पटलः ४
Caturthaḥ paṭalaḥ
॥
A patala of the Niruttara Tantra.
59 verses·Sanskrit with transliteration
चतुर्थः पटलः ।
श्रीदेव्युवाच - ।
पूजा च कथिता देव ! पुरश्चर्या च कीदृशी ।
कथयस्व सुर-श्रेष्ठ ! यदि स्नेहोऽस्ति मां प्रति ॥ १ ॥
caturthaḥ paṭalaḥ |
śrīdevyuvāca - |
pūjā ca kathitā deva ! puraścaryā ca kīdṛśī |
kathayasva sura-śreṣṭha ! yadi sneho'sti māṃ prati || 1 ||
आसनं प्राण-संरोधः प्रत्याहारश्च धारणं ।
ध्यानं समाधिरेतानि योगाङ्गानि भवन्ति षट् ।
आसनानि कुलेशानि ! यावन्तो जीव-जन्तवः ।
चतुरशीति-लक्षाणां जन्तवः समुदाहृताः ॥ २ ॥
āsanaṃ prāṇa-saṃrodhaḥ pratyāhāraśca dhāraṇaṃ |
dhyānaṃ samādhiretāni yogāṅgāni bhavanti ṣaṭ |
āsanāni kuleśāni ! yāvanto jīva-jantavaḥ |
caturaśīti-lakṣāṇāṃ jantavaḥ samudāhṛtāḥ || 2 ||
आसनेभ्यः समस्तेभ्यः साम्प्रत द्वयमुच्यते ।
एकं सिद्धासनं नाम द्वितीयं कमलासनं ॥ ३ ॥
āsanebhyaḥ samastebhyaḥ sāmprata dvayamucyate |
ekaṃ siddhāsanaṃ nāma dvitīyaṃ kamalāsanaṃ || 3 ||
नाडीनां समूहो देवि ! व्यक्तश्चास्ति खगाण्ड-वत् ।
तत्र नाड्यः समुद्भूतः सहस्राणां द्वि-सप्ततिः ॥ ४ ॥
nāḍīnāṃ samūho devi ! vyaktaścāsti khagāṇḍa-vat |
tatra nāḍyaḥ samudbhūtaḥ sahasrāṇāṃ dvi-saptatiḥ || 4 ||
प्रधानं प्राण-वाहिन्यः स्वयं तत्त्र दश स्मृताः ।
इडा च पिङ्गला चैव सुषुम्ना चैव कोतिता ॥ ५ ॥
pradhānaṃ prāṇa-vāhinyaḥ svayaṃ tattra daśa smṛtāḥ |
iḍā ca piṅgalā caiva suṣumnā caiva kotitā || 5 ||
गान्धारी हस्ति-जिह्वा च पूषा चैव यशस्विनी ।
अलम्बुषा कुहुश्चैव शङ्खिनी च दश स्मृताः ॥ ६ ॥
gāndhārī hasti-jihvā ca pūṣā caiva yaśasvinī |
alambuṣā kuhuścaiva śaṅkhinī ca daśa smṛtāḥ || 6 ||
एवं नाडी-मयं चक्रं विज्ञेयं शक्ति-चक्रके ।
इडायाः पिङ्गलायाश्च मध्यं यत्तत् सुषुन्ना ॥ ७ ॥
evaṃ nāḍī-mayaṃ cakraṃ vijñeyaṃ śakti-cakrake |
iḍāyāḥ piṅgalāyāśca madhyaṃ yattat suṣunnā || 7 ||
इयं च त्रिगुणा ज्ञेया ब्रह्म-विष्णु-शिवात्मिका ।
रजोगुणा ध्वजाख्या च चित्रिणी सत्व-सम्पदा ॥ ८ ॥
iyaṃ ca triguṇā jñeyā brahma-viṣṇu-śivātmikā |
rajoguṇā dhvajākhyā ca citriṇī satva-sampadā || 8 ||
तमोगुणा ब्रह्म-नाडी कार्य-भेद-क्रमेण च ।
इडायाः पिङ्गलायाश्च एताः सर्वाः प्रकीर्तिताः ॥ ९ ॥
tamoguṇā brahma-nāḍī kārya-bheda-krameṇa ca |
