Skip to content

पटलः ४

Caturthaḥ paṭalaḥ

A patala of the Niruttara Tantra.

59 versesSanskrit with transliteration

Dakshina Kali on Shiva, a lamp before her.

चतुर्थः पटलः । श्रीदेव्युवाच - । पूजा च कथिता देव ! पुरश्चर्या च कीदृशी । कथयस्व सुर-श्रेष्ठ ! यदि स्नेहोऽस्ति मां प्रति ॥ १ ॥

caturthaḥ paṭalaḥ | śrīdevyuvāca - | pūjā ca kathitā deva ! puraścaryā ca kīdṛśī | kathayasva sura-śreṣṭha ! yadi sneho'sti māṃ prati || 1 ||

Report an error

आसनं प्राण-संरोधः प्रत्याहारश्च धारणं । ध्यानं समाधिरेतानि योगाङ्गानि भवन्ति षट् । आसनानि कुलेशानि ! यावन्तो जीव-जन्तवः । चतुरशीति-लक्षाणां जन्तवः समुदाहृताः ॥ २ ॥

āsanaṃ prāṇa-saṃrodhaḥ pratyāhāraśca dhāraṇaṃ | dhyānaṃ samādhiretāni yogāṅgāni bhavanti ṣaṭ | āsanāni kuleśāni ! yāvanto jīva-jantavaḥ | caturaśīti-lakṣāṇāṃ jantavaḥ samudāhṛtāḥ || 2 ||

Report an error

आसनेभ्यः समस्तेभ्यः साम्प्रत द्वयमुच्यते । एकं सिद्धासनं नाम द्वितीयं कमलासनं ॥ ३ ॥

āsanebhyaḥ samastebhyaḥ sāmprata dvayamucyate | ekaṃ siddhāsanaṃ nāma dvitīyaṃ kamalāsanaṃ || 3 ||

Report an error

नाडीनां समूहो देवि ! व्यक्तश्चास्ति खगाण्ड-वत् । तत्र नाड्यः समुद्भूतः सहस्राणां द्वि-सप्ततिः ॥ ४ ॥

nāḍīnāṃ samūho devi ! vyaktaścāsti khagāṇḍa-vat | tatra nāḍyaḥ samudbhūtaḥ sahasrāṇāṃ dvi-saptatiḥ || 4 ||

Report an error

प्रधानं प्राण-वाहिन्यः स्वयं तत्त्र दश स्मृताः । इडा च पिङ्गला चैव सुषुम्ना चैव कोतिता ॥ ५ ॥

pradhānaṃ prāṇa-vāhinyaḥ svayaṃ tattra daśa smṛtāḥ | iḍā ca piṅgalā caiva suṣumnā caiva kotitā || 5 ||

Report an error

गान्धारी हस्ति-जिह्वा च पूषा चैव यशस्विनी । अलम्बुषा कुहुश्चैव शङ्खिनी च दश स्मृताः ॥ ६ ॥

gāndhārī hasti-jihvā ca pūṣā caiva yaśasvinī | alambuṣā kuhuścaiva śaṅkhinī ca daśa smṛtāḥ || 6 ||

Report an error

एवं नाडी-मयं चक्रं विज्ञेयं शक्ति-चक्रके । इडायाः पिङ्गलायाश्च मध्यं यत्तत् सुषुन्ना ॥ ७ ॥

evaṃ nāḍī-mayaṃ cakraṃ vijñeyaṃ śakti-cakrake | iḍāyāḥ piṅgalāyāśca madhyaṃ yattat suṣunnā || 7 ||

Report an error

इयं च त्रिगुणा ज्ञेया ब्रह्म-विष्णु-शिवात्मिका । रजोगुणा ध्वजाख्या च चित्रिणी सत्व-सम्पदा ॥ ८ ॥

iyaṃ ca triguṇā jñeyā brahma-viṣṇu-śivātmikā | rajoguṇā dhvajākhyā ca citriṇī satva-sampadā || 8 ||

