
bhavati cātra ślokaḥ - |
paraceṣṭānukaraṇāddhāsaḥ samupajāyate |
smitahāsātihasitairabhineyaḥ sa paṇḍitaiḥ || 10 ||
शोको नाम ।
इष्टजनवियोगविभवनाशवधबन्धदुःखानुभनवनादिभिर्विभावैः ।
समुत्पद्यते ।
तस्यास्रपातपरिदेवितविलपितवैवर्ण्यस्वरभेदस्रस्तगात्रताभूमि- ।
पतनसस्वनरुदिताक्रन्दितदीर्घनिःश्वसितजडतोन्मादमोहमरणादिभिरनुभा- ।
वैरभिनयः प्रयोक्तव्यः ।
रुदितमत्र त्रिविधम् - आनन्दजमार्तिजमीर्ष्यासमुद्भवं चेति ।
भवन्ति चात्रार्याः - ।
[आनन्देऽप्यार्तिकृतं त्रिविधं रुदितं सदा बुधैर्ज्ञेयम् ।
तस्य त्वभिनययोगान्विभावगतितः प्रवक्ष्यामि ॥] ।
हर्षोत्फुल्लकपोलं सानुस्मरणादपाङ्गविसृतास्रम् ।
रोमाञ्चगात्रमनिभृतमानन्दसमुद्भवं भवति ॥ ११ ॥
śoko nāma |
iṣṭajanaviyogavibhavanāśavadhabandhaduḥkhānubhanavanādibhirvibhāvaiḥ |
samutpadyate |
tasyāsrapātaparidevitavilapitavaivarṇyasvarabhedasrastagātratābhūmi- |
patanasasvanaruditākranditadīrghaniḥśvasitajaḍatonmādamohamaraṇādibhiranubhā- |
vairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
ruditamatra trividham - ānandajamārtijamīrṣyāsamudbhavaṃ ceti |
bhavanti cātrāryāḥ - |
[ānande'pyārtikṛtaṃ trividhaṃ ruditaṃ sadā budhairjñeyam |
tasya tvabhinayayogānvibhāvagatitaḥ pravakṣyāmi ||] |
harṣotphullakapolaṃ sānusmaraṇādapāṅgavisṛtāsram |
romāñcagātramanibhṛtamānandasamudbhavaṃ bhavati || 11 ||
पर्याप्तविमुक्तास्रं सस्वनमस्वस्थगात्रगतिचेष्टम् ।
भूमिनिपातनिवर्तितविलपितमित्यार्तिजं भवति ॥ १२ ॥
paryāptavimuktāsraṃ sasvanamasvasthagātragaticeṣṭam |
bhūminipātanivartitavilapitamityārtijaṃ bhavati || 12 ||
प्रस्फुरितौष्ठकपोलं सशिरःकम्पं तथा सनिःश्वासम् ।
भ्रुकुटीकटाक्षकुटिलं स्त्रीणामीर्ष्याकृतं भवति ॥ १३ ॥
prasphuritauṣṭhakapolaṃ saśiraḥkampaṃ tathā saniḥśvāsam |
bhrukuṭīkaṭākṣakuṭilaṃ strīṇāmīrṣyākṛtaṃ bhavati || 13 ||
स्त्रीनीचप्रकृतिष्वेष शोको व्यसनसम्भवः ।
धैर्येणोत्तममध्यानां नीचानां रुदितेन च ॥ १४ ॥
strīnīcaprakṛtiṣveṣa śoko vyasanasambhavaḥ |
dhairyeṇottamamadhyānāṃ nīcānāṃ ruditena ca || 14 ||
क्रोधो नाम ।
आधर्षणाक्रुष्टकलहविवादप्रतिकूलादिभिर्विभावैः ।
समुत्पद्यते । अस्य ।
विकृष्टनासापुटोद्वृत्तनयनसन्दष्ठोष्ठपुट- ।
गण्डस्फुरणादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः ।
रिपुजो गुरुजश्चैव प्रणयिप्रभवस्तथा ।
भृत्यजः कृतकश्चेति क्रोधः पञ्चविधः स्मृतः ॥ १५ ॥
krodho nāma |
ādharṣaṇākruṣṭakalahavivādapratikūlādibhirvibhāvaiḥ |
samutpadyate | asya |
vikṛṣṭanāsāpuṭodvṛttanayanasandaṣṭhoṣṭhapuṭa- |
gaṇḍasphuraṇādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
ripujo gurujaścaiva praṇayiprabhavastathā |
bhṛtyajaḥ kṛtakaśceti krodhaḥ pañcavidhaḥ smṛtaḥ || 15 ||
अत्रार्या भवन्ति - ।
भृकुटीकुटिलोत्कटमुखः सन्दष्ठोष्ठः स्पृशन्करेण करम् ।
क्रुद्धः स्वभुजाप्रेक्षी शत्रौ निर्यन्त्रणं रुष्येत् ॥ १६ ॥
atrāryā bhavanti - |
bhṛkuṭīkuṭilotkaṭamukhaḥ sandaṣṭhoṣṭhaḥ spṛśankareṇa karam |
kruddhaḥ svabhujāprekṣī śatrau niryantraṇaṃ ruṣyet || 16 ||
किञ्चिदवाङ्ग्मुखदृष्टिः सास्रस्वेदापमार्जनपरश्च ।
अव्यक्तोल्बणचेष्टो गुरौ विनययन्त्रितो रुष्येत् ॥ १७ ॥
kiñcidavāṅgmukhadṛṣṭiḥ sāsrasvedāpamārjanaparaśca |
avyaktolbaṇaceṣṭo gurau vinayayantrito ruṣyet || 17 ||
अल्पप्रतरविचारो विकिरन्नश्रूण्यपाङ्गविक्षेपैः ।
सभ्रुकुटिस्फुरितोष्ठः प्रणयोपगतां प्रिया रुष्येत् ॥ १८ ॥
alpaprataravicāro vikirannaśrūṇyapāṅgavikṣepaiḥ |
sabhrukuṭisphuritoṣṭhaḥ praṇayopagatāṃ priyā ruṣyet || 18 ||
अथ परिजने तु रोषस्तर्जननिर्भर्त्सनाक्षिविस्तारैः ।
विप्रेक्षणैश्च विविधैरभिनेयः क्रूरतारहितः ॥ १९ ॥
atha parijane tu roṣastarjananirbhartsanākṣivistāraiḥ |
viprekṣaṇaiśca vividhairabhineyaḥ krūratārahitaḥ || 19 ||
कारणमवेक्षमाणः प्रायेणायासलिङ्गसंयुक्तः ।
वीररसान्तरचारी कार्यः कृतको भवति कोपः ॥ २० ॥
kāraṇamavekṣamāṇaḥ prāyeṇāyāsaliṅgasaṃyuktaḥ |
vīrarasāntaracārī kāryaḥ kṛtako bhavati kopaḥ || 20 ||
उत्साहो नाम उत्तमप्रकृतिः। स ।
चाविषादशक्तिधैर्यशौर्यादिभिर्विभावै- ।
रुत्पद्यते। तस्य धैर्यत्यागवैशारद्यादिभिरनुभावैरभिनयः ।
प्रयोक्तव्यः ।
अत्र श्लोकः - ।
असम्मोहादिभिर्व्यक्तो व्यवसायनयात्मकः ।
उत्साहस्त्वभिनेयः स्यादप्रमादोत्थितादिभिः ॥ २१ ॥
utsāho nāma uttamaprakṛtiḥ| sa |
cāviṣādaśaktidhairyaśauryādibhirvibhāvai- |
rutpadyate| tasya dhairyatyāgavaiśāradyādibhiranubhāvairabhinayaḥ |
prayoktavyaḥ |
atra ślokaḥ - |
asammohādibhirvyakto vyavasāyanayātmakaḥ |
utsāhastvabhineyaḥ syādapramādotthitādibhiḥ || 21 ||
भयं नाम स्त्रीनीचप्रकृतिकम् ।
गुरुराजापराधश्वापदशून्यागाराटवीपर्वतगहनगजाहिदर्शननिर्भर्त्सन-कान्तारदुर्दिननिशान्धकरोलूकनक्तञ्चरारावश्रवणादिभिर्विभावैः ।
समुत्पद्यते ।
तस्य ।
प्रकम्पितकरचरणहृदयकम्पनस्तम्भमुखशोषजिह्वापरिलेहन- ।
स्वेदवेपथुत्राससपरित्राणान्वेषणधावनोत्कृष्टादिभिरनुभवैरभिनयः ।
प्रयोक्तव्यः ।
अत्र श्लोकाः - ।
गुरुराजापराधेन रौद्राणां चापि दर्शनात् ।
श्रवणादपि घोराणां भयं मोहेन जायते ॥ २२ ॥
bhayaṃ nāma strīnīcaprakṛtikam |
gururājāparādhaśvāpadaśūnyāgārāṭavīparvatagahanagajāhidarśananirbhartsana-kāntāradurdinaniśāndhakarolūkanaktañcarārāvaśravaṇādibhirvibhāvaiḥ |
samutpadyate |
tasya |
prakampitakaracaraṇahṛdayakampanastambhamukhaśoṣajihvāparilehana- |
svedavepathutrāsasaparitrāṇānveṣaṇadhāvanotkṛṣṭādibhiranubhavairabhinayaḥ |
prayoktavyaḥ |
atra ślokāḥ - |
gururājāparādhena raudrāṇāṃ cāpi darśanāt |
śravaṇādapi ghorāṇāṃ bhayaṃ mohena jāyate || 22 ||
गात्रकम्पनवित्रासैर्वक्त्रशोषणसम्भ्रमैः ।
विस्फारितैक्षणैः कार्यमभिनेयक्रियागुणैः ॥ २३ ॥
gātrakampanavitrāsairvaktraśoṣaṇasambhramaiḥ |
visphāritaikṣaṇaiḥ kāryamabhineyakriyāguṇaiḥ || 23 ||
सत्त्ववित्रासनोद्भूतं भयमुत्पद्यते नृणाम् ।
स्रस्ताङ्गाक्षिनिमेषैस्तदभिनेयं तु नर्तकैः ॥ २४ ॥
sattvavitrāsanodbhūtaṃ bhayamutpadyate nṛṇām |
srastāṅgākṣinimeṣaistadabhineyaṃ tu nartakaiḥ || 24 ||
अत्रार्या भवति - ।
करचरणहृदयकम्पैर्मुखशोषणवदनलेहनस्तम्भैः ।
सम्भ्रान्तवदनवेपथुसन्त्रासकृतैरभिनयोऽस्य ॥ २५ ॥
atrāryā bhavati - |
karacaraṇahṛdayakampairmukhaśoṣaṇavadanalehanastambhaiḥ |
sambhrāntavadanavepathusantrāsakṛtairabhinayo'sya || 25 ||
जुगुप्सा नाम स्त्रीनीचप्रकृतिका । सा ।
चाहृद्यदर्शनश्रवणादिभिर्विभावैः ।
समुत्पद्यते । तस्याः ।
सर्वाङ्गसङ्कोचनिष्ठीवनमुखविकूणनहृल्लेखादि- ।
भिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः ।
भवति चात्र श्लोकः - ।
नासाप्रच्छादनेनेह गात्रसङ्कोचनेन च ।
उद्वेजनैः सहृल्लेखैर्जुगुप्सामभिनिर्दिशेत् ॥ २६ ॥
jugupsā nāma strīnīcaprakṛtikā | sā |
cāhṛdyadarśanaśravaṇādibhirvibhāvaiḥ |
samutpadyate | tasyāḥ |
sarvāṅgasaṅkocaniṣṭhīvanamukhavikūṇanahṛllekhādi- |
bhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
bhavati cātra ślokaḥ - |
nāsāpracchādaneneha gātrasaṅkocanena ca |
udvejanaiḥ sahṛllekhairjugupsāmabhinirdiśet || 26 ||
विस्मयो नाम ।
