Skip to content

प्रथमः परिच्छेदः · प्रथमः परिच्छेदः

Pariccheda 1

prathamaḥ paricchedaḥ

Part 1 of 4: passages 1–145 of 578Sanskrit with transliteration

A lotus and concentric forms evoking philosophical inquiry

निखिलगुणनिकायं नित्यनिर्धूतहेयं शुभतममतिमेयं शुद्धसौख्याप्त्युपायम्। सकलनिगमगेयं सर्वशब्दाभिधेयं नवजलधरकायं नौमि लक्ष्मीसहायम्।।1।।

nikhilaguṇanikāyaṃ nityanirdhūtaheyaṃ śubhatamamatimeyaṃ śuddhasaukhyāptyupāyam| sakalanigamageyaṃ sarvaśabdābhidheyaṃ navajaladharakāyaṃ naumi lakṣmīsahāyam||1||

Report an error

विघ्नौघवारणं सत्याशेषविश्वस्य कारणम्। करुणासिन्धुमानन्दतीर्थबन्धुं हरिं भजे।।2।।

vighnaughavāraṇaṃ satyāśeṣaviśvasya kāraṇam| karuṇāsindhumānandatīrthabandhuṃ hariṃ bhaje||2||

Report an error

अभ्रमं भङ्गरहितमजडं विमलं सदा। आनन्दतीर्थमतुलं भजे तापत्रयापहम्।।3।।

abhramaṃ bhaṅgarahitamajaḍaṃ vimalaṃ sadā| ānandatīrthamatulaṃ bhaje tāpatrayāpaham||3||

Report an error

चित्रैः पदैश्च गम्भीरैर्वाक्यैर्मानैरखण्डितैः। गुरुभावं व्यञ्जयन्ती भाति श्रीजयतीर्थवाक्।।4।।

citraiḥ padaiśca gambhīrairvākyairmānairakhaṇḍitaiḥ| gurubhāvaṃ vyañjayantī bhāti śrījayatīrthavāk||4||

Report an error

समुत्सार्या तमःस्तोमं सन्मार्गं सम्प्रकाश्य च। सदा विष्णुपदासक्तं सेवे ब्रह्मण्यभास्करम्।।5।।

samutsāryā tamaḥstomaṃ sanmārgaṃ samprakāśya ca| sadā viṣṇupadāsaktaṃ seve brahmaṇyabhāskaram||5||

Report an error

ज्ञानवैराग्यभक्त्यादिकल्याणगुणशालिनः। लक्ष्मीनारायणमुनीन् वन्दे विद्यागुरून्मम।।6।।

jñānavairāgyabhaktyādikalyāṇaguṇaśālinaḥ| lakṣmīnārāyaṇamunīn vande vidyāgurūnmama||6||

Report an error

श्रीमध्वशास्त्रदुग्धाब्धिं धीमन्दरमहीभृता। आमथ्योद्ध्रियते न्यायामृतं विबुधतृप्तये।।7।।

śrīmadhvaśāstradugdhābdhiṃ dhīmandaramahībhṛtā| āmathyoddhriyate nyāyāmṛtaṃ vibudhatṛptaye||7||

Report an error

विक्षिप्तसङ्ग्रहात् क्वापि क्वाप्युक्तस्योपपादनात्। अनुक्तकथनात् क्वापि सफलोऽयं श्रमो मम।।8।।

vikṣiptasaṅgrahāt kvāpi kvāpyuktasyopapādanāt| anuktakathanāt kvāpi saphalo'yaṃ śramo mama||8||