Report an error

तमोगुणा ब्रह्म-नाडी कार्य-भेद-क्रमेण च । इडायाः पिङ्गलायाश्च एताः सर्वाः प्रकीर्तिताः ॥ ९ ॥

tamoguṇā brahma-nāḍī kārya-bheda-krameṇa ca | iḍāyāḥ piṅgalāyāśca etāḥ sarvāḥ prakīrtitāḥ || 9 ||

Report an error

एताश्च प्राण-वाहिन्यः सोम-सूर्याग्नि-देवताः । इडा नाडी स्थिता वामे दक्षिणे चैव पिङ्गला ॥ १० ॥

etāśca prāṇa-vāhinyaḥ soma-sūryāgni-devatāḥ | iḍā nāḍī sthitā vāme dakṣiṇe caiva piṅgalā || 10 ||

Report an error

सुषुम्ना च तयोर्मध्ये चन्द्र-सूर्य-प्रभेदतः । वायवश्चैव विज्ञेया मनश्चन्द्रात्मकं हृदि ॥ ११ ॥

suṣumnā ca tayormadhye candra-sūrya-prabhedataḥ | vāyavaścaiva vijñeyā manaścandrātmakaṃ hṛdi || 11 ||

Report an error

प्राणोऽपानः समानश्वोदान-व्यानो च वायवः । हृदि प्राणो गुदेऽपानः समानो नाभि-देशतः ॥ १२ ॥

prāṇo'pānaḥ samānaśvodāna-vyāno ca vāyavaḥ | hṛdi prāṇo gude'pānaḥ samāno nābhi-deśataḥ || 12 ||

Report an error

उदानः कण्ठ-देशे स्याद् व्यानः सर्व-शरीरगः । नागः कूर्मोऽथ कुकरो देवदत्तो धनञ्जयः ॥ १३ ॥

udānaḥ kaṇṭha-deśe syād vyānaḥ sarva-śarīragaḥ | nāgaḥ kūrmo'tha kukaro devadatto dhanañjayaḥ || 13 ||

Report an error

प्राणाद्याः पञ्च विख्याता नागाद्याः पञ्च वायवः । एते नाडी समस्तेषु वर्तन्ते चान्य-संज्ञकाः ॥ १४ ॥

prāṇādyāḥ pañca vikhyātā nāgādyāḥ pañca vāyavaḥ | ete nāḍī samasteṣu vartante cānya-saṃjñakāḥ || 14 ||

Report an error

गुण-बद्धो यथा जीवः प्राणापानेन कर्षति । अपानः कर्षति प्राणं प्राणापानं च कर्षति ॥ १५ ॥

guṇa-baddho yathā jīvaḥ prāṇāpānena karṣati | apānaḥ karṣati prāṇaṃ prāṇāpānaṃ ca karṣati || 15 ||

Report an error

अध-ऊर्ध्व-स्थितावेतौ यो जानाति स योग-वित् । हंस-गतिः प्रकृतिज्ञेया ॐकारः प्रकृते गुणः ॥ १६ ॥

adha-ūrdhva-sthitāvetau yo jānāti sa yoga-vit | haṃsa-gatiḥ prakṛtijñeyā oṃkāraḥ prakṛte guṇaḥ || 16 ||

Report an error

हकारेण बहिर्याति सकारेण विशेत् पुनः । हंस इति परं मन्त्रं जीवो जपति सर्वदा ॥ १७ ॥

hakāreṇa bahiryāti sakāreṇa viśet punaḥ | haṃsa iti paraṃ mantraṃ jīvo japati sarvadā || 17 ||

Report an error

षट्-शतानि विवा-रात्रौ सहस्राण्येक-विंशतिम् । एतत् संख्यायतं मन्त्रं जीवो जपति सर्वदा ॥ १८ ॥

ṣaṭ-śatāni vivā-rātrau sahasrāṇyeka-viṃśatim | etat saṃkhyāyataṃ mantraṃ jīvo japati sarvadā || 18 ||

Report an error

अजपा नाम गायत्री योगिनां मोक्ष-दायिनी । अजपा च द्विधा प्रोक्ता व्यक्ता गुप्ता क्रमेण तु ॥ १९ ॥

ajapā nāma gāyatrī yogināṃ mokṣa-dāyinī | ajapā ca dvidhā proktā vyaktā guptā krameṇa tu || 19 ||