मायेन्द्रजालमानुषकर्मातिशयचित्रपुस्तशिल्पविद्यातिशयादिभिर्विभावैः ।
समुत्पद्यते । तस्य ।
नयनविस्तारानिमेषप्रेक्षितभ्रूक्षेपरोमहर्षणशिरःकम्पसाधुवादादिभि- ।
रनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः ।
भवति चात्र श्लोकः - ।
कर्मातिशयनिर्वृत्तो विस्मयो हर्षसम्भवः ।
सिद्धिस्थाने त्वसौ साध्यः प्रहर्षपुलकादिभिः ॥ २७ ॥
vismayo nāma |
māyendrajālamānuṣakarmātiśayacitrapustaśilpavidyātiśayādibhirvibhāvaiḥ |
samutpadyate | tasya |
nayanavistārānimeṣaprekṣitabhrūkṣeparomaharṣaṇaśiraḥkampasādhuvādādibhi- |
ranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
bhavati cātra ślokaḥ - |
karmātiśayanirvṛtto vismayo harṣasambhavaḥ |
siddhisthāne tvasau sādhyaḥ praharṣapulakādibhiḥ || 27 ||
एवमेते स्थायिनो भावा रससन्ज्ञाः प्रत्यवगन्तव्याः ।
व्यभिचारिण इदानीं व्याख्यास्यामः । अत्राह - व्यभिचारिण इति ।
कस्मात् ।
उच्यते - वि अभि इत्येतावुपसर्गौ । चर इति गत्यर्थो धातुः ।
विविधमाभिमुख्येन ।
रसेषु चरन्तीति व्यभिचारिणः । वागङ्गसत्त्वोपेताः प्रयोगे ।
रसान्नयन्तीति ।
व्यभिचारिणः । अत्राह - कथं नयन्तीति । उच्यते - लोकसिद्धान्त ।
एषः - ।
यथा सूर्य इदं दिनं नक्षत्रं वा नयतीति । न च तेन ।
बाहुभ्यां स्कन्धेन ।
वा नीयते । किं तु लोकप्रसिद्धमेतत् । यथेदं सूर्यो नक्षत्रं दिन ।
वा नयतीति ।
एवमेते व्यभिचारिण इत्यवगन्तव्याः । तानिह सङ्ग्रहाभिहितांस्त्र- ।
यस्त्रिंशद्व्यभिचारिणो भावान् वर्णयिष्यामः ।
तत्र निर्वेदो नाम ।
दारिद्र्यव्याध्यवमानाधिक्षेपाक्रुष्टक्रोधताडनेष्टजन- ।
वियोगतत्त्वज्ञानादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते स्त्रीनीचकुसत्त्वानाम् ।
।
रुदितनिःश्वसितोच्छ्वसितसम्प्रधारणादिभिरनुभावैस्तमभिनयेत् ।
अत्र श्लोकः - ।
दारिद्र्येष्टवियोगाद्यैः निर्वेदो नाम जायते ।
सम्प्रधारणनिःश्वासैस्तस्य त्वभिनयो भवेत् ॥ २८ ॥
evamete sthāyino bhāvā rasasanjñāḥ pratyavagantavyāḥ |
vyabhicāriṇa idānīṃ vyākhyāsyāmaḥ | atrāha - vyabhicāriṇa iti |
kasmāt |
ucyate - vi abhi ityetāvupasargau | cara iti gatyartho dhātuḥ |
vividhamābhimukhyena |
raseṣu carantīti vyabhicāriṇaḥ | vāgaṅgasattvopetāḥ prayoge |
rasānnayantīti |
vyabhicāriṇaḥ | atrāha - kathaṃ nayantīti | ucyate - lokasiddhānta |
eṣaḥ - |
yathā sūrya idaṃ dinaṃ nakṣatraṃ vā nayatīti | na ca tena |
bāhubhyāṃ skandhena |
vā nīyate | kiṃ tu lokaprasiddhametat | yathedaṃ sūryo nakṣatraṃ dina |
vā nayatīti |
evamete vyabhicāriṇa ityavagantavyāḥ | tāniha saṅgrahābhihitāṃstra- |
yastriṃśadvyabhicāriṇo bhāvān varṇayiṣyāmaḥ |
tatra nirvedo nāma |
dāridryavyādhyavamānādhikṣepākruṣṭakrodhatāḍaneṣṭajana- |
viyogatattvajñānādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate strīnīcakusattvānām |
|
ruditaniḥśvasitocchvasitasampradhāraṇādibhiranubhāvaistamabhinayet |
atra ślokaḥ - |
dāridryeṣṭaviyogādyaiḥ nirvedo nāma jāyate |
sampradhāraṇaniḥśvāsaistasya tvabhinayo bhavet || 28 ||
अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः - ।
इष्टजनविप्रयोगाद्दारिद्र्याद्व्याधितस्तथा दुःखात् ।
ऋद्धिं परस्य दृष्ट्वा निर्वेदो नाम सम्भवति ॥ २९ ॥
atrānuvaṃśye ārye bhavataḥ - |
iṣṭajanaviprayogāddāridryādvyādhitastathā duḥkhāt |
ṛddhiṃ parasya dṛṣṭvā nirvedo nāma sambhavati || 29 ||
बाष्पपरिप्लुतनयनः पुनश्च निःश्वासनदीनमुखनेत्रः ।
योगीव ध्यानपरो भवति हि निर्वेदवान्पुरुषः ॥ ३० ॥
bāṣpapariplutanayanaḥ punaśca niḥśvāsanadīnamukhanetraḥ |
yogīva dhyānaparo bhavati hi nirvedavānpuruṣaḥ || 30 ||
ग्लानिर्नाम वान्तविरिक्तव्याधितपोनियमोपवासमनस्तापातिशयमदन- ।
सेवनातिव्यायामाध्वगमनक्षुत्पिपासानिद्राच्छेदादिभिर्विभावैः ।
समुत्पद्यते । तस्याः क्षामवाक्यनयनकपोलोदरमन्दपदोत्क्षेपणवेपना- ।
नुत्साहतनुगात्रवैवर्ण्यस्वरभेदाभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः ।
।
अत्रार्ये भवतः - ।
वान्तविरिक्तव्याधिषु तपसा जरसा च जायते ग्लानिः ।
कार्श्येन साभिनेया मन्दभ्रमणेन कम्पेन ॥ ३१ ॥
glānirnāma vāntaviriktavyādhitaponiyamopavāsamanastāpātiśayamadana- |
sevanātivyāyāmādhvagamanakṣutpipāsānidrācchedādibhirvibhāvaiḥ |
samutpadyate | tasyāḥ kṣāmavākyanayanakapolodaramandapadotkṣepaṇavepanā- |
nutsāhatanugātravaivarṇyasvarabhedābhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
|
atrārye bhavataḥ - |
vāntaviriktavyādhiṣu tapasā jarasā ca jāyate glāniḥ |
kārśyena sābhineyā mandabhramaṇena kampena || 31 ||
गदितैः क्षामक्षामैर्नेत्रविकारैश्च दीनसञ्चारैः ।
श्लथभावेनाङ्गानां मुहुर्मुहुर्निर्दिशेद् ग्लानिम् ॥ ३२ ॥
gaditaiḥ kṣāmakṣāmairnetravikāraiśca dīnasañcāraiḥ |
ślathabhāvenāṅgānāṃ muhurmuhurnirdiśed glānim || 32 ||
शङ्का नाम सन्देहात्मिका स्त्रीनीचप्रभवा । चौर्याभिग्रहण- ।
नृपापराधपापकर्मकरणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्या ।
मुहुर्मुहुरवलोकनावकुण्ठनमुखशोषणजिह्वालेहनमुखवैवर्ण्य- ।
स्वरभेदवेपथुशुष्कोष्ठकण्ठायाससाधर्म्यादिभिरनुभावैरभिनयः ।
प्रयोक्तव्यः ।
चौर्यादिजनिता शङ्का प्रायः कार्या भयानके ।
प्रियव्यलीकजनिता तथा शृङ्गारिणी मता ॥ ३३ ॥
śaṅkā nāma sandehātmikā strīnīcaprabhavā | cauryābhigrahaṇa- |
nṛpāparādhapāpakarmakaraṇādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasyā |
muhurmuhuravalokanāvakuṇṭhanamukhaśoṣaṇajihvālehanamukhavaivarṇya- |
svarabhedavepathuśuṣkoṣṭhakaṇṭhāyāsasādharmyādibhiranubhāvairabhinayaḥ |
prayoktavyaḥ |
cauryādijanitā śaṅkā prāyaḥ kāryā bhayānake |
priyavyalīkajanitā tathā śṛṅgāriṇī matā || 33 ||
अत्राकारसंवरणमपि केचिदिच्छन्ति । तच्च ।
कुशलैरुपाधिभिरिङ्गितैश्चोपलक्ष्यम् ।
अत्रार्ये भवतः - ।
द्विविधा शङ्का कार्याह्यात्मसमुत्था च परसमुत्था च ।
या तत्रात्मसमुत्था सा ज्ञेया दृष्टिचेष्टाभिः ॥ ३४ ॥
atrākārasaṃvaraṇamapi kecidicchanti | tacca |
kuśalairupādhibhiriṅgitaiścopalakṣyam |
atrārye bhavataḥ - |
dvividhā śaṅkā kāryāhyātmasamutthā ca parasamutthā ca |
yā tatrātmasamutthā sā jñeyā dṛṣṭiceṣṭābhiḥ || 34 ||
किञ्चित्प्रवेपिताङ्गस्त्वधोमुखो वीक्षते च पार्श्वानि ।
गुरुसज्जमानजिह्वः श्यामास्यः शङ्कितः पुरुषः ॥ ३५ ॥
kiñcitpravepitāṅgastvadhomukho vīkṣate ca pārśvāni |
gurusajjamānajihvaḥ śyāmāsyaḥ śaṅkitaḥ puruṣaḥ || 35 ||
असूया नाम ।
नानापराधद्वेषपरैश्वर्यसौभाग्यमेधाविद्यालीलादिभिर्विभावैः ।
समुत्पद्यते । तस्याश्च परिषदि ।
दोषप्रख्यापनगुणोपघातेर्ष्याचक्षुःप्रदा- ।
नाधोमुखभ्रुकुटीक्रियावज्ञानकुत्सनादिभिरनुभावैरभिनयः ।
प्रयोक्तव्यः ।
अत्रार्ये भवतः - ।
परसौभाग्येश्वरतामेधालीलासमुच्छ्रयान्दृष्ट्वा ।
उत्पद्यते ह्यसूया कृतापराधो भवेद्यश्च ॥ ३६ ॥
asūyā nāma |
nānāparādhadveṣaparaiśvaryasaubhāgyamedhāvidyālīlādibhirvibhāvaiḥ |
samutpadyate | tasyāśca pariṣadi |
doṣaprakhyāpanaguṇopaghāterṣyācakṣuḥpradā- |
nādhomukhabhrukuṭīkriyāvajñānakutsanādibhiranubhāvairabhinayaḥ |
prayoktavyaḥ |
atrārye bhavataḥ - |
parasaubhāgyeśvaratāmedhālīlāsamucchrayāndṛṣṭvā |
utpadyate hyasūyā kṛtāparādho bhavedyaśca || 36 ||
भ्रुकुटिकुटिलोत्कटमुखैः सेर्ष्याक्रोधपरिवृत्तनेत्रैश्च ।
गुणनाशनविद्वेषैस्तत्राभिनयः प्रयोक्तव्यः ॥ ३७ ॥
bhrukuṭikuṭilotkaṭamukhaiḥ serṣyākrodhaparivṛttanetraiśca |
guṇanāśanavidveṣaistatrābhinayaḥ prayoktavyaḥ || 37 ||
मदो नाम मद्योपयोगादुत्पद्यते । स च त्रिविधः पञ्चविभावश्च ।
अत्रार्या भवन्ति - ।
ज्ञेयस्तु मदस्त्रिविधस्तरुणो मध्यस्तथावकृष्टश्च ।
करणं पञ्चविधं स्यात्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः ॥ ३८ ॥
mado nāma madyopayogādutpadyate | sa ca trividhaḥ pañcavibhāvaśca |
atrāryā bhavanti - |
jñeyastu madastrividhastaruṇo madhyastathāvakṛṣṭaśca |
karaṇaṃ pañcavidhaṃ syāttasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ || 38 ||
कश्चिन्मत्तो गायति रोदिति कश्चित्तथा हसति कश्चित् ।
परुषवचनाभिधायी कश्चित्कश्चित्तथा स्वपिति ॥ ३९ ॥
kaścinmatto gāyati roditi kaścittathā hasati kaścit |
paruṣavacanābhidhāyī kaścitkaścittathā svapiti || 39 ||
उत्तमसत्त्वः शेते हसति च गायति च मध्यमप्रकृतिः ।
परुषवचनाभिधायी रोदत्यपि चाधमप्रकृतिः ॥ ४० ॥
uttamasattvaḥ śete hasati ca gāyati ca madhyamaprakṛtiḥ |
paruṣavacanābhidhāyī rodatyapi cādhamaprakṛtiḥ || 40 ||
स्मितवचनमधुररागो हृष्टतनुः किञ्चिदाकुलितवाक्यः ।
सुकुमाराविद्धगतिस्तरुणमदस्तूत्तमप्रकृतिः ॥ ४१ ॥
smitavacanamadhurarāgo hṛṣṭatanuḥ kiñcidākulitavākyaḥ |
sukumārāviddhagatistaruṇamadastūttamaprakṛtiḥ || 41 ||
स्खलिताघूर्णितनयनः स्रस्तव्याकुलितबाहुविक्षेपः ।
कुटिलव्याविद्धगतिर्मध्यमदो मध्यमप्रकृतिः ॥ ४२ ॥
skhalitāghūrṇitanayanaḥ srastavyākulitabāhuvikṣepaḥ |
kuṭilavyāviddhagatirmadhyamado madhyamaprakṛtiḥ || 42 ||
नष्टस्मृतिर्हतगतिश्छर्दितहिक्काकफैः सुबीभत्सः ।
गुरुसज्जमानजिह्वो निष्ठीवति चाधमप्रकृतिः ॥ ४३ ॥
naṣṭasmṛtirhatagatiścharditahikkākaphaiḥ subībhatsaḥ |
gurusajjamānajihvo niṣṭhīvati cādhamaprakṛtiḥ || 43 ||
रङ्गे पिबतः कार्या मदवृद्धिर्नाट्ययोगमासाद्य ।
कार्यो मदक्षयो वै यः खलु पीत्वा प्रविष्टः स्यात् ॥ ४४ ॥
raṅge pibataḥ kāryā madavṛddhirnāṭyayogamāsādya |
kāryo madakṣayo vai yaḥ khalu pītvā praviṣṭaḥ syāt || 44 ||
सन्त्रासाच्छोकाद्वा भयात्प्रहर्षाच्च कारणोपगतात् ।
उत्क्रम्यापि हि कार्यो मदप्रणाशः क्रमात्तज्ज्ञैः ॥ ४५ ॥
santrāsācchokādvā bhayātpraharṣācca kāraṇopagatāt |
utkramyāpi hi kāryo madapraṇāśaḥ kramāttajjñaiḥ || 45 ||
एभिर्भावविशेषैर्मदो द्रुतं सम्प्रणाशमुपयाति ।
अभ्युदयसुखैर्वाक्यैर्यथैव शोकः क्षयं याति ॥ ४६ ॥
ebhirbhāvaviśeṣairmado drutaṃ sampraṇāśamupayāti |
abhyudayasukhairvākyairyathaiva śokaḥ kṣayaṃ yāti || 46 ||
श्रमो नाम अध्वव्यायामसेवनादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तस्य ।
गात्रपरिमर्दनसंवाहननिःश्वसितविजृम्भितमन्दपदोत्क्षेपणनयन- ।
वदनविकूणनसीत्करादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः ।
अत्रार्या - ।
नृत्ताध्वव्यायामान्नरस्य सञ्जायते श्रमो नाम ।
निःश्वासखेदगमनैस्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः ॥ ४७ ॥
śramo nāma adhvavyāyāmasevanādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate| tasya |
gātraparimardanasaṃvāhananiḥśvasitavijṛmbhitamandapadotkṣepaṇanayana- |
vadanavikūṇanasītkarādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
atrāryā - |
nṛttādhvavyāyāmānnarasya sañjāyate śramo nāma |
niḥśvāsakhedagamanaistasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ || 47 ||
आलस्यं नाम खेदव्याधिगर्भस्वभावश्रमसौहित्यादिभिर्विभावैः ।
समुत्पद्यते स्त्रीनीचानाम् ।
तदभिनयेत्सर्वकर्मानभिलाषशयना- ।
सननिद्रातन्द्रीसेवनादिभिरनुभावैः ।
अत्रार्या - ।
आलस्यं त्वभिनेयं खेदापगतं स्वभावजं चापि ।
आहारवर्जितानामारम्भाणामनारम्भात् ॥ ४८ ॥
ālasyaṃ nāma khedavyādhigarbhasvabhāvaśramasauhityādibhirvibhāvaiḥ |
samutpadyate strīnīcānām |
tadabhinayetsarvakarmānabhilāṣaśayanā- |
sananidrātandrīsevanādibhiranubhāvaiḥ |
atrāryā - |
ālasyaṃ tvabhineyaṃ khedāpagataṃ svabhāvajaṃ cāpi |
āhāravarjitānāmārambhāṇāmanārambhāt || 48 ||
दैन्यं नाम दौर्गत्यमनस्तापादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते ।
तस्याधृतिशिरोरोगगात्रगौरवान्यमनस्कतामृजापरिवर्जना- ।
दिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः ।
अत्रार्या - ।
चिन्तौत्सुक्यसमुत्था दुःखाद्या भवति दीनतां पुंसाम् ।
सर्वमृजापरिहारैर्विविधोऽभिनयो भवेत्तस्य ॥ ४९ ॥
dainyaṃ nāma daurgatyamanastāpādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tasyādhṛtiśirorogagātragauravānyamanaskatāmṛjāparivarjanā- |
dibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
atrāryā - |
cintautsukyasamutthā duḥkhādyā bhavati dīnatāṃ puṃsām |
sarvamṛjāparihārairvividho'bhinayo bhavettasya || 49 ||
चिन्ता नाम ।
ऐश्वर्यभ्रंशेष्टद्रव्यापहारदारिद्र्यादिभिर्विभावैरुत्पद्यते ।
तामभिनयेन्निःश्वसितोच्छ्वसितसन्तापध्यानाधोमुखचिन्तन- ।
तनुकार्श्यादिभिरनुभावैः ।
अत्रार्ये भवतः - ।
ऐश्वर्यभ्रंशेष्टद्रव्यक्षयजा बहुप्रकारा तु ।
हृदयवितर्कोपगता नॄणां चिन्ता समुद्भवति ॥ ५० ॥
cintā nāma |
aiśvaryabhraṃśeṣṭadravyāpahāradāridryādibhirvibhāvairutpadyate |
tāmabhinayenniḥśvasitocchvasitasantāpadhyānādhomukhacintana- |
tanukārśyādibhiranubhāvaiḥ |
atrārye bhavataḥ - |
aiśvaryabhraṃśeṣṭadravyakṣayajā bahuprakārā tu |
hṛdayavitarkopagatā nṝṇāṃ cintā samudbhavati || 50 ||
सोच्छ्वासैर्निःश्वसितैः सन्तापैश्चैव हृदयशून्यतया ।
अभिनेतव्या चिन्ता मृजाविहीनैरधृत्या च ॥ ५१ ॥
socchvāsairniḥśvasitaiḥ santāpaiścaiva hṛdayaśūnyatayā |
abhinetavyā cintā mṛjāvihīnairadhṛtyā ca || 51 ||
मोहो नाम दैवोपघातव्यसनाभिघातव्याधिभयावेगपूर्ववैरा- ।
नुस्मरणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्य निश्चैतन्यभ्रमण- ।
पतनाघूर्णनादर्शनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः ।
अत्र श्लोकस्तावदार्या च - ।
अस्थाने तस्करान्दृष्ट्वा त्रासनैर्विविधैरपि ।
तत्प्रतीकारशून्यस्य मोहः समुपजायते ॥ ५२ ॥
moho nāma daivopaghātavyasanābhighātavyādhibhayāvegapūrvavairā- |
nusmaraṇādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasya niścaitanyabhramaṇa- |
patanāghūrṇanādarśanādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
atra ślokastāvadāryā ca - |
asthāne taskarāndṛṣṭvā trāsanairvividhairapi |
tatpratīkāraśūnyasya mohaḥ samupajāyate || 52 ||
व्यसनाभिघातभयपूर्ववैरसंस्मरणरोगजो मोहः ।
सर्वेन्द्रियसम्मोहात्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः ॥ ५३ ॥
vyasanābhighātabhayapūrvavairasaṃsmaraṇarogajo mohaḥ |
sarvendriyasammohāttasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ || 53 ||
स्मृतिर्नाम सुखदुःखकृतानां भावानामनुस्मरणम् ।
सा च स्वास्थ्यजघन्यरात्रिनिद्राच्छेदसमानदर्शनोदाहरण- ।
चिन्ताभ्यासादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तामभिनये- ।
च्छिरःकम्पनावलोकनभ्रूसमुन्नमनादिभिरनुभावैः ।
अत्रार्ये भवतः - ।
सुखदुःखमतिक्रान्तं तथा मतिविभावितं यथावृत्तम् ।
चिरविस्मृतं स्मरति यः स्मृतिमानिति वेदितव्योऽसौ ॥ ५४ ॥
smṛtirnāma sukhaduḥkhakṛtānāṃ bhāvānāmanusmaraṇam |
sā ca svāsthyajaghanyarātrinidrācchedasamānadarśanodāharaṇa- |
cintābhyāsādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tāmabhinaye- |
cchiraḥkampanāvalokanabhrūsamunnamanādibhiranubhāvaiḥ |
atrārye bhavataḥ - |
sukhaduḥkhamatikrāntaṃ tathā mativibhāvitaṃ yathāvṛttam |
ciravismṛtaṃ smarati yaḥ smṛtimāniti veditavyo'sau || 54 ||
स्वास्थ्याभ्याससमुत्था श्रुतिदर्शनसम्भवा स्मृतिर्निपुणैः ।
शिर उद्वाहनकम्पैर्भूक्षेपैश्चाभिनेतव्या ॥ ५५ ॥
svāsthyābhyāsasamutthā śrutidarśanasambhavā smṛtirnipuṇaiḥ |
śira udvāhanakampairbhūkṣepaiścābhinetavyā || 55 ||
धृतिर्नाम शौर्यविज्ञानश्रुतिविभवशौचाचारगुरुभक्त्यधिक- ।
मनोरथार्थलाभक्रीडादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते ।
तामभिनयेत्प्रा- ।
प्तानां विषयाणामुपभोगादप्राप्तातीतोपहृतविनष्टानामनु- ।
शोचनादिभिरनुभावैः ।
अत्रार्ये भवतः - ।
विज्ञानशौचविभवश्रुतिशक्तिसमुद्भवा धृतिः सद्भिः ।
भयशोकविषदाद्यै रहिता तु सदा प्रयोक्तव्या ॥ ५६ ॥
dhṛtirnāma śauryavijñānaśrutivibhavaśaucācāragurubhaktyadhika- |
manorathārthalābhakrīḍādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tāmabhinayetprā- |
ptānāṃ viṣayāṇāmupabhogādaprāptātītopahṛtavinaṣṭānāmanu- |
śocanādibhiranubhāvaiḥ |
atrārye bhavataḥ - |
vijñānaśaucavibhavaśrutiśaktisamudbhavā dhṛtiḥ sadbhiḥ |
bhayaśokaviṣadādyai rahitā tu sadā prayoktavyā || 56 ||
प्राप्तानामुपभोगः शब्दरसस्पर्शरूपगन्धानाम् ।
अप्राप्तैश्च न शोको यस्यां हि भवेद् धृतिः सा तु ॥ ५७ ॥
prāptānāmupabhogaḥ śabdarasasparśarūpagandhānām |
aprāptaiśca na śoko yasyāṃ hi bhaved dhṛtiḥ sā tu || 57 ||
व्रीडा नाम अकार्यकरणात्मिका । सा च ।
गुरुव्यतिक्रमणावज्ञान-प्रतिज्ञातानिर्वहनपश्चात्तापादिभिर्विभावैः ।
समुत्पद्यते ।
तां निगूढवदनाधोमुखविचिन्तनोर्वीलेखनवस्त्राङ्गुलीयकस्पर्श- ।
नखनिकृन्तनादिभिरनुभावैरभिनयेत् ।
अत्रार्ये भवतः - ।
किञ्चिदकार्यं कुर्वन्नेवं यो दृश्यते शुचिभिरन्यैः ।
पश्चात्तापेन युतो व्रीडित इति वेदितव्योऽसौ ॥ ५८ ॥
vrīḍā nāma akāryakaraṇātmikā | sā ca |
guruvyatikramaṇāvajñāna-pratijñātānirvahanapaścāttāpādibhirvibhāvaiḥ |
samutpadyate |
tāṃ nigūḍhavadanādhomukhavicintanorvīlekhanavastrāṅgulīyakasparśa- |
nakhanikṛntanādibhiranubhāvairabhinayet |
atrārye bhavataḥ - |
kiñcidakāryaṃ kurvannevaṃ yo dṛśyate śucibhiranyaiḥ |
paścāttāpena yuto vrīḍita iti veditavyo'sau || 58 ||
लज्जानिगूढवदनो भूमिं विलिखन्नखांश्च विनिकृन्तन् ।
वस्त्राङ्गुलीयकानां संस्पर्शं व्रीडितः कुर्यात् ॥ ५९ ॥
lajjānigūḍhavadano bhūmiṃ vilikhannakhāṃśca vinikṛntan |
vastrāṅgulīyakānāṃ saṃsparśaṃ vrīḍitaḥ kuryāt || 59 ||
चपलता नाम रागद्वेषमात्सर्यामर्षाप्रतिकूल्यादिभिर्विभावैः ।
समुत्पद्यते । तस्याश्च वाक्पारुष्यनिर्भर्त्सनवधबन्धसम्प्रहार- ।
ताडनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः ।
अत्रार्या भवति - ।
अविमृश्य तु यः कार्यं पुरुषो वधताडनं समारभते ।
अविनिश्चितकारित्वात्स तु खलु चपलो बुधैर्ज्ञेयः ॥ ६० ॥
capalatā nāma rāgadveṣamātsaryāmarṣāpratikūlyādibhirvibhāvaiḥ |
samutpadyate | tasyāśca vākpāruṣyanirbhartsanavadhabandhasamprahāra- |
tāḍanādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
atrāryā bhavati - |
avimṛśya tu yaḥ kāryaṃ puruṣo vadhatāḍanaṃ samārabhate |
aviniścitakāritvātsa tu khalu capalo budhairjñeyaḥ || 60 ||
हर्षो नाम मनोरथलाभेष्टजनसमागमनमनःपरितोषदेव- ।
गुरुराजभर्तृप्रसादभोजनाच्छादनलाभोपभोगादिभिर्विभावैः ।
समुत्पद्यते । तमभिनयेन्नयनवदनप्रसादप्रियभाषणालिङ्गन- ।
कण्टकितपुलकितास्रस्वेदादिभिरनुभावैः ।
अत्रार्ये भवतः - ।
अप्राप्ये प्राप्ये वा लब्धेऽर्थे प्रियसमागमे वाऽपि ।
हृदयमनोरथलाभे हर्षः सञ्जायते पुंसाम् ॥ ६१ ॥
harṣo nāma manorathalābheṣṭajanasamāgamanamanaḥparitoṣadeva- |
gururājabhartṛprasādabhojanācchādanalābhopabhogādibhirvibhāvaiḥ |
samutpadyate | tamabhinayennayanavadanaprasādapriyabhāṣaṇāliṅgana- |
kaṇṭakitapulakitāsrasvedādibhiranubhāvaiḥ |
atrārye bhavataḥ - |
aprāpye prāpye vā labdhe'rthe priyasamāgame vā'pi |
hṛdayamanorathalābhe harṣaḥ sañjāyate puṃsām || 61 ||
नयनवदनप्रियभाषालिङ्गनैश्च रोमाञ्चैः ।
ललितैश्चाङ्गविहारैः स्वेदाद्यैरभिनयस्तस्य ॥ ६२ ॥
nayanavadanapriyabhāṣāliṅganaiśca romāñcaiḥ |
lalitaiścāṅgavihāraiḥ svedādyairabhinayastasya || 62 ||
आवेगो नाम उत्पातवातवर्षाकुञ्जरोद्भ्रमणप्रियाप्रियश्रवण- ।
व्यसनाभिघातादिर्विभावैः समुत्पद्यते । तत्रोत्पातकृतो नाम ।
विद्युदुल्कानिर्घातप्रपतनचन्द्रसूर्योपरागकेतुदर्शनकृतः ।
तमभिनयेत्सर्वाङ्गस्रस्ततावैमनस्यमुखवैवर्ण्यविषाद- ।
विस्मयादिभिः । वातकृतं पुनरवकुण्ठनाक्षिपरिमार्जनवस्त्र- ।
सङ्गूहनत्वरितगमनादिभिः । वर्षकृतं पुनः सर्वाङ्ग- ।
सम्पिण्डनप्रधावनच्छन्नाश्रयमार्गणादिभिः । अग्निकृतं तु ।
धूमाकुलनेत्रताऽङ्गसङ्कोचनविधूननातिक्रान्तापक्रान्तादिभिः ।
कुञ्जरोद्भ्रमणकृतं नाम त्वरितापसर्पणचञ्चलगमन- ।
भयस्तम्भवेपथुपश्चादवलोकनविस्मयादिभिः । प्रियश्रवण- ।
कृतं ।
नामाभ्युत्थानालिङ्गनवस्त्राभरणप्रदानाश्रुपुलकितादिभिः ।
अप्रियश्रवणकृतं नाम भूमिपतनविषमविवर्तनपरिधावन- ।
विलापनाक्रन्दनादिभिः । व्यसनाभिघातजं तु सहसापसर्पण- ।
शस्त्रचर्मवर्मधारणगजतुरगरथारोहणसम्प्रधारणादिभिः ।
एवमष्टविकल्पोऽयमावेगः सम्भ्रमात्मकः ।
स्थेर्येणोत्तममध्यानां नीचानां चापसर्पणैः ॥ ६३ ॥
āvego nāma utpātavātavarṣākuñjarodbhramaṇapriyāpriyaśravaṇa- |
vyasanābhighātādirvibhāvaiḥ samutpadyate | tatrotpātakṛto nāma |
vidyudulkānirghātaprapatanacandrasūryoparāgaketudarśanakṛtaḥ |
tamabhinayetsarvāṅgasrastatāvaimanasyamukhavaivarṇyaviṣāda- |
vismayādibhiḥ | vātakṛtaṃ punaravakuṇṭhanākṣiparimārjanavastra- |
saṅgūhanatvaritagamanādibhiḥ | varṣakṛtaṃ punaḥ sarvāṅga- |
sampiṇḍanapradhāvanacchannāśrayamārgaṇādibhiḥ | agnikṛtaṃ tu |
dhūmākulanetratā'ṅgasaṅkocanavidhūnanātikrāntāpakrāntādibhiḥ |
kuñjarodbhramaṇakṛtaṃ nāma tvaritāpasarpaṇacañcalagamana- |
bhayastambhavepathupaścādavalokanavismayādibhiḥ | priyaśravaṇa- |
kṛtaṃ |
nāmābhyutthānāliṅganavastrābharaṇapradānāśrupulakitādibhiḥ |
apriyaśravaṇakṛtaṃ nāma bhūmipatanaviṣamavivartanaparidhāvana- |
vilāpanākrandanādibhiḥ | vyasanābhighātajaṃ tu sahasāpasarpaṇa- |
śastracarmavarmadhāraṇagajaturagarathārohaṇasampradhāraṇādibhiḥ |
evamaṣṭavikalpo'yamāvegaḥ sambhramātmakaḥ |
stheryeṇottamamadhyānāṃ nīcānāṃ cāpasarpaṇaiḥ || 63 ||
अत्रार्ये भवतः - ।
अप्रियनिवेदनाद्वा सहसा ह्यवधारितारिवचनस्य ।
शस्त्रक्षेपात् त्रासादावेगो नाम सम्भवति ॥ ६४ ॥
atrārye bhavataḥ - |
apriyanivedanādvā sahasā hyavadhāritārivacanasya |
śastrakṣepāt trāsādāvego nāma sambhavati || 64 ||
अप्रियनिवेदनाद्यो विषादभावाश्रयोऽनुभावस्य ।
सहसारिदर्शनाच्चेत्पहरणपरिघट्टनैः कार्यः ॥ ६५ ॥
apriyanivedanādyo viṣādabhāvāśrayo'nubhāvasya |
sahasāridarśanāccetpaharaṇaparighaṭṭanaiḥ kāryaḥ || 65 ||
जडतानाम सर्वकार्याप्रतिपत्तिः । इष्टानिष्टश्रवणदर्शन- ।
व्याध्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तामभिनयेदकथनाविभाषण- ।
तूष्णीम्भावाप्रतिभाऽनिमेषनिरीक्षणपरवशत्वादिभिरनुभावैः ।
अत्रार्या भवति - ।
इष्टं वाऽनिष्टं वा सुखदुःखे वा न वेत्ति यो मोहात् ।
तूष्णीकः परवशगो भवति स जडसन्ज्ञितः पुरुषः ॥ ६६ ॥
jaḍatānāma sarvakāryāpratipattiḥ | iṣṭāniṣṭaśravaṇadarśana- |
vyādhyādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tāmabhinayedakathanāvibhāṣaṇa- |
tūṣṇīmbhāvāpratibhā'nimeṣanirīkṣaṇaparavaśatvādibhiranubhāvaiḥ |
atrāryā bhavati - |
iṣṭaṃ vā'niṣṭaṃ vā sukhaduḥkhe vā na vetti yo mohāt |
tūṣṇīkaḥ paravaśago bhavati sa jaḍasanjñitaḥ puruṣaḥ || 66 ||
गर्वो नाम ऐश्वर्यकुलरूपयौवनविद्याबलधनलाभादिभिर्विभावैः ।
समुत्पद्यते । तस्यासूयावज्ञाघर्षणानुत्तरदानासम्भाषणा- ।
ङ्गावलोकन विभ्रमापहसनवाक्पारुष्यगुरुव्यतिक्रमणाधि- ।
क्षेपवचनविच्छेदादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः ।
अत्रार्या भवति - ।
विद्यावाप्ते रूपादैश्वर्यादथ धनागमाद्वापि ।
गर्वः खलु नीचानां दृष्ट्यङ्गविचारणैः कार्यः ॥ ६७ ॥
garvo nāma aiśvaryakularūpayauvanavidyābaladhanalābhādibhirvibhāvaiḥ |
samutpadyate | tasyāsūyāvajñāgharṣaṇānuttaradānāsambhāṣaṇā- |
ṅgāvalokana vibhramāpahasanavākpāruṣyaguruvyatikramaṇādhi- |
kṣepavacanavicchedādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
atrāryā bhavati - |
vidyāvāpte rūpādaiśvaryādatha dhanāgamādvāpi |
garvaḥ khalu nīcānāṃ dṛṣṭyaṅgavicāraṇaiḥ kāryaḥ || 67 ||
विषादो नाम कार्यानिस्तरणदैवव्यापत्तिसमुत्थः ।
तमभिनयेत्सहायान्वेषणोपायचिन्तनोत्साहविघातवैमनस्य- ।
निःश्वसितादिभिरनुभावैरुत्तममध्यमानाम् । अधमानां तु ।
विपरिधावनालोकनमुखशोषणसृक्वपरिलेहननिद्रा- ।
निःश्वसितध्यानादिभिरनुभावैः ।
अत्रार्या श्लोकौ - ।
कार्यानिस्तरणाद्वा चौर्याभिग्रहणराजदोषाद्वा ।
दैवादर्थविपत्तेर्भवति विषादः सदा पुंसाम् ॥ ६८ ॥
viṣādo nāma kāryānistaraṇadaivavyāpattisamutthaḥ |
tamabhinayetsahāyānveṣaṇopāyacintanotsāhavighātavaimanasya- |
niḥśvasitādibhiranubhāvairuttamamadhyamānām | adhamānāṃ tu |
viparidhāvanālokanamukhaśoṣaṇasṛkvaparilehananidrā- |
niḥśvasitadhyānādibhiranubhāvaiḥ |
atrāryā ślokau - |
kāryānistaraṇādvā cauryābhigrahaṇarājadoṣādvā |
daivādarthavipatterbhavati viṣādaḥ sadā puṃsām || 68 ||
वैचित्र्योपायचिन्ताभ्यां कार्य उत्तममध्ययोः ।
निद्रानिःश्वसितध्यानैरधमानां तु योजयेत् ॥ ६९ ॥
vaicitryopāyacintābhyāṃ kārya uttamamadhyayoḥ |
nidrāniḥśvasitadhyānairadhamānāṃ tu yojayet || 69 ||
औत्सुक्यं नाम इष्टजनवियोगानुस्मरणोद्यानदर्शना- ।
दिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्य दीर्घनिःश्वसिताधोमुख- ।
विचिन्तननिद्रातन्द्रीशयनाभिलाषादिभिरनुभवैरभिनयः ।
प्रयोक्तव्यः ।
अत्रार्या भवति - ।
इष्टजनस्य वियोगादौत्सुक्यं जायते ह्यनुस्मृत्या ।
चिन्तानिद्रातन्द्रीगात्रगुरुत्वैरभिनयोऽस्य ॥ ७० ॥
autsukyaṃ nāma iṣṭajanaviyogānusmaraṇodyānadarśanā- |
dibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasya dīrghaniḥśvasitādhomukha- |
vicintananidrātandrīśayanābhilāṣādibhiranubhavairabhinayaḥ |
prayoktavyaḥ |
atrāryā bhavati - |
iṣṭajanasya viyogādautsukyaṃ jāyate hyanusmṛtyā |
cintānidrātandrīgātragurutvairabhinayo'sya || 70 ||
निद्रा नाम दौर्बल्यश्रमक्लममदालस्यचिन्ताऽत्याहार- ।
स्वभावादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तामभिनयेद्वदन- ।
गौरवशरीरावलोकननेत्रघूरणनगात्रविजृम्भन- ।
मान्द्योच्छ्वसितसन्नगात्रताऽक्षिनिमीलनादिभिरनुभावैः ।
अत्रार्ये भवतः - ।
आलस्याद्दौर्बल्यात्क्लमाच्छ्रमाच्चिन्तनात्स्वभावाच्च ।
रात्रौ जागरणादपि निद्रा पुरुषस्य सम्भवति ॥ ७१ ॥
nidrā nāma daurbalyaśramaklamamadālasyacintā'tyāhāra- |
svabhāvādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tāmabhinayedvadana- |
gauravaśarīrāvalokananetraghūraṇanagātravijṛmbhana- |
māndyocchvasitasannagātratā'kṣinimīlanādibhiranubhāvaiḥ |
atrārye bhavataḥ - |
ālasyāddaurbalyātklamācchramāccintanātsvabhāvācca |
rātrau jāgaraṇādapi nidrā puruṣasya sambhavati || 71 ||
तां मुखगौरवगात्रप्रतिलोलननयनमीलनजडत्वैः ।
जृम्भणगात्रविमर्दैरनुभावैरभिनयेत्प्राज्ञः ॥ ७२ ॥
tāṃ mukhagauravagātrapratilolananayanamīlanajaḍatvaiḥ |
jṛmbhaṇagātravimardairanubhāvairabhinayetprājñaḥ || 72 ||
अपस्मारो नाम ।
देवयक्षनागब्रह्मराक्षसभूतप्रेतपिशाच-ग्रहणानुस्मरनोच्छिष्टशून्यागारसेवनाशुचि- ।
कालान्तरापरिपतनव्याद्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते ।
तस्य स्फुरितनिःश्वसितोत्कम्पितधावनपतनस्वेद- ।
स्तम्भवदनफेनजिह्वापरिलेहनादिभिरनुभावैरभिनयः ।
प्रयोक्तव्यः ।
अत्रार्ये भवतः - ।
भूतपिशाचग्रहणानुस्मरणोच्छिष्टशून्यगृहगमनाअत् ।
कालान्तरातिपातादशुचेश्चभवत्यपस्मारः ॥ ७३ ॥
apasmāro nāma |
devayakṣanāgabrahmarākṣasabhūtapretapiśāca-grahaṇānusmaranocchiṣṭaśūnyāgārasevanāśuci- |
kālāntarāparipatanavyādyādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tasya sphuritaniḥśvasitotkampitadhāvanapatanasveda- |
stambhavadanaphenajihvāparilehanādibhiranubhāvairabhinayaḥ |
prayoktavyaḥ |
atrārye bhavataḥ - |
bhūtapiśācagrahaṇānusmaraṇocchiṣṭaśūnyagṛhagamanāat |
kālāntarātipātādaśuceścabhavatyapasmāraḥ || 73 ||
सहसा भूमौ पतनं प्रवेपनं वदनफेनमोक्षश्च ।
निःसन्ज्ञस्योत्थानं रूपाण्येतान्यपस्मारे ॥ ७४ ॥
sahasā bhūmau patanaṃ pravepanaṃ vadanaphenamokṣaśca |
niḥsanjñasyotthānaṃ rūpāṇyetānyapasmāre || 74 ||
सुप्तं नाम निद्राभिभवविषयोपगमनक्षितितलशयन- ।
प्रसारणानुकर्षणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते ।
निद्रासमुत्थम् । तदुच्छ्वसितंसन्नगात्राक्षिनिमीलन- ।
सर्वेन्द्रिय सम्मोहनोत्स्वप्नायितादिभिरनुभावैरभिनयेत् ।
अत्रार्ये भवतः - ।
निद्राभिभवेन्द्रियोपरमणमोहाइर्हवेत्सुप्तम् ।
अक्षिनिमीलनोच्छ्वसनैः स्वप्नायितजल्पितैः कार्यः ॥ ७५ ॥
suptaṃ nāma nidrābhibhavaviṣayopagamanakṣititalaśayana- |
prasāraṇānukarṣaṇādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
nidrāsamuttham | taducchvasitaṃsannagātrākṣinimīlana- |
sarvendriya sammohanotsvapnāyitādibhiranubhāvairabhinayet |
atrārye bhavataḥ - |
nidrābhibhavendriyoparamaṇamohāirhavetsuptam |
akṣinimīlanocchvasanaiḥ svapnāyitajalpitaiḥ kāryaḥ || 75 ||
सोच्छ्वासैर्निःश्वासैर्मन्दाक्षिनिमीलनेन निश्चेष्टः ।
सर्वेन्द्रियसम्मोहात्सुप्तं स्वप्नैश्च युञ्जीत ॥ ७६ ॥
socchvāsairniḥśvāsairmandākṣinimīlanena niśceṣṭaḥ |
sarvendriyasammohātsuptaṃ svapnaiśca yuñjīta || 76 ||
विबोधो नाम आहारपरिणामनिद्राच्छेदस्वप्नान्त- ।
तीव्रशब्दश्रवणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते ।
तमभिनयेज्जृम्भणाक्षिपरिमर्दनशयनमोक्षणादिभिरनुभावैः ।
अत्रार्या भवति - ।
आहारविपरिणामाच्छब्दस्पर्शादिभिश्च सम्भूतः ।
प्रतिबोधस्त्वभिनेयो जृम्भणवदनाक्षिपरिमर्दैः ॥ ७७ ॥
vibodho nāma āhārapariṇāmanidrācchedasvapnānta- |
tīvraśabdaśravaṇādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tamabhinayejjṛmbhaṇākṣiparimardanaśayanamokṣaṇādibhiranubhāvaiḥ |
atrāryā bhavati - |
āhāravipariṇāmācchabdasparśādibhiśca sambhūtaḥ |
pratibodhastvabhineyo jṛmbhaṇavadanākṣiparimardaiḥ || 77 ||
अमर्षो नाम विद्यैश्वर्यशौर्यबलाधिकैरधिक्षिप्तस्यावमानितस्य वा ।
समुत्पद्यते । तमभिनयेच्छिरःकम्पनप्रस्वेदनाधोमुखचिन्तन- ।
ध्यानाध्यवसायोपायसहायान्वेषणादिभिरनुभावैः ।
अत्र श्लोकौ - ।
आक्षिप्तानां सभामध्ये विद्याशौर्यबलाधिकैः ।
नॄणामुत्साहसंयोगादमर्षो नाम जायते ॥ ७८ ॥
amarṣo nāma vidyaiśvaryaśauryabalādhikairadhikṣiptasyāvamānitasya vā |
samutpadyate | tamabhinayecchiraḥkampanaprasvedanādhomukhacintana- |
dhyānādhyavasāyopāyasahāyānveṣaṇādibhiranubhāvaiḥ |
atra ślokau - |
ākṣiptānāṃ sabhāmadhye vidyāśauryabalādhikaiḥ |
nṝṇāmutsāhasaṃyogādamarṣo nāma jāyate || 78 ||
उत्साहाध्यवसायाभ्यामधोमुखविचिन्तनैः ।
शिरःप्रकम्पस्वेदाद्यैस्तं प्रयुञ्जीत पण्डितः ॥ ७९ ॥
utsāhādhyavasāyābhyāmadhomukhavicintanaiḥ |
śiraḥprakampasvedādyaistaṃ prayuñjīta paṇḍitaḥ || 79 ||
अवहित्थं नाम आकारप्रच्छादनात्मकम् । तच्च ।
लजाभयापजय- ।
गौरवजैह्मयादिभिर्विभाविः समुत्पद्यते ।
तस्यान्यथाकथनावलोकित- ।
कथाभङ्गकृतकधैर्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः ।
अत्र श्लोको भवति - ।
धार्ष्ट्यजैह्म्यादिसम्भीतमवहित्थं भयत्मकम् ।
तच्चागणनया कार्यं नातीवोत्तरभाषणात् ॥ ८० ॥
avahitthaṃ nāma ākārapracchādanātmakam | tacca |
lajābhayāpajaya- |
gauravajaihmayādibhirvibhāviḥ samutpadyate |
tasyānyathākathanāvalokita- |
kathābhaṅgakṛtakadhairyādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
atra śloko bhavati - |
dhārṣṭyajaihmyādisambhītamavahitthaṃ bhayatmakam |
taccāgaṇanayā kāryaṃ nātīvottarabhāṣaṇāt || 80 ||
उग्रता आम चौर्याभिग्रहाणनृपापराधासत्प्रलापादिभिर्विभावैः ।
समुत्पद्यते ।
तां च वधबन्धनताडननिर्भत्सनादिभिरनुभावैरभिनयेत् ।
अत्रार्या भवति - ।
चौर्याभिग्रहनवशान्नृपापराधादथोग्रता भव्ति ।
वधबन्धताडनादिभिरनुभावैरभिनयस्तस्याः ॥ ८१ ॥
ugratā āma cauryābhigrahāṇanṛpāparādhāsatpralāpādibhirvibhāvaiḥ |
samutpadyate |
tāṃ ca vadhabandhanatāḍananirbhatsanādibhiranubhāvairabhinayet |
atrāryā bhavati - |
cauryābhigrahanavaśānnṛpāparādhādathogratā bhavti |
vadhabandhatāḍanādibhiranubhāvairabhinayastasyāḥ || 81 ||
भवति चात्र श्लोकः - ।
नानाशात्रार्थबोधेन मतिः सञ्जायते नृणाम् ।
शिष्योपदेशार्थकृतस्तस्यास्त्वभिनयो भवेत् ॥ ८२ ॥
bhavati cātra ślokaḥ - |
nānāśātrārthabodhena matiḥ sañjāyate nṛṇām |
śiṣyopadeśārthakṛtastasyāstvabhinayo bhavet || 82 ||
व्याधिर्नाम वातपित्तकफसन्निपातप्रभवः । तस्य ज्वरादयो ।
विशेषाः । ज्वरस्तु द्विविधः सशीतः सदाहश्च ।
तत्र सशीतो नाम प्रवेपितसर्वाङ्गोप्कम्पननिकुञ्चना- ।
ग्न्यभिलाषरोमाञ्चहनुवलननासाविकूननमुख- ।
शोषणपरिदेवितादिभिरनुभावैरभिनेयः । सदाहो नाम ।
विक्षिप्ताङ्गकरचरणभूम्यभिलाषानुलेपनशीताभि- ।
लाषपरिदेवनमुखशोषोत्क्रुष्टादिभिरनुभावैः ।
ये चान्ये व्याधयस्तेऽपि खलु मुखविकूणनगात्र- ।
स्तम्भस्रस्ताक्षिनिःश्वसनस्तनितोत्क्रुष्टवेपना- ।
दिभिरनुभावैरभिनेयाः ।
अत्र श्लोको भवति - ।
समासतस्तु व्याधीनां कर्तव्योऽभिनयो बुधैः ।
स्रस्ताङ्गगात्रविक्षेपैस्तथा मुखविकूणनैः ॥ ८३ ॥
vyādhirnāma vātapittakaphasannipātaprabhavaḥ | tasya jvarādayo |
viśeṣāḥ | jvarastu dvividhaḥ saśītaḥ sadāhaśca |
tatra saśīto nāma pravepitasarvāṅgopkampananikuñcanā- |
gnyabhilāṣaromāñcahanuvalananāsāvikūnanamukha- |
śoṣaṇaparidevitādibhiranubhāvairabhineyaḥ | sadāho nāma |
vikṣiptāṅgakaracaraṇabhūmyabhilāṣānulepanaśītābhi- |
lāṣaparidevanamukhaśoṣotkruṣṭādibhiranubhāvaiḥ |
ye cānye vyādhayaste'pi khalu mukhavikūṇanagātra- |
stambhasrastākṣiniḥśvasanastanitotkruṣṭavepanā- |
dibhiranubhāvairabhineyāḥ |
atra śloko bhavati - |
samāsatastu vyādhīnāṃ kartavyo'bhinayo budhaiḥ |
srastāṅgagātravikṣepaistathā mukhavikūṇanaiḥ || 83 ||
उन्मादो नाम इष्टजनवियोगविभवनाशाभिघात- ।
वातपित्तश्लेष्मप्रकोपादिभिर्विभावैरुत्पद्यते ।
तमनिमित्तहसितरुदितोत्क्रुष्टासम्बद्धप्रलापशयितोपविष्टोत्थित- ।
प्रधावितनृत्तगीतपठितभस्मपांस्ववधूलनतृणनिर्माल्यकुचेल- ।
चीरघटककपालशरावाभरणधारणोपभोगैरनेकैश्चानवस्थितैश्चेष्टा- ।
नुकरणादिभिरनुभावैरभिनयेत् ।
अत्रार्ये भवतः - ।
इष्टजनविभवनाशादभिघाताद्वातपित्तकफकोपात् ।
विविधाच्चित्तविकारादुन्मादो नाम सम्भवति ॥ ८४ ॥
unmādo nāma iṣṭajanaviyogavibhavanāśābhighāta- |
vātapittaśleṣmaprakopādibhirvibhāvairutpadyate |
tamanimittahasitaruditotkruṣṭāsambaddhapralāpaśayitopaviṣṭotthita- |
pradhāvitanṛttagītapaṭhitabhasmapāṃsvavadhūlanatṛṇanirmālyakucela- |
cīraghaṭakakapālaśarāvābharaṇadhāraṇopabhogairanekaiścānavasthitaiśceṣṭā- |
nukaraṇādibhiranubhāvairabhinayet |
atrārye bhavataḥ - |
iṣṭajanavibhavanāśādabhighātādvātapittakaphakopāt |
vividhāccittavikārādunmādo nāma sambhavati || 84 ||
अनिमित्तरुदितहसितोपविष्टगीतप्रधावितोत्क्रुष्टैः ।
अन्यैश्च विकारैरकृतैरुन्मादं सम्प्रयुञ्जीत ॥ ८५ ॥
animittaruditahasitopaviṣṭagītapradhāvitotkruṣṭaiḥ |
anyaiśca vikārairakṛtairunmādaṃ samprayuñjīta || 85 ||
मरणं नाम व्याधिजमभिघातजञ्च । तत्र ।
यदान्त्रयकृच्छूलदोषवैषम्य- ।
गण्डपिटकज्वरविषूचिकादिभिरुत्पद्यते तद्व्याधिप्रभवम् ।
अभिघातजं तु ।
शस्त्राहिदंशविषपानश्वापदगजतुरगरथपशुयानपात- ।
विनाशप्रभवम् । एतयोरभिनयविशेषान्वक्ष्यामः - ।
तत्र व्याधिजं विषण्णगाअत्राव्यायताङ्गविचेष्टितनिमीलितनयन- ।
हिक्काश्वासोपेतानवेक्षितपरिजनाव्यक्ताक्षरकथनादिभिरनुभावैरभिनयेत् ।
।
अत्र श्लोको भवति - ।
व्याधीनामेकभावो हि मरणाभिनयः स्मृतः ।
विषण्णगात्रैर्निश्चेष्टैरिन्द्रिअयैश्च विवर्जितः ॥ ८६ ॥
maraṇaṃ nāma vyādhijamabhighātajañca | tatra |
yadāntrayakṛcchūladoṣavaiṣamya- |
gaṇḍapiṭakajvaraviṣūcikādibhirutpadyate tadvyādhiprabhavam |
abhighātajaṃ tu |
śastrāhidaṃśaviṣapānaśvāpadagajaturagarathapaśuyānapāta- |
vināśaprabhavam | etayorabhinayaviśeṣānvakṣyāmaḥ - |
tatra vyādhijaṃ viṣaṇṇagāatrāvyāyatāṅgaviceṣṭitanimīlitanayana- |
hikkāśvāsopetānavekṣitaparijanāvyaktākṣarakathanādibhiranubhāvairabhinayet |
|
atra śloko bhavati - |
vyādhīnāmekabhāvo hi maraṇābhinayaḥ smṛtaḥ |
viṣaṇṇagātrairniśceṣṭairindriayaiśca vivarjitaḥ || 86 ||
अभिघातजे तु नानाप्रकाराअभिनयविशेषाः ।
शस्त्रक्षताहिदष्टविषपीत- ।
गजादिपतितश्वापदहताः । यथा तत्र शस्त्रक्षते तावत्सहसा ।
भूमिपतनवेपन- ।
स्फुरणादिभिरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अहिदष्टविषपीतयोर्विषयोगो ।
यथा ।
कार्श्यवेपथुविदाहहिक्काफेनस्कन्धभङ्गजडतामरणानीत्यष्टौ ।
विषवेगाः ।
अत्र श्लोकौ भवतः - ।
कार्श्यं तु प्रथमे वेगे द्वितीये वेपथुर्भवेत् ।
दाहं तृतीये हिक्कां च चतुर्थे सम्प्रयोजयेत् ॥ ८७ ॥
abhighātaje tu nānāprakārāabhinayaviśeṣāḥ |
śastrakṣatāhidaṣṭaviṣapīta- |
gajādipatitaśvāpadahatāḥ | yathā tatra śastrakṣate tāvatsahasā |
bhūmipatanavepana- |
sphuraṇādibhirabhinayaḥ prayoktavyaḥ | ahidaṣṭaviṣapītayorviṣayogo |
yathā |
kārśyavepathuvidāhahikkāphenaskandhabhaṅgajaḍatāmaraṇānītyaṣṭau |
viṣavegāḥ |
atra ślokau bhavataḥ - |
kārśyaṃ tu prathame vege dvitīye vepathurbhavet |
dāhaṃ tṛtīye hikkāṃ ca caturthe samprayojayet || 87 ||
फेनञ्च पञ्चमे कुर्यात्षष्ठे स्कन्धस्य भञ्जनम् ।
जडतां सप्तमे कुर्यादष्टमे मरणं भवेत् ॥ ८८ ॥
phenañca pañcame kuryātṣaṣṭhe skandhasya bhañjanam |
jaḍatāṃ saptame kuryādaṣṭame maraṇaṃ bhavet || 88 ||
अत्रार्या भवति - ।
श्वापदगजतुरगरथोद्भवं तु पशुयानपतनजं वाऽपि ।
शास्त्रक्षतवत्कुर्यादनवेक्षितगात्रसञ्चारम् ॥ ८९ ॥
atrāryā bhavati - |
śvāpadagajaturagarathodbhavaṃ tu paśuyānapatanajaṃ vā'pi |
śāstrakṣatavatkuryādanavekṣitagātrasañcāram || 89 ||
इत्येव मरणं ज्ञेयं नानावस्थान्तरात्मकम् ।
प्रयोक्तव्यं बुधैः सम्यग्यथा भवाङ्गचेष्टितैः ॥ ९० ॥
ityeva maraṇaṃ jñeyaṃ nānāvasthāntarātmakam |
prayoktavyaṃ budhaiḥ samyagyathā bhavāṅgaceṣṭitaiḥ || 90 ||
त्रासो नाम विद्युदुल्काशनिपातनिर्घाताम्बुधरमहासत्त्वपशु- ।
रवादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तमभिनयेत्संक्षिप्ताङ्गोत्कम्पनवेपथु- ।
स्तम्भरोमाञ्चगद्गदप्रलापादिभिरनुभावैः ।
अत्र श्लोको भवति - ।
महाभैरवनादद्यैस्त्रासः समुपजायते ।
स्रस्ताङ्गाक्षिनिमेषैश्च तस्य त्वभिनयो भवेत् ॥ ९१ ॥
trāso nāma vidyudulkāśanipātanirghātāmbudharamahāsattvapaśu- |
ravādibhirvibhāvairutpadyate | tamabhinayetsaṃkṣiptāṅgotkampanavepathu- |
stambharomāñcagadgadapralāpādibhiranubhāvaiḥ |
atra śloko bhavati - |
mahābhairavanādadyaistrāsaḥ samupajāyate |
srastāṅgākṣinimeṣaiśca tasya tvabhinayo bhavet || 91 ||
वितर्को नाम सन्देहविमर्शविप्रतिपत्त्यादिभिर्विभावैरुत्पद्यते ।
तमभिन- ।
येद्विविधविचारितप्रश्नसम्प्रधारणमन्त्रसङ्गूहनादिभिरनुभावैः ।
।
अत्र श्लोको भवति - ।
विचारणादिसम्भूतः सन्देहातिशयात्मकः ।
वितर्कः सोऽभिनेयस्तु शिरोभ्रूक्षेपकम्पनैः ॥ ९२ ॥
vitarko nāma sandehavimarśavipratipattyādibhirvibhāvairutpadyate |
tamabhina- |
yedvividhavicāritapraśnasampradhāraṇamantrasaṅgūhanādibhiranubhāvaiḥ |
|
atra śloko bhavati - |
vicāraṇādisambhūtaḥ sandehātiśayātmakaḥ |
vitarkaḥ so'bhineyastu śirobhrūkṣepakampanaiḥ || 92 ||
एवमेते त्रयस्त्रिंशद्व्यभिचारिणो भावा देशकालावस्था- ।
नुरूप्येणामगतपरगतमध्यस्था उत्तममध्यमाधमैः ।
स्त्रीपुंसैः स्वप्रयोगवशादुपपाद्या इति ।
त्रयस्त्रिंशदिमे भावा विज्ञेया व्यभिचारिणः ।
सात्त्विकांस्तु पुनर्भावान्प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ॥ ९३ ॥
evamete trayastriṃśadvyabhicāriṇo bhāvā deśakālāvasthā- |
nurūpyeṇāmagataparagatamadhyasthā uttamamadhyamādhamaiḥ |
strīpuṃsaiḥ svaprayogavaśādupapādyā iti |
trayastriṃśadime bhāvā vijñeyā vyabhicāriṇaḥ |
sāttvikāṃstu punarbhāvānpravakṣyāmyanupūrvaśaḥ || 93 ||
अत्राह - किमन्ये भावाः सत्त्वेन विनाऽभिनीयन्ते यस्मादुच्यते ।
एते सात्त्विका इति । अत्रोच्यते - ।
इह हि सत्त्वं नाम मनःप्रभवम् । तच्च समाहितमनस्त्वादुच्यते ।
।
मनसः समाधौ सत्त्वनिष्पत्तिर्भवति । तस्य च योऽसौ स्वभावो ।
रोमाञ्चाश्रुवैवर्ण्यादिलक्षणो यथाभावोपगतः स न ।
शक्योऽन्यमनसा ।
कर्तुमिति । लोकस्वभावानुकरणत्वाच्च नाट्यस्य सत्त्वमीप्सितम् ।
को दृष्टान्तः - इह हि नाट्याधर्मिप्रवृत्ताः सुखदुःखकृता ।
भावास्तथा ।
सत्त्वविशुद्धाः कार्या यथा सरूपा भवन्ति । तत्र दुःखं नाम ।
रोदनात्मकं ।
तत्कथमदुःखितेन सुखं च प्रहर्षात्मकमसुखितेन वाभिनेयम् ।
एतदेवास्य सत्त्वं यत् दुःखितेन सुखितेन वाऽश्रुरोमाञ्चौ ।
दर्शियितव्यौ ।
इति कृत्वा सात्त्विका भावा इत्यभिव्याख्याताः । त इमे - ।
स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाअञ्चः स्वरभेदोऽथ वेपथुः ।
वैवर्ण्यमश्रुप्रलय इत्यष्टौ सात्त्विका मताः ॥ ९४ ॥
atrāha - kimanye bhāvāḥ sattvena vinā'bhinīyante yasmāducyate |
ete sāttvikā iti | atrocyate - |
iha hi sattvaṃ nāma manaḥprabhavam | tacca samāhitamanastvāducyate |
|
manasaḥ samādhau sattvaniṣpattirbhavati | tasya ca yo'sau svabhāvo |
romāñcāśruvaivarṇyādilakṣaṇo yathābhāvopagataḥ sa na |
śakyo'nyamanasā |
kartumiti | lokasvabhāvānukaraṇatvācca nāṭyasya sattvamīpsitam |
ko dṛṣṭāntaḥ - iha hi nāṭyādharmipravṛttāḥ sukhaduḥkhakṛtā |
bhāvāstathā |
sattvaviśuddhāḥ kāryā yathā sarūpā bhavanti | tatra duḥkhaṃ nāma |
rodanātmakaṃ |
tatkathamaduḥkhitena sukhaṃ ca praharṣātmakamasukhitena vābhineyam |
etadevāsya sattvaṃ yat duḥkhitena sukhitena vā'śruromāñcau |
darśiyitavyau |
iti kṛtvā sāttvikā bhāvā ityabhivyākhyātāḥ | ta ime - |
stambhaḥ svedo'tha romāañcaḥ svarabhedo'tha vepathuḥ |
vaivarṇyamaśrupralaya ityaṣṭau sāttvikā matāḥ || 94 ||
अत्रार्याः । तत्र - ।
क्रोधभयहर्षलजादुःखश्रमरोगतापघातेभ्यः ।
व्यायामक्लमधर्मैः स्वेदः सम्पीडनाच्चैव ॥ ९५ ॥
atrāryāḥ | tatra - |
krodhabhayaharṣalajāduḥkhaśramarogatāpaghātebhyaḥ |
vyāyāmaklamadharmaiḥ svedaḥ sampīḍanāccaiva || 95 ||
हर्षभयशोकविस्मयविषादरोषादिसम्भवः स्तम्भः ।
शीतभयहर्षरोषस्पर्शजरारोगजः कम्पः ॥ ९६ ॥
harṣabhayaśokavismayaviṣādaroṣādisambhavaḥ stambhaḥ |
śītabhayaharṣaroṣasparśajarārogajaḥ kampaḥ || 96 ||
आनन्दामर्षाभ्यां धूमाञ्जनजृम्भणाद्भयाच्छोकात् ।
अनिमेषप्रेक्षणतः शीताद्रोगाद्भवेदश्रु ॥ ९७ ॥
ānandāmarṣābhyāṃ dhūmāñjanajṛmbhaṇādbhayācchokāt |
animeṣaprekṣaṇataḥ śītādrogādbhavedaśru || 97 ||
शीतक्रोधभयश्रमरोगक्लमतापजं च वैवर्ण्यम् ।
स्पर्शभयशीतहर्षात् क्रोधाद्रोगाच्च रोमाञ्चः ॥ ९८ ॥
śītakrodhabhayaśramarogaklamatāpajaṃ ca vaivarṇyam |
sparśabhayaśītaharṣāt krodhādrogācca romāñcaḥ || 98 ||
स्वरभेदो भयहर्षक्रोधजरारौक्ष्यरोगमदजनितः ।
श्रममूर्छमदनिद्राभिघातमोहादिभिः प्रलयः ॥ ९९ ॥
svarabhedo bhayaharṣakrodhajarāraukṣyarogamadajanitaḥ |
śramamūrchamadanidrābhighātamohādibhiḥ pralayaḥ || 99 ||
एवमेते बुधैर्ज्ञेया भावा ह्यष्टौ तु सात्त्विकाः ।
कर्म चैषां प्रवक्ष्यामि रसभावानुभावकम् ॥ १०० ॥
evamete budhairjñeyā bhāvā hyaṣṭau tu sāttvikāḥ |
karma caiṣāṃ pravakṣyāmi rasabhāvānubhāvakam || 100 ||
निःसन्ज्ञो निष्प्रकम्पश्च स्थितः शून्यजडाकृतिः ।
स्कन्नगात्रतया चैव स्तम्भं त्वभिनयेद्बुधः ॥ १०१ ॥
niḥsanjño niṣprakampaśca sthitaḥ śūnyajaḍākṛtiḥ |
skannagātratayā caiva stambhaṃ tvabhinayedbudhaḥ || 101 ||
व्यजनग्रहणाच्चापि स्वेदापनयनेन च ।
स्वेदस्याभिनयो योज्यस्तथा वाताभिलाषतः ॥ १०२ ॥
vyajanagrahaṇāccāpi svedāpanayanena ca |
svedasyābhinayo yojyastathā vātābhilāṣataḥ || 102 ||
मुहुः कण्टिकितत्वेन तथोल्लुकसनेन च ।
पुलकेन च रोमाञ्चं गात्रस्पर्शेन दर्शयेत् ॥ १०३ ॥
muhuḥ kaṇṭikitatvena tathollukasanena ca |
pulakena ca romāñcaṃ gātrasparśena darśayet || 103 ||
स्वरभेदोऽभिनेतव्यो भिन्नगद्गदनिस्वनैः ।
वेपनात्स्फुरणात्कम्पाद्वेपथुं सम्प्रदर्शयेत् ॥ १०४ ॥
svarabhedo'bhinetavyo bhinnagadgadanisvanaiḥ |
vepanātsphuraṇātkampādvepathuṃ sampradarśayet || 104 ||
मुखवर्णपरावृत्त्या नाडीपीडनयोगतः ।
वैवर्ण्यमभिनेतव्यं प्रयत्नात्तद्धि दुष्करम् ॥ १०५ ॥
mukhavarṇaparāvṛttyā nāḍīpīḍanayogataḥ |
vaivarṇyamabhinetavyaṃ prayatnāttaddhi duṣkaram || 105 ||
बाष्पाम्बुप्लुतनेत्रत्वान्नेत्रसंमार्जनेन च ।
मुहुरश्रुकणापातैरस्रं त्वभिनयेद्बुधः ॥ १०६ ॥
bāṣpāmbuplutanetratvānnetrasaṃmārjanena ca |
muhuraśrukaṇāpātairasraṃ tvabhinayedbudhaḥ || 106 ||
निश्चेष्टो निष्प्रकम्पत्वादव्यक्तश्वसितादपि ।
महीनिपतनाच्चापि प्रलयाभिनयो भवेत् ॥ १०७ ॥
niśceṣṭo niṣprakampatvādavyaktaśvasitādapi |
mahīnipatanāccāpi pralayābhinayo bhavet || 107 ||
एकोनपञ्चाशदिमे यथावद्भावास्त्र्यवस्था गदिता मयेह ।
भूयश्च ये यत्र रसे नियोज्यास्तान् श्रोतुमर्हन्ति च विप्रमुख्याः ॥ १०८ ॥
ekonapañcāśadime yathāvadbhāvāstryavasthā gaditā mayeha |
bhūyaśca ye yatra rase niyojyāstān śrotumarhanti ca vipramukhyāḥ || 108 ||
[ अत्र श्लोकाः - ।
शङ्काव्याधिस्तथाग्लानिश्चिन्तासूया भयं तथा ।
विस्मयश्च वितर्कश्च स्तम्भश्चपलता तथा ॥ ।
रोमाञ्चहर्षौ निद्रा च तथोन्मादमदावपि ।
स्वेदश्चैवावहित्थं च प्रलयो वेपथुस्तथा ॥ ।
विषादश्रमनिर्वेदा गर्वावेगौ धृतिः स्मृतिः ।
मतिर्मोहो विबोधश्च सुप्तमौत्सुक्यवर्जिते ॥ ।
क्रोधामर्षौ च हासश्च शोकोऽपस्मार एव च ।
दैन्यं च मरणं चैव रतिरुत्साहसंयुता ॥ ।
त्रासवैवर्ण्यरुदितैः स्वरभेदः शमोऽपि च ।
जडता च तथा षट् च चत्वारिंशत्प्रकीर्तिताः ॥] ।
आलस्यौग्र्यजुगुप्साख्यैरेवं भावैस्तु वर्जिताः ।
उद्भावयन्ति शृङ्गारं सर्वे भावाः स्वसन्ज्ञया ॥ १०९ ॥
[ atra ślokāḥ - |
śaṅkāvyādhistathāglāniścintāsūyā bhayaṃ tathā |
vismayaśca vitarkaśca stambhaścapalatā tathā || |
romāñcaharṣau nidrā ca tathonmādamadāvapi |
svedaścaivāvahitthaṃ ca pralayo vepathustathā || |
viṣādaśramanirvedā garvāvegau dhṛtiḥ smṛtiḥ |
matirmoho vibodhaśca suptamautsukyavarjite || |
krodhāmarṣau ca hāsaśca śoko'pasmāra eva ca |
dainyaṃ ca maraṇaṃ caiva ratirutsāhasaṃyutā || |
trāsavaivarṇyaruditaiḥ svarabhedaḥ śamo'pi ca |
jaḍatā ca tathā ṣaṭ ca catvāriṃśatprakīrtitāḥ ||] |
ālasyaugryajugupsākhyairevaṃ bhāvaistu varjitāḥ |
udbhāvayanti śṛṅgāraṃ sarve bhāvāḥ svasanjñayā || 109 ||
[ यथाऽवसरमेते हि स्थायिसञ्चारिसत्त्वजाः ।
उद्दीपयन्ति शृङ्गारं रसमासाद्य सन्ज्ञितम् ॥] ।
ग्लानिः शङ्का ह्यसूया च श्रमश्चपलता तथा ।
सुप्तं निद्रावहित्थं च हास्ये भावाः प्रकीर्तिताः ॥ ११० ॥
[ yathā'vasaramete hi sthāyisañcārisattvajāḥ |
uddīpayanti śṛṅgāraṃ rasamāsādya sanjñitam ||] |
glāniḥ śaṅkā hyasūyā ca śramaścapalatā tathā |
suptaṃ nidrāvahitthaṃ ca hāsye bhāvāḥ prakīrtitāḥ || 110 ||
निर्वेदश्चैव चिन्ता च दैन्यं ग्लान्यास्रमेव च ।
जडता मरणं चैव व्याधिश्च करुणे स्मृताः ॥ १११ ॥
nirvedaścaiva cintā ca dainyaṃ glānyāsrameva ca |
jaḍatā maraṇaṃ caiva vyādhiśca karuṇe smṛtāḥ || 111 ||
गर्वोऽसूया मदोत्साहावावेगोऽमर्ष एव च ।
क्रोधश्चपलतौग्र्यं च विज्ञेया रौद्रसम्भवाः ॥ ११२ ॥
garvo'sūyā madotsāhāvāvego'marṣa eva ca |
krodhaścapalataugryaṃ ca vijñeyā raudrasambhavāḥ || 112 ||
असम्मोहस्तथोत्साह आवेगो हर्ष एव च ।
मतिश्चैव तथोग्रत्वममर्षो मद एव च ॥ ११३ ॥
asammohastathotsāha āvego harṣa eva ca |
matiścaiva tathogratvamamarṣo mada eva ca || 113 ||
रोमाञ्चः स्वरभेदश्च क्रोधोऽसूया धृतिस्तथा ।
गर्वश्चैव वितर्कश्च वीरे भावा भवन्ति हि ॥ ११४ ॥
romāñcaḥ svarabhedaśca krodho'sūyā dhṛtistathā |
garvaścaiva vitarkaśca vīre bhāvā bhavanti hi || 114 ||
स्वेदश्च वेपथुश्चैव रोमाञ्चो गद्गदस्तथा ।
त्रासश्च मरणश्चैअव वैवर्ण्यं च भयानके ॥ ११५ ॥
svedaśca vepathuścaiva romāñco gadgadastathā |
trāsaśca maraṇaścaiava vaivarṇyaṃ ca bhayānake || 115 ||
अपस्मारस्तथोन्मादो विषादो मद एव च ।
मृत्युर्व्याधिर्भयं चैव भावा बीभत्ससंश्रयाः ॥ ११६ ॥
apasmārastathonmādo viṣādo mada eva ca |
mṛtyurvyādhirbhayaṃ caiva bhāvā bībhatsasaṃśrayāḥ || 116 ||
स्तम्भः स्वेदश्च मोहश्च रोमाञ्चो विस्मयस्तथा ।
आवेगो जडता हर्षो मूर्छा चैवाद्भुताश्रयाः ॥ ११७ ॥
stambhaḥ svedaśca mohaśca romāñco vismayastathā |
āvego jaḍatā harṣo mūrchā caivādbhutāśrayāḥ || 117 ||
ये त्वेते सात्त्विका भावा नानाभिनयसंश्रिताः ।
रसेष्वेतेषु सर्वे ते ज्ञेया नाट्यप्रयोक्तृभिः ॥ ११८ ॥
ye tvete sāttvikā bhāvā nānābhinayasaṃśritāḥ |
raseṣveteṣu sarve te jñeyā nāṭyaprayoktṛbhiḥ || 118 ||
न ह्येकरसजं काव्यं किञ्चिदस्ति प्रयोगतः ।
भावो वापि रसो वापि प्रवृत्तिर्वृत्तिरेव च ॥ ११९ ॥
na hyekarasajaṃ kāvyaṃ kiñcidasti prayogataḥ |
bhāvo vāpi raso vāpi pravṛttirvṛttireva ca || 119 ||
[ बहूनां समवेतानां रूपं यस्य भवेद्बहु ।
स मन्तव्यो रसः स्थायी शेषाः सञ्चारिणो मताः ॥ ।
दीपयन्तः प्रवर्तन्ते ये पुनः स्थायिनं रसम् ।
ते तु सञ्चारिणो ज्ञेयास्ते हि स्थायित्वमागताः ॥ ।
विभावानुभावयुतो ह्यङ्गवस्तुसमाश्रयः ।
सञ्चारिभिस्तु संयुक्तः स्थाय्येव तु रसो भवेत् ॥ ।
स्थायी सत्त्वातिरेकेण प्रयोक्तव्यः प्रयोक्तृभिः ।
सञ्चार्याकारमात्रेण स्थायी यस्मादवस्थितः ॥ ।
ये त्वेते सात्त्विका भावा नानाभिनययोजिताः ।
रसेष्वेतेषु सर्वेषु ते ज्ञेया नाट्यकोविदैः ॥ ।
न ह्येकरसजं काव्यं नैकभावैकवृत्तिकम् ।
विमर्दे रागमायाति प्रयुक्तं हि प्रयत्नतः ॥ ।
भावा वाऽपि रसा वाऽपि प्रवृत्तिर्वृत्तिरेव वा ।
बीभत्साद्भुतशान्तानां त्रैविध्यं नात्र कथ्यते ॥ ।
षण्णां रसानां त्रैविध्यं नानाभावारसान्वितम् ।
सत्त्वप्रयोजितो ह्यर्थः प्रयोगोऽत्र विराजते ॥ ।
विदित्वा हि विराजन्ते लोके चित्रं हि दुर्लभम् ॥] ।
नानाभावार्थसम्पन्नाः स्थायिसत्त्वाभिचारिणः ।
पुष्पावकीर्णाः कर्तव्याः काव्येषु हि रसा बुधैः ॥ १२० ॥
[ bahūnāṃ samavetānāṃ rūpaṃ yasya bhavedbahu |
sa mantavyo rasaḥ sthāyī śeṣāḥ sañcāriṇo matāḥ || |
dīpayantaḥ pravartante ye punaḥ sthāyinaṃ rasam |
te tu sañcāriṇo jñeyāste hi sthāyitvamāgatāḥ || |
vibhāvānubhāvayuto hyaṅgavastusamāśrayaḥ |
sañcāribhistu saṃyuktaḥ sthāyyeva tu raso bhavet || |
sthāyī sattvātirekeṇa prayoktavyaḥ prayoktṛbhiḥ |
sañcāryākāramātreṇa sthāyī yasmādavasthitaḥ || |
ye tvete sāttvikā bhāvā nānābhinayayojitāḥ |
raseṣveteṣu sarveṣu te jñeyā nāṭyakovidaiḥ || |
na hyekarasajaṃ kāvyaṃ naikabhāvaikavṛttikam |
vimarde rāgamāyāti prayuktaṃ hi prayatnataḥ || |
bhāvā vā'pi rasā vā'pi pravṛttirvṛttireva vā |
bībhatsādbhutaśāntānāṃ traividhyaṃ nātra kathyate || |
ṣaṇṇāṃ rasānāṃ traividhyaṃ nānābhāvārasānvitam |
sattvaprayojito hyarthaḥ prayogo'tra virājate || |
viditvā hi virājante loke citraṃ hi durlabham ||] |
nānābhāvārthasampannāḥ sthāyisattvābhicāriṇaḥ |
puṣpāvakīrṇāḥ kartavyāḥ kāvyeṣu hi rasā budhaiḥ || 120 ||
एवं रसाश्च भावाश्च व्यवस्था नाटके स्मृताः ।
य एवमेताञ्जानाति स गच्छेत्सिद्धिमुत्तमाम् ॥ १२१ ॥
evaṃ rasāśca bhāvāśca vyavasthā nāṭake smṛtāḥ |
ya evametāñjānāti sa gacchetsiddhimuttamām || 121 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).