iḍāyāḥ piṅgalāyāśca etāḥ sarvāḥ prakīrtitāḥ || 9 ||
एताश्च प्राण-वाहिन्यः सोम-सूर्याग्नि-देवताः ।
इडा नाडी स्थिता वामे दक्षिणे चैव पिङ्गला ॥ १० ॥
etāśca prāṇa-vāhinyaḥ soma-sūryāgni-devatāḥ |
iḍā nāḍī sthitā vāme dakṣiṇe caiva piṅgalā || 10 ||
सुषुम्ना च तयोर्मध्ये चन्द्र-सूर्य-प्रभेदतः ।
वायवश्चैव विज्ञेया मनश्चन्द्रात्मकं हृदि ॥ ११ ॥
suṣumnā ca tayormadhye candra-sūrya-prabhedataḥ |
vāyavaścaiva vijñeyā manaścandrātmakaṃ hṛdi || 11 ||
प्राणोऽपानः समानश्वोदान-व्यानो च वायवः ।
हृदि प्राणो गुदेऽपानः समानो नाभि-देशतः ॥ १२ ॥
prāṇo'pānaḥ samānaśvodāna-vyāno ca vāyavaḥ |
hṛdi prāṇo gude'pānaḥ samāno nābhi-deśataḥ || 12 ||
उदानः कण्ठ-देशे स्याद् व्यानः सर्व-शरीरगः ।
नागः कूर्मोऽथ कुकरो देवदत्तो धनञ्जयः ॥ १३ ॥
udānaḥ kaṇṭha-deśe syād vyānaḥ sarva-śarīragaḥ |
nāgaḥ kūrmo'tha kukaro devadatto dhanañjayaḥ || 13 ||
प्राणाद्याः पञ्च विख्याता नागाद्याः पञ्च वायवः ।
एते नाडी समस्तेषु वर्तन्ते चान्य-संज्ञकाः ॥ १४ ॥
prāṇādyāḥ pañca vikhyātā nāgādyāḥ pañca vāyavaḥ |
ete nāḍī samasteṣu vartante cānya-saṃjñakāḥ || 14 ||
गुण-बद्धो यथा जीवः प्राणापानेन कर्षति ।
अपानः कर्षति प्राणं प्राणापानं च कर्षति ॥ १५ ॥
guṇa-baddho yathā jīvaḥ prāṇāpānena karṣati |
apānaḥ karṣati prāṇaṃ prāṇāpānaṃ ca karṣati || 15 ||
अध-ऊर्ध्व-स्थितावेतौ यो जानाति स योग-वित् ।
हंस-गतिः प्रकृतिज्ञेया ॐकारः प्रकृते गुणः ॥ १६ ॥
adha-ūrdhva-sthitāvetau yo jānāti sa yoga-vit |
haṃsa-gatiḥ prakṛtijñeyā oṃkāraḥ prakṛte guṇaḥ || 16 ||
हकारेण बहिर्याति सकारेण विशेत् पुनः ।
हंस इति परं मन्त्रं जीवो जपति सर्वदा ॥ १७ ॥
hakāreṇa bahiryāti sakāreṇa viśet punaḥ |
haṃsa iti paraṃ mantraṃ jīvo japati sarvadā || 17 ||
षट्-शतानि विवा-रात्रौ सहस्राण्येक-विंशतिम् ।
एतत् संख्यायतं मन्त्रं जीवो जपति सर्वदा ॥ १८ ॥
ṣaṭ-śatāni vivā-rātrau sahasrāṇyeka-viṃśatim |
etat saṃkhyāyataṃ mantraṃ jīvo japati sarvadā || 18 ||
अजपा नाम गायत्री योगिनां मोक्ष-दायिनी ।
अजपा च द्विधा प्रोक्ता व्यक्ता गुप्ता क्रमेण तु ॥ १९ ॥
ajapā nāma gāyatrī yogināṃ mokṣa-dāyinī |
ajapā ca dvidhā proktā vyaktā guptā krameṇa tu || 19 ||
व्यक्ता च द्विविधा प्रोक्ता हृदि स्थाने व्यवस्थिता ।
ठकाराकार-गुप्ता च शिव-शक्तिः प्रकीर्तिता ॥ २० ॥
vyaktā ca dvividhā proktā hṛdi sthāne vyavasthitā |
ṭhakārākāra-guptā ca śiva-śaktiḥ prakīrtitā || 20 ||
चन्द्र-बीजं ठकारं च तं वीजं शृणु उच्यते ।
अजपार्थ-मयी गुप्ता वह्नि-जाया प्रकीतिता ॥ २१ ॥
candra-bījaṃ ṭhakāraṃ ca taṃ vījaṃ śṛṇu ucyate |
ajapārtha-mayī guptā vahni-jāyā prakītitā || 21 ||
अस्याः सङ्कल्प-मात्रेण पुरश्चरणमुच्यते ।
प्राणायाम-द्वि-षट्केन प्रत्याहारः स उच्यते ॥ २२ ॥
asyāḥ saṅkalpa-mātreṇa puraścaraṇamucyate |
prāṇāyāma-dvi-ṣaṭkena pratyāhāraḥ sa ucyate || 22 ||
प्रत्याहार-सहस्त्रेण जानीयाद् धारणां शुभां ।
धारणाद् द्वादश प्रोक्ता ध्यानं ध्यान-विशारदैः ॥ २३ ॥
pratyāhāra-sahastreṇa jānīyād dhāraṇāṃ śubhāṃ |
dhāraṇād dvādaśa proktā dhyānaṃ dhyāna-viśāradaiḥ || 23 ||
ध्यान-द्वादशकैरेव समाधिरवधीयताम् ।
यत् समाधेः परं ज्योतिरनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ २४ ॥
dhyāna-dvādaśakaireva samādhiravadhīyatām |
yat samādheḥ paraṃ jyotiranantaṃ viśvatomukham || 24 ||
अस्मिन् दृष्टे क्रिया काचिद् यातायातं न विद्यते ।
यथा सिहे गज-व्याघ्रं वादत्वं च शनैः शनैः ॥ २५ ॥
asmin dṛṣṭe kriyā kācid yātāyātaṃ na vidyate |
yathā sihe gaja-vyāghraṃ vādatvaṃ ca śanaiḥ śanaiḥ || 25 ||
तथैव चलितो वायुरन्यथा हन्ति साधकं ।
चरतां चक्षुरादीनां विषयेषु यथा-क्रमं ॥ २६ ॥
tathaiva calito vāyuranyathā hanti sādhakaṃ |
caratāṃ cakṣurādīnāṃ viṣayeṣu yathā-kramaṃ || 26 ||
प्रत्याहारे तथा चैवं प्रत्याहाराविरुच्यते ।
करणं कुम्भकाद् देवि ! समाधिश्च प्रजायते ॥ २७ ॥
pratyāhāre tathā caivaṃ pratyāhārāvirucyate |
karaṇaṃ kumbhakād devi ! samādhiśca prajāyate || 27 ||
पुष्पान्तर-गतं ज्योतिध्रुवोर्मध्ये प्रतिष्ठितं ।
तच्चिन्तनं कुलेशानि ! योगिनां पूजनं महत् ॥ २८ ॥
puṣpāntara-gataṃ jyotidhruvormadhye pratiṣṭhitaṃ |
taccintanaṃ kuleśāni ! yogināṃ pūjanaṃ mahat || 28 ||
ज्योतिषां चिन्तनं चैव ध्यानं विषय-संकृतिः ।
निर्गुणादिक-भावेन वीराणां शृणु मूलकं ॥ २९ ॥
jyotiṣāṃ cintanaṃ caiva dhyānaṃ viṣaya-saṃkṛtiḥ |
nirguṇādika-bhāvena vīrāṇāṃ śṛṇu mūlakaṃ || 29 ||
सगुणा ज्योतिषां मूतिहृ दिस्थां कालिकां स्मरेत् ।
आपादं शीर्ष-पर्यन्तं पूज्या यत्नादिभिः प्रिये ॥ ३० ॥
saguṇā jyotiṣāṃ mūtihṛ disthāṃ kālikāṃ smaret |
āpādaṃ śīrṣa-paryantaṃ pūjyā yatnādibhiḥ priye || 30 ||
ब्रह्माण्डोद्भव-द्रव्याणि चर्व्य-चोष्यादिकानि च ।
फलं पुष्पं यथा गन्धं वस्त्रालङ्कार-भूषितं ॥ ३१ ॥
brahmāṇḍodbhava-dravyāṇi carvya-coṣyādikāni ca |
phalaṃ puṣpaṃ yathā gandhaṃ vastrālaṅkāra-bhūṣitaṃ || 31 ||
तत्सर्वं मनसा देयं कालिकायै पुनः पुनः ।
गिरि-मानतः ॥ ३२ ॥
tatsarvaṃ manasā deyaṃ kālikāyai punaḥ punaḥ |
giri-mānataḥ || 32 ||
पेयं जल-निधेर्मानं द्रव्यं च ।
यत्नेनेव प्रदद्यात्तु कालिकायै पुनः पुनः ।
इयं च मानसो पूजा कथिता वर-वर्णिनि ॥ ३३ ॥
peyaṃ jala-nidhermānaṃ dravyaṃ ca |
yatneneva pradadyāttu kālikāyai punaḥ punaḥ |
iyaṃ ca mānaso pūjā kathitā vara-varṇini || 33 ||
निर्वाणं दिव्य-भावैस्तु वीर-भावैः समानतां ।
इदं तत्त्वं जपानायं ज्ञात्वा पुरश्चरणमाचरेत् ॥ ३४ ॥
nirvāṇaṃ divya-bhāvaistu vīra-bhāvaiḥ samānatāṃ |
idaṃ tattvaṃ japānāyaṃ jñātvā puraścaraṇamācaret || 34 ||
निजाम्नायं विना देवि ! न कुर्याच्च पुरस्क्रियात् ।
तस्मात् सर्व प्रयत्नेन निजान्नायं विचिन्तयेत् ॥ ३५ ॥
nijāmnāyaṃ vinā devi ! na kuryācca puraskriyāt |
tasmāt sarva prayatnena nijānnāyaṃ vicintayet || 35 ||
उत्तराम्नायोदितं सर्वं काली-कुलं कुलेश्वरि ! ।
सर्वान्नायोदितं तत्त्वं श्री-कुलं च क्रमेण तु ॥ ३६ ॥
uttarāmnāyoditaṃ sarvaṃ kālī-kulaṃ kuleśvari ! |
sarvānnāyoditaṃ tattvaṃ śrī-kulaṃ ca krameṇa tu || 36 ||
उत्तरान्नायोदिता विद्या भैरवी त्रिपुर-सुन्दरी ।
मातङ्गी पश्चिमान्नाये दक्षिणान्नाये च तावुभौ ॥ ३७ ॥
uttarānnāyoditā vidyā bhairavī tripura-sundarī |
mātaṅgī paścimānnāye dakṣiṇānnāye ca tāvubhau || 37 ||
धूमा च त्वरिता चैव पूर्वान्नाये प्रतिष्ठिता ।
त्रिपुरा बगला चैव महा-विद्या विशेषतः ॥ ३८ ॥
dhūmā ca tvaritā caiva pūrvānnāye pratiṣṭhitā |
tripurā bagalā caiva mahā-vidyā viśeṣataḥ || 38 ||
दक्षिणाम्नायोदिताः सर्वाः पशुभिः पूजिता सदा ।
काली-कूर्च वधूर्जाया प्रणवं वाग्भवं प्रिये ॥ ३९ ॥
dakṣiṇāmnāyoditāḥ sarvāḥ paśubhiḥ pūjitā sadā |
kālī-kūrca vadhūrjāyā praṇavaṃ vāgbhavaṃ priye || 39 ||
शूल-हस्ता च या विद्योत्तरान्नायोदिता शुभा ।
द्वाविंशत्यक्षरी विद्या दक्षिणास्त्राये प्रतिष्ठिता ॥ ४० ॥
śūla-hastā ca yā vidyottarānnāyoditā śubhā |
dvāviṃśatyakṣarī vidyā dakṣiṇāstrāye pratiṣṭhitā || 40 ||
लक्ष-द्वयं जपेद् विद्यां दिवा-रात्रि-प्रभेदतः ।
दिवा लक्षः जपेद् विद्यां हविष्याशी सदा शुचिः ॥ ४१ ॥
lakṣa-dvayaṃ japed vidyāṃ divā-rātri-prabhedataḥ |
divā lakṣaḥ japed vidyāṃ haviṣyāśī sadā śuciḥ || 41 ||
दशांशं जुहुयाद् वह्नौ तद्दशांशं च तर्पयेत् ।
तद्दशांशाभिषेकं च तीर्थ-तोयेन पार्वति ॥ ४२ ॥
daśāṃśaṃ juhuyād vahnau taddaśāṃśaṃ ca tarpayet |
taddaśāṃśābhiṣekaṃ ca tīrtha-toyena pārvati || 42 ||
तद्दशांशं हविष्यान्नैर्भोजयेद् भक्तितो द्विजान् ।
पाशवं कथितं कल्पं शृणु वीरं ततः परं ॥ ४३ ॥
taddaśāṃśaṃ haviṣyānnairbhojayed bhaktito dvijān |
pāśavaṃ kathitaṃ kalpaṃ śṛṇu vīraṃ tataḥ paraṃ || 43 ||
नक्तं याम-गते देवि ! स्व-कुलं परिचिन्तयेत् ।
आनीय कान्तां सुशीलां कुल-भक्तां कुलार्चने ॥ ४४ ॥
naktaṃ yāma-gate devi ! sva-kulaṃ paricintayet |
ānīya kāntāṃ suśīlāṃ kula-bhaktāṃ kulārcane || 44 ||
शक्ति-चक्रं द्विधा कृत्वा शक्ति-भाले लिखेत् ततः ।
तत्र काम-कलां देवीं शिव कोणे विलेखयेत् ॥ ४५ ॥
śakti-cakraṃ dvidhā kṛtvā śakti-bhāle likhet tataḥ |
tatra kāma-kalāṃ devīṃ śiva koṇe vilekhayet || 45 ||
तन्मध्ये देव-मन्त्रं तु लाञ्छितं कमलान्वितं ।
तत्र देवीं समावाह्य ध्यात्वा तत्र प्रपूज येत् ॥ ४६ ॥
tanmadhye deva-mantraṃ tu lāñchitaṃ kamalānvitaṃ |
tatra devīṃ samāvāhya dhyātvā tatra prapūja yet || 46 ||
ततस्तच्छक्ति-कर्णे च ऋषिच्छन्दः समन्वितं ।
मूल-मन्त्रं त्रिधा कृत्वा कथयेद् वाम-कर्णके ॥ ४७ ॥
tatastacchakti-karṇe ca ṛṣicchandaḥ samanvitaṃ |
mūla-mantraṃ tridhā kṛtvā kathayed vāma-karṇake || 47 ||
अद्य प्रभृति देवि ! त्वं कुल देवार्चनं कुरु ।
गुरोराज्ञां मूध्नि कृत्वा प्रवर्त्ताऽहं कुलार्चने ॥ ४८ ॥
adya prabhṛti devi ! tvaṃ kula devārcanaṃ kuru |
gurorājñāṃ mūdhni kṛtvā pravarttā'haṃ kulārcane || 48 ||
ततः पश्चात् कुलागारे कुल-चक्रं लिखेत् प्रिये ! ।
तत्र पूजा कुल द्रव्यैः क्रियते भक्ति-भावतः ॥ ४९ ॥
tataḥ paścāt kulāgāre kula-cakraṃ likhet priye ! |
tatra pūjā kula dravyaiḥ kriyate bhakti-bhāvataḥ || 49 ||
तत्र चावाहनं नास्ति यतो देवो स्वरूपिणी ।
पूजयित्वा यथा-न्यायं तत्त्व-चिन्ता-परो भवेत् ॥ ५० ॥
tatra cāvāhanaṃ nāsti yato devo svarūpiṇī |
pūjayitvā yathā-nyāyaṃ tattva-cintā-paro bhavet || 50 ||
तत्त्व-चिन्ता-परो मन्त्री जपेल्लक्षं कुलाकुलं ।
दशांशं जुहुयाद् वह्नौ श्रासवैः पललान्वितैः ॥ ५१ ॥
tattva-cintā-paro mantrī japellakṣaṃ kulākulaṃ |
daśāṃśaṃ juhuyād vahnau śrāsavaiḥ palalānvitaiḥ || 51 ||
तद्दशांशं तर्पणं च अभिषेकं सुधा-पलल-संयुतैः ।
अभिषेकं तद्दशांशं तीर्थ-तोयेन पार्वति ॥ ५२ ॥
taddaśāṃśaṃ tarpaṇaṃ ca abhiṣekaṃ sudhā-palala-saṃyutaiḥ |
abhiṣekaṃ taddaśāṃśaṃ tīrtha-toyena pārvati || 52 ||
कुल-द्रव्यैस्तद्दशांशं भक्तितो भोजयेद् द्विजात् ।
आदावन्ते च मध्ये च शक्ति मां भोजयेत् कुलं ॥ ५३ ॥
kula-dravyaistaddaśāṃśaṃ bhaktito bhojayed dvijāt |
ādāvante ca madhye ca śakti māṃ bhojayet kulaṃ || 53 ||
तदभावे कुलेशानि ! शक्ति चात्रः प्रपूजयेत् ।
तासां च कुल-चक्रान्ते मनसा च प्रपूजयेत् ॥ ५४ ॥
tadabhāve kuleśāni ! śakti cātraḥ prapūjayet |
tāsāṃ ca kula-cakrānte manasā ca prapūjayet || 54 ||
पुरश्चरण-काले च यदि शक्ति न पूजयेत् ।
तस्य पूजा जपो होमोऽभिचाराय च कल्प्यते ॥ ५५ ॥
puraścaraṇa-kāle ca yadi śakti na pūjayet |
tasya pūjā japo homo'bhicārāya ca kalpyate || 55 ||
तस्मात् सर्व-प्रयत्नेन शक्तीनां पूजनं चरेत् ।
पुरश्चरण-काले च संख्या न स्मरिता यदि ॥ ५६ ॥
tasmāt sarva-prayatnena śaktīnāṃ pūjanaṃ caret |
puraścaraṇa-kāle ca saṃkhyā na smaritā yadi || 56 ||
शक्तीनां हि कुमारीणां द्विजातीनां कुल-पालिनां ।
तोषणं कुल-द्रव्येण भोजयेच्च पुनः पुनः ॥ ५७ ॥
śaktīnāṃ hi kumārīṇāṃ dvijātīnāṃ kula-pālināṃ |
toṣaṇaṃ kula-dravyeṇa bhojayecca punaḥ punaḥ || 57 ||
सम्प्रदाय-विदे विद्वान् दद्यात्तु गुरु-दक्षिणाम् ।
वस्त्रालङ्कार-भूषाद्यैर्भूषयेत् कुल-गुरून् प्रिये ॥ ५८ ॥
sampradāya-vide vidvān dadyāttu guru-dakṣiṇām |
vastrālaṅkāra-bhūṣādyairbhūṣayet kula-gurūn priye || 58 ||
तत्सुतं तत्सुतां वापि तत्पत्नों वा कुलेश्वरि ! ।
पूजयेत् परया भक्त्या मन्त्र-सिद्धि लभेद् यतः ॥ ५९ ॥
tatsutaṃ tatsutāṃ vāpi tatpatnoṃ vā kuleśvari ! |
pūjayet parayā bhaktyā mantra-siddhi labhed yataḥ || 59 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).