Report an error

व्यक्ता च द्विविधा प्रोक्ता हृदि स्थाने व्यवस्थिता । ठकाराकार-गुप्ता च शिव-शक्तिः प्रकीर्तिता ॥ २० ॥

vyaktā ca dvividhā proktā hṛdi sthāne vyavasthitā | ṭhakārākāra-guptā ca śiva-śaktiḥ prakīrtitā || 20 ||

Report an error

चन्द्र-बीजं ठकारं च तं वीजं शृणु उच्यते । अजपार्थ-मयी गुप्ता वह्नि-जाया प्रकीतिता ॥ २१ ॥

candra-bījaṃ ṭhakāraṃ ca taṃ vījaṃ śṛṇu ucyate | ajapārtha-mayī guptā vahni-jāyā prakītitā || 21 ||

Report an error

अस्याः सङ्कल्प-मात्रेण पुरश्चरणमुच्यते । प्राणायाम-द्वि-षट्केन प्रत्याहारः स उच्यते ॥ २२ ॥

asyāḥ saṅkalpa-mātreṇa puraścaraṇamucyate | prāṇāyāma-dvi-ṣaṭkena pratyāhāraḥ sa ucyate || 22 ||

Report an error

प्रत्याहार-सहस्त्रेण जानीयाद् धारणां शुभां । धारणाद् द्वादश प्रोक्ता ध्यानं ध्यान-विशारदैः ॥ २३ ॥

pratyāhāra-sahastreṇa jānīyād dhāraṇāṃ śubhāṃ | dhāraṇād dvādaśa proktā dhyānaṃ dhyāna-viśāradaiḥ || 23 ||

Report an error

ध्यान-द्वादशकैरेव समाधिरवधीयताम् । यत् समाधेः परं ज्योतिरनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ २४ ॥

dhyāna-dvādaśakaireva samādhiravadhīyatām | yat samādheḥ paraṃ jyotiranantaṃ viśvatomukham || 24 ||

Report an error

अस्मिन् दृष्टे क्रिया काचिद् यातायातं न विद्यते । यथा सिहे गज-व्याघ्रं वादत्वं च शनैः शनैः ॥ २५ ॥

asmin dṛṣṭe kriyā kācid yātāyātaṃ na vidyate | yathā sihe gaja-vyāghraṃ vādatvaṃ ca śanaiḥ śanaiḥ || 25 ||

Report an error

तथैव चलितो वायुरन्यथा हन्ति साधकं । चरतां चक्षुरादीनां विषयेषु यथा-क्रमं ॥ २६ ॥

tathaiva calito vāyuranyathā hanti sādhakaṃ | caratāṃ cakṣurādīnāṃ viṣayeṣu yathā-kramaṃ || 26 ||

Report an error

प्रत्याहारे तथा चैवं प्रत्याहाराविरुच्यते । करणं कुम्भकाद् देवि ! समाधिश्च प्रजायते ॥ २७ ॥

pratyāhāre tathā caivaṃ pratyāhārāvirucyate | karaṇaṃ kumbhakād devi ! samādhiśca prajāyate || 27 ||

Report an error

पुष्पान्तर-गतं ज्योतिध्रुवोर्मध्ये प्रतिष्ठितं । तच्चिन्तनं कुलेशानि ! योगिनां पूजनं महत् ॥ २८ ॥

puṣpāntara-gataṃ jyotidhruvormadhye pratiṣṭhitaṃ | taccintanaṃ kuleśāni ! yogināṃ pūjanaṃ mahat || 28 ||

Report an error

ज्योतिषां चिन्तनं चैव ध्यानं विषय-संकृतिः । निर्गुणादिक-भावेन वीराणां शृणु मूलकं ॥ २९ ॥

jyotiṣāṃ cintanaṃ caiva dhyānaṃ viṣaya-saṃkṛtiḥ | nirguṇādika-bhāvena vīrāṇāṃ śṛṇu mūlakaṃ || 29 ||