Report an error

विप्रतिपत्तिविचारः

vipratipattivicāraḥ

Report an error

ननु मिथ्यैव विश्वम्। तथा हि तत्र विप्रतिपत्तिः - ब्रह्मप्रमान्येन वा सप्रकारेण वा अबाध्यत्वे सति असद्विलक्षणत्वे सति ब्रह्मान्यत् प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिक निषेधप्रतियोगि, न वा ? पारमार्थिकत्वाकारेण त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगि न वा ? अखण्डार्थनिष्ठवेदान्तजन्यनिष्प्रकारकब्रह्मप्रमाबाध्यमपि विश्वं ब्रह्मप्रमान्येन वा सप्रकारेण वा न बाध्यमिति नाश्रयासिद्धिः। एवमुत्तरत्रापि पूर्वोत्तरपक्षानुमानप्रतिज्ञे सङ्कलय्य विप्रतिपत्तिरुह्या। इदं च विप्रतिपत्तिप्रदर्शनं तार्किकरीत्यैव न तु वस्तुतः। तत्पक्षेऽपि विप्रतिपत्ति वाक्यस्य पक्षपरिग्रहैकफलकत्वात्। तस्य च कथाबाह्येन निग्रहानर्हेण लौकिक रीत्यनुसारिणा संस्कृतरूपेण वा, भाषारूपेण वा, ‘मया प्रपञ्चमिथ्यात्वं साध्यतं’ इति वादिवाक्येन वा,‘त्वया प्रपञ्चमिथ्यात्वं साध्य’ मिति मध्यस्थपरि कल्पितविषयस्वीकारेण वा सिद्धौ प्रतिज्ञाव्यतिरिक्तस्य उक्तकुसृष्टियुक्तस्य विप्रति पत्तिवाक्यस्य वैयर्थ्यात्। न च साध्योपस्थित्यर्थं तत्। प्रतिज्ञयैव तत्सिद्धेः। न च पक्षत्वप्रयोजकसंशयार्थं तत्। वादिप्रतिवादिनोः प्राश्निकानाञ्च निश्चयवत्त्वेन तदयोगात्। आहार्यसंशयस्य चातिप्रसङ्गित्वेन पक्षत्वाप्रयोजकत्वात्,विप्रतिपत्ति वाक्यानपेक्षत्वाञ्च,संशयं विनापि सिषाधयिषाविरहसहकृतसाधकमानाभावरूपस्य पक्षत्वस्य सम्भवाञ्च।

nanu mithyaiva viśvam| tathā hi tatra vipratipattiḥ - brahmapramānyena vā saprakāreṇa vā abādhyatve sati asadvilakṣaṇatve sati brahmānyat pratipannopādhau traikālika niṣedhapratiyogi, na vā ? pāramārthikatvākāreṇa traikālikaniṣedhapratiyogi na vā ? akhaṇḍārthaniṣṭhavedāntajanyaniṣprakārakabrahmapramābādhyamapi viśvaṃ brahmapramānyena vā saprakāreṇa vā na bādhyamiti nāśrayāsiddhiḥ| evamuttaratrāpi pūrvottarapakṣānumānapratijñe saṅkalayya vipratipattiruhyā| idaṃ ca vipratipattipradarśanaṃ tārkikarītyaiva na tu vastutaḥ| tatpakṣe'pi vipratipatti vākyasya pakṣaparigrahaikaphalakatvāt| tasya ca kathābāhyena nigrahānarheṇa laukika rītyanusāriṇā saṃskṛtarūpeṇa vā, bhāṣārūpeṇa vā, ‘mayā prapañcamithyātvaṃ sādhyataṃ’ iti vādivākyena vā,‘tvayā prapañcamithyātvaṃ sādhya’ miti madhyasthapari kalpitaviṣayasvīkāreṇa vā siddhau pratijñāvyatiriktasya uktakusṛṣṭiyuktasya viprati pattivākyasya vaiyarthyāt| na ca sādhyopasthityarthaṃ tat| pratijñayaiva tatsiddheḥ| na ca pakṣatvaprayojakasaṃśayārthaṃ tat| vādiprativādinoḥ prāśnikānāñca niścayavattvena tadayogāt| āhāryasaṃśayasya cātiprasaṅgitvena pakṣatvāprayojakatvāt,vipratipatti vākyānapekṣatvāñca,saṃśayaṃ vināpi siṣādhayiṣāvirahasahakṛtasādhakamānābhāvarūpasya pakṣatvasya sambhavāñca|

Report an error

मिथ्यात्वे परोक्तानुमानानि

mithyātve paroktānumānāni

Report an error

प्रमाणं चात्रानुमानम्-‘विमतं मिथ्या दृश्यत्वात्, जडत्वात्, परिच्छिन्नत्वात्, शुक्तिरूप्यवद्’-इत्यानन्दबोधोक्तेः। ‘अयं पटः एतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी, पटत्वादंशित्वात् पटान्तरवद्’- इति तत्त्वप्रतीपोक्तेः। यद्यपि विमतिरपि नियतविषयत्वायावच्छेदकान्तरसापेक्षा, तथापि सावयवत्वसाधितेन कार्यत्वेन पृथिव्याः सकर्तृकत्वसाधनमिव स्वनियामकनियतया लध्व्या विप्रतिपत्त्या पक्षतावच्छेदो न विरुद्धः।

pramāṇaṃ cātrānumānam-‘vimataṃ mithyā dṛśyatvāt, jaḍatvāt, paricchinnatvāt, śuktirūpyavad’-ityānandabodhokteḥ| ‘ayaṃ paṭaḥ etattantuniṣṭhātyantābhāvapratiyogī, paṭatvādaṃśitvāt paṭāntaravad’- iti tattvapratīpokteḥ| yadyapi vimatirapi niyataviṣayatvāyāvacchedakāntarasāpekṣā, tathāpi sāvayavatvasādhitena kāryatvena pṛthivyāḥ sakartṛkatvasādhanamiva svaniyāmakaniyatayā ladhvyā vipratipattyā pakṣatāvacchedo na viruddhaḥ|

Report an error

यद्वा,पृथिवी सत्या मिथ्या वा,जलं सत्यं मिथ्या वेत्यननुगतधर्म्याश्रया अनुगता विप्रतिपत्तिः पक्षतावच्छेदिका। यद्यपि विमतिस्समयबन्धादिना व्यवहितत्वान्नानुमानकालेऽस्ति, तथापि सैवोपलक्षणतया तज्ज्ञानं वा विशेषणतया पक्षताऽवच्छेदकमस्तु। अत एव विमतमित्येव प्राचां प्रयोगः। न तु वियदादीत्येव पक्षनिर्देशः। अवच्छेदकाभावेऽसङ्कुचितेनादिशब्देन आत्मादेरपि ग्रहणप्रसङ्गात्। नापि प्रपञ्च इत्येव पक्षनिर्देशः। प्रपञ्चशब्देन वियदाद्यन्यतमतत्समुदायोक्तौवियदादिमिथ्यात्वासिद्धेः वियदादीनामेवोक्ताववच्छेदकाभावेनोक्तदोषात्। नापि वियदित्येव, पक्षनिर्देशः। घटादिस्तु पक्षतुल्य इति वाच्यम्। पक्षादन्यत्र निश्चितसाध्याभाववति हेतुसन्देह इव निश्चितदेतुमति साध्यसन्देहेऽपि सन्दिग्धानैका न्त्यात्। प्रतिज्ञां प्रत्यविषये घटे स्वार्थानुमानानुगतस्य साधकबाधकप्रमाण विरहरूपपक्षत्वस्य सत्त्वेऽपि एवंविध पक्षनिर्देशस्य घटादिसाधारणविप्रतिपत्त्य नानुगुण्याञ्च। विप्रतिपत्तौ तु न विमतिर्धर्मितावच्छेदिका, आत्माश्रयात्। नवीनास्तु- एतत्पटात्यन्ताभावः एतत्तन्तुनिष्ठः, एतत्पटानाद्यभावत्वाद्, एतत्पटान्योन्याभाववत्। एतत्तन्तुनाशजन्यस्य एतत्पटनाशस्य एतत्तन्त्ववृत्तित्वादना दीति विशेषणम्। विमतं वा ब्रह्मप्रमान्येनेत्यादि विप्रतिपत्तिवाक्योक्तविशेषणत्रयवत्त्वे सति अव्याप्यवृत्तित्वानधिकरणं वा स्वसानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगि, अनात्मत्वात् संयोगवदिति। अत्र च पक्षधर्मताबलान्मिथ्यात्वसिद्धिः। विमतं नित्यद्रव्यान्यत्, केवलान्वय्यत्यन्ता-भावप्रतियोगि, पदार्थत्वात्, नित्यद्रव्यवत्।

yadvā,pṛthivī satyā mithyā vā,jalaṃ satyaṃ mithyā vetyananugatadharmyāśrayā anugatā vipratipattiḥ pakṣatāvacchedikā| yadyapi vimatissamayabandhādinā vyavahitatvānnānumānakāle'sti, tathāpi saivopalakṣaṇatayā tajjñānaṃ vā viśeṣaṇatayā pakṣatā'vacchedakamastu| ata eva vimatamityeva prācāṃ prayogaḥ| na tu viyadādītyeva pakṣanirdeśaḥ| avacchedakābhāve'saṅkucitenādiśabdena ātmāderapi grahaṇaprasaṅgāt| nāpi prapañca ityeva pakṣanirdeśaḥ| prapañcaśabdena viyadādyanyatamatatsamudāyoktauviyadādimithyātvāsiddheḥ viyadādīnāmevoktāvavacchedakābhāvenoktadoṣāt| nāpi viyadityeva, pakṣanirdeśaḥ| ghaṭādistu pakṣatulya iti vācyam| pakṣādanyatra niścitasādhyābhāvavati hetusandeha iva niścitadetumati sādhyasandehe'pi sandigdhānaikā ntyāt| pratijñāṃ pratyaviṣaye ghaṭe svārthānumānānugatasya sādhakabādhakapramāṇa viraharūpapakṣatvasya sattve'pi evaṃvidha pakṣanirdeśasya ghaṭādisādhāraṇavipratipattya nānuguṇyāñca| vipratipattau tu na vimatirdharmitāvacchedikā, ātmāśrayāt| navīnāstu- etatpaṭātyantābhāvaḥ etattantuniṣṭhaḥ, etatpaṭānādyabhāvatvād, etatpaṭānyonyābhāvavat| etattantunāśajanyasya etatpaṭanāśasya etattantvavṛttitvādanā dīti viśeṣaṇam| vimataṃ vā brahmapramānyenetyādi vipratipattivākyoktaviśeṣaṇatrayavattve sati avyāpyavṛttitvānadhikaraṇaṃ vā svasānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogi, anātmatvāt saṃyogavaditi| atra ca pakṣadharmatābalānmithyātvasiddhiḥ| vimataṃ nityadravyānyat, kevalānvayyatyantā-bhāvapratiyogi, padārthatvāt, nityadravyavat|

Report an error

तार्किकमते नित्यद्रव्याणामवृत्तित्वेन तदत्यन्ताभावः केवलान्वयीति न दृष्टान्तः साध्यविकलः। अत एव नात्मनि व्यभिचारः। मिथ्यात्वसिद्धिस्तु पक्षधर्मताबलात्। आत्मत्वावच्छिन्नधर्मिताको भेदो न परमार्थसत्प्रतियोगिकः, अनात्ममात्रप्रति योगिकत्वात्, शुक्तिरूप्यप्रतियोगिक- भेदवदित्याहुः।

tārkikamate nityadravyāṇāmavṛttitvena tadatyantābhāvaḥ kevalānvayīti na dṛṣṭāntaḥ sādhyavikalaḥ| ata eva nātmani vyabhicāraḥ| mithyātvasiddhistu pakṣadharmatābalāt| ātmatvāvacchinnadharmitāko bhedo na paramārthasatpratiyogikaḥ, anātmamātraprati yogikatvāt, śuktirūpyapratiyogika- bhedavadityāhuḥ|

Report an error

मिथ्यात्वनिर्वचनम्

mithyātvanirvacanam

Report an error

मिथ्यात्वं च यद्यपि नात्यन्तासत्त्वम्। अपसिद्धान्तात्। नाप्यनिर्वाच्यत्वम्, अप्रसिद्धेः। नापि सद्विविक्तत्वम्,सतोऽपि सदन्तरविविक्तत्वात्। नापि सत्त्वानधिकरणत्वम्,निर्दर्मके ब्रह्मण्यपि सत्त्वात्। न च निर्धर्मकत्वादेव तत्र सत्त्वानधिकरणत्वमपि नेति वाच्यम्। निर्धर्मकत्वरूपहेतोः सत्त्वानधिकरणत्वाभावरूपसाध्यस्य च भावाभावाभ्यां व्याघातेनाभावरूपधर्मनिषेधायोगात्। अन्यथाऽसत्त्वानधिकरणत्वस्यापि तत्राभावेन तद्व्यावृत्त्यर्थमनिर्वाच्यलक्षणे सत्त्वानधि करणत्वरूपविशेषणायोगात्। न च प्रमित्यविषयत्वं मिथ्यात्वम्, ब्रह्म तु वेदान्तजन्यवृत्तिव्याप्यमिति वाच्यम्। शुक्तिरूप्यादेरपि व्यवसायद्वारा अनुव्यवसायं प्रति साक्षाञ्च बाधकज्ञानं प्रति मिथ्यात्वनिषेध्यत्वेन विषयत्वात्। सत्त्वप्रकारकप्रमां प्रति साक्षादविषयत्वं चेद्, आवश्यकत्वात् सत्त्वाभाव एव मिथ्यात्वं स्यात्। नापि भ्रान्तिविषयत्वम्। ब्रह्मणोऽप्यधिष्ठानत्वेