Skip to content

Nyayamrita 1.1.14.62

निर्विषयत्वे तु ज्ञानत्वमेव न स्यात्। तद्धि विषयानुल्लेखित्वम्, न तूल्लिखितस्य विषयस्यावर्तमानत्वम्, अत्यन्तासत्त्वं वा। येनातीतादिज्ञाने तुच्छज्ञाने च व्यभिचारः स्यात्। न च कदाचित्सविषयत्वमात्रेण ज्ञानत्वम्। सप्रतियोगिके अभावादौ सप्रतियोगिकत्ववत् सविषयके इच्छादौ घटादिज्ञाने च सविषयकत्वादेः स्वभाव त्वदर्शनात्। परमपुरुषार्थे मोक्षे आनन्दाप्रकाशापाताञ्च। अर्थप्रकाशत्वरूपज्ञान स्वभावाभावेऽपि ज्ञानत्वे घटादेरपि ज्ञानत्वापाताञ्च। अर्थाप्रकाशात्मकजडव्यावृत्तेरपि अर्थप्रकाशात्मकत्वं विनाऽयोगाञ्च। एवं ज्ञात्रभावादपि न ज्ञानम्। न हि भोज्यभोक्तृरहिता भुक्तिरस्ति। यदि च ज्ञानस्यानादित्वात्तदनपेक्षा, तर्ह्यनादेः प्रागभावादेः प्रतियोगिनि, जातिरूपस्य धर्मस्य व्यक्तिरूपे धर्मिणि, जीवब्रह्मविभागस्य च धर्मिप्रतियोगिनोः, वेदरूपस्य शब्दस्य च वक्तृवाच्ययोः, अज्ञानस्य चाश्रयविषययोः, ब्रह्मसत्तायाश्च कर्तर्यपेक्षा न स्यात्। तथा चास्ति ब्रह्मेत्यादौ कर्तरि लकारो न स्यात्। अतीतादिज्ञानस्येश्वरज्ञानस्य चोत्पत्त्यर्थं विषयाद्यनपेक्षत्वेऽपि तन्निरूप्यत्वदर्शनेन ज्ञानस्य ज्ञातृज्ञेयनिरूप्यत्व स्वभावत्वाञ्च। इदमहं जानामीति ह्यनुभवः। उक्तं हि विवरणे- "ज्ञातुरर्थप्रकाशस्य ज्ञानत्वा" दिति। तथा च- ज्ञातृज्ञेयविहीनं ते ब्रह्म ज्ञानात्मकं यदि। भोक्तृभोज्यविहीनापि भवेत्तर्हि भुजिक्रिया।।

nirviṣayatve tu jñānatvameva na syāt| taddhi viṣayānullekhitvam, na tūllikhitasya viṣayasyāvartamānatvam, atyantāsattvaṃ vā| yenātītādijñāne tucchajñāne ca vyabhicāraḥ syāt| na ca kadācitsaviṣayatvamātreṇa jñānatvam| sapratiyogike abhāvādau sapratiyogikatvavat saviṣayake icchādau ghaṭādijñāne ca saviṣayakatvādeḥ svabhāva tvadarśanāt| paramapuruṣārthe mokṣe ānandāprakāśāpātāñca| arthaprakāśatvarūpajñāna svabhāvābhāve'pi jñānatve ghaṭāderapi jñānatvāpātāñca| arthāprakāśātmakajaḍavyāvṛtterapi arthaprakāśātmakatvaṃ vinā'yogāñca| evaṃ jñātrabhāvādapi na jñānam| na hi bhojyabhoktṛrahitā bhuktirasti| yadi ca jñānasyānāditvāttadanapekṣā, tarhyanādeḥ prāgabhāvādeḥ pratiyogini, jātirūpasya dharmasya vyaktirūpe dharmiṇi, jīvabrahmavibhāgasya ca dharmipratiyoginoḥ, vedarūpasya śabdasya ca vaktṛvācyayoḥ, ajñānasya cāśrayaviṣayayoḥ, brahmasattāyāśca kartaryapekṣā na syāt| tathā cāsti brahmetyādau kartari lakāro na syāt| atītādijñānasyeśvarajñānasya cotpattyarthaṃ viṣayādyanapekṣatve'pi tannirūpyatvadarśanena jñānasya jñātṛjñeyanirūpyatva svabhāvatvāñca| idamahaṃ jānāmīti hyanubhavaḥ| uktaṃ hi vivaraṇe- "jñāturarthaprakāśasya jñānatvā" diti| tathā ca- jñātṛjñeyavihīnaṃ te brahma jñānātmakaṃ yadi| bhoktṛbhojyavihīnāpi bhavettarhi bhujikriyā||

Report an error