Report an error

सगुणा ज्योतिषां मूतिहृ दिस्थां कालिकां स्मरेत् । आपादं शीर्ष-पर्यन्तं पूज्या यत्नादिभिः प्रिये ॥ ३० ॥

saguṇā jyotiṣāṃ mūtihṛ disthāṃ kālikāṃ smaret | āpādaṃ śīrṣa-paryantaṃ pūjyā yatnādibhiḥ priye || 30 ||

Report an error

ब्रह्माण्डोद्भव-द्रव्याणि चर्व्य-चोष्यादिकानि च । फलं पुष्पं यथा गन्धं वस्त्रालङ्कार-भूषितं ॥ ३१ ॥

brahmāṇḍodbhava-dravyāṇi carvya-coṣyādikāni ca | phalaṃ puṣpaṃ yathā gandhaṃ vastrālaṅkāra-bhūṣitaṃ || 31 ||

Report an error

तत्सर्वं मनसा देयं कालिकायै पुनः पुनः । गिरि-मानतः ॥ ३२ ॥

tatsarvaṃ manasā deyaṃ kālikāyai punaḥ punaḥ | giri-mānataḥ || 32 ||

Report an error

पेयं जल-निधेर्मानं द्रव्यं च । यत्नेनेव प्रदद्यात्तु कालिकायै पुनः पुनः । इयं च मानसो पूजा कथिता वर-वर्णिनि ॥ ३३ ॥

peyaṃ jala-nidhermānaṃ dravyaṃ ca | yatneneva pradadyāttu kālikāyai punaḥ punaḥ | iyaṃ ca mānaso pūjā kathitā vara-varṇini || 33 ||

Report an error

निर्वाणं दिव्य-भावैस्तु वीर-भावैः समानतां । इदं तत्त्वं जपानायं ज्ञात्वा पुरश्चरणमाचरेत् ॥ ३४ ॥

nirvāṇaṃ divya-bhāvaistu vīra-bhāvaiḥ samānatāṃ | idaṃ tattvaṃ japānāyaṃ jñātvā puraścaraṇamācaret || 34 ||

Report an error

निजाम्नायं विना देवि ! न कुर्याच्च पुरस्क्रियात् । तस्मात् सर्व प्रयत्नेन निजान्नायं विचिन्तयेत् ॥ ३५ ॥

nijāmnāyaṃ vinā devi ! na kuryācca puraskriyāt | tasmāt sarva prayatnena nijānnāyaṃ vicintayet || 35 ||

Report an error

उत्तराम्नायोदितं सर्वं काली-कुलं कुलेश्वरि ! । सर्वान्नायोदितं तत्त्वं श्री-कुलं च क्रमेण तु ॥ ३६ ॥

uttarāmnāyoditaṃ sarvaṃ kālī-kulaṃ kuleśvari ! | sarvānnāyoditaṃ tattvaṃ śrī-kulaṃ ca krameṇa tu || 36 ||

Report an error

उत्तरान्नायोदिता विद्या भैरवी त्रिपुर-सुन्दरी । मातङ्गी पश्चिमान्नाये दक्षिणान्नाये च तावुभौ ॥ ३७ ॥

uttarānnāyoditā vidyā bhairavī tripura-sundarī | mātaṅgī paścimānnāye dakṣiṇānnāye ca tāvubhau || 37 ||

Report an error

धूमा च त्वरिता चैव पूर्वान्नाये प्रतिष्ठिता । त्रिपुरा बगला चैव महा-विद्या विशेषतः ॥ ३८ ॥

dhūmā ca tvaritā caiva pūrvānnāye pratiṣṭhitā | tripurā bagalā caiva mahā-vidyā viśeṣataḥ || 38 ||

Report an error

दक्षिणाम्नायोदिताः सर्वाः पशुभिः पूजिता सदा । काली-कूर्च वधूर्जाया प्रणवं वाग्भवं प्रिये ॥ ३९ ॥

dakṣiṇāmnāyoditāḥ sarvāḥ paśubhiḥ pūjitā sadā | kālī-kūrca vadhūrjāyā praṇavaṃ vāgbhavaṃ priye || 39 ||

Report an error

शूल-हस्ता च या विद्योत्तरान्नायोदिता शुभा । द्वाविंशत्यक्षरी विद्या दक्षिणास्त्राये प्रतिष्ठिता ॥ ४० ॥

śūla-hastā ca yā vidyottarānnāyoditā śubhā | dvāviṃśatyakṣarī vidyā dakṣiṇāstrāye pratiṣṭhitā || 40 ||

Report an error

लक्ष-द्वयं जपेद् विद्यां दिवा-रात्रि-प्रभेदतः । दिवा लक्षः जपेद् विद्यां हविष्याशी सदा शुचिः ॥ ४१ ॥

lakṣa-dvayaṃ japed vidyāṃ divā-rātri-prabhedataḥ | divā lakṣaḥ japed vidyāṃ haviṣyāśī sadā śuciḥ || 41 ||

Report an error

दशांशं जुहुयाद् वह्नौ तद्दशांशं च तर्पयेत् । तद्दशांशाभिषेकं च तीर्थ-तोयेन पार्वति ॥ ४२ ॥

daśāṃśaṃ juhuyād vahnau taddaśāṃśaṃ ca tarpayet | taddaśāṃśābhiṣekaṃ ca tīrtha-toyena pārvati || 42 ||

Report an error

तद्दशांशं हविष्यान्नैर्भोजयेद् भक्तितो द्विजान् । पाशवं कथितं कल्पं शृणु वीरं ततः परं ॥ ४३ ॥

taddaśāṃśaṃ haviṣyānnairbhojayed bhaktito dvijān | pāśavaṃ kathitaṃ kalpaṃ śṛṇu vīraṃ tataḥ paraṃ || 43 ||

Report an error

नक्तं याम-गते देवि ! स्व-कुलं परिचिन्तयेत् । आनीय कान्तां सुशीलां कुल-भक्तां कुलार्चने ॥ ४४ ॥

naktaṃ yāma-gate devi ! sva-kulaṃ paricintayet | ānīya kāntāṃ suśīlāṃ kula-bhaktāṃ kulārcane || 44 ||

Report an error

शक्ति-चक्रं द्विधा कृत्वा शक्ति-भाले लिखेत् ततः । तत्र काम-कलां देवीं शिव कोणे विलेखयेत् ॥ ४५ ॥

śakti-cakraṃ dvidhā kṛtvā śakti-bhāle likhet tataḥ | tatra kāma-kalāṃ devīṃ śiva koṇe vilekhayet || 45 ||

Report an error

तन्मध्ये देव-मन्त्रं तु लाञ्छितं कमलान्वितं । तत्र देवीं समावाह्य ध्यात्वा तत्र प्रपूज येत् ॥ ४६ ॥

tanmadhye deva-mantraṃ tu lāñchitaṃ kamalānvitaṃ | tatra devīṃ samāvāhya dhyātvā tatra prapūja yet || 46 ||

Report an error

ततस्तच्छक्ति-कर्णे च ऋषिच्छन्दः समन्वितं । मूल-मन्त्रं त्रिधा कृत्वा कथयेद् वाम-कर्णके ॥ ४७ ॥

tatastacchakti-karṇe ca ṛṣicchandaḥ samanvitaṃ | mūla-mantraṃ tridhā kṛtvā kathayed vāma-karṇake || 47 ||

Report an error

अद्य प्रभृति देवि ! त्वं कुल देवार्चनं कुरु । गुरोराज्ञां मूध्नि कृत्वा प्रवर्त्ताऽहं कुलार्चने ॥ ४८ ॥

adya prabhṛti devi ! tvaṃ kula devārcanaṃ kuru | gurorājñāṃ mūdhni kṛtvā pravarttā'haṃ kulārcane || 48 ||

Report an error

ततः पश्चात् कुलागारे कुल-चक्रं लिखेत् प्रिये ! । तत्र पूजा कुल द्रव्यैः क्रियते भक्ति-भावतः ॥ ४९ ॥

tataḥ paścāt kulāgāre kula-cakraṃ likhet priye ! | tatra pūjā kula dravyaiḥ kriyate bhakti-bhāvataḥ || 49 ||

Report an error

तत्र चावाहनं नास्ति यतो देवो स्वरूपिणी । पूजयित्वा यथा-न्यायं तत्त्व-चिन्ता-परो भवेत् ॥ ५० ॥

tatra cāvāhanaṃ nāsti yato devo svarūpiṇī | pūjayitvā yathā-nyāyaṃ tattva-cintā-paro bhavet || 50 ||

Report an error

तत्त्व-चिन्ता-परो मन्त्री जपेल्लक्षं कुलाकुलं । दशांशं जुहुयाद् वह्नौ श्रासवैः पललान्वितैः ॥ ५१ ॥

tattva-cintā-paro mantrī japellakṣaṃ kulākulaṃ | daśāṃśaṃ juhuyād vahnau śrāsavaiḥ palalānvitaiḥ || 51 ||

Report an error

तद्दशांशं तर्पणं च अभिषेकं सुधा-पलल-संयुतैः । अभिषेकं तद्दशांशं तीर्थ-तोयेन पार्वति ॥ ५२ ॥

taddaśāṃśaṃ tarpaṇaṃ ca abhiṣekaṃ sudhā-palala-saṃyutaiḥ | abhiṣekaṃ taddaśāṃśaṃ tīrtha-toyena pārvati || 52 ||

Report an error

कुल-द्रव्यैस्तद्दशांशं भक्तितो भोजयेद् द्विजात् । आदावन्ते च मध्ये च शक्ति मां भोजयेत् कुलं ॥ ५३ ॥

kula-dravyaistaddaśāṃśaṃ bhaktito bhojayed dvijāt | ādāvante ca madhye ca śakti māṃ bhojayet kulaṃ || 53 ||

Report an error

तदभावे कुलेशानि ! शक्ति चात्रः प्रपूजयेत् । तासां च कुल-चक्रान्ते मनसा च प्रपूजयेत् ॥ ५४ ॥

tadabhāve kuleśāni ! śakti cātraḥ prapūjayet | tāsāṃ ca kula-cakrānte manasā ca prapūjayet || 54 ||

Report an error

पुरश्चरण-काले च यदि शक्ति न पूजयेत् । तस्य पूजा जपो होमोऽभिचाराय च कल्प्यते ॥ ५५ ॥

puraścaraṇa-kāle ca yadi śakti na pūjayet | tasya pūjā japo homo'bhicārāya ca kalpyate || 55 ||

Report an error

तस्मात् सर्व-प्रयत्नेन शक्तीनां पूजनं चरेत् । पुरश्चरण-काले च संख्या न स्मरिता यदि ॥ ५६ ॥

tasmāt sarva-prayatnena śaktīnāṃ pūjanaṃ caret | puraścaraṇa-kāle ca saṃkhyā na smaritā yadi || 56 ||

Report an error

शक्तीनां हि कुमारीणां द्विजातीनां कुल-पालिनां । तोषणं कुल-द्रव्येण भोजयेच्च पुनः पुनः ॥ ५७ ॥

śaktīnāṃ hi kumārīṇāṃ dvijātīnāṃ kula-pālināṃ | toṣaṇaṃ kula-dravyeṇa bhojayecca punaḥ punaḥ || 57 ||

Report an error

सम्प्रदाय-विदे विद्वान् दद्यात्तु गुरु-दक्षिणाम् । वस्त्रालङ्कार-भूषाद्यैर्भूषयेत् कुल-गुरून् प्रिये ॥ ५८ ॥

sampradāya-vide vidvān dadyāttu guru-dakṣiṇām | vastrālaṅkāra-bhūṣādyairbhūṣayet kula-gurūn priye || 58 ||

Report an error

तत्सुतं तत्सुतां वापि तत्पत्नों वा कुलेश्वरि ! । पूजयेत् परया भक्त्या मन्त्र-सिद्धि लभेद् यतः ॥ ५९ ॥

tatsutaṃ tatsutāṃ vāpi tatpatnoṃ vā kuleśvari ! | pūjayet parayā bhaktyā mantra-siddhi labhed yataḥ || 59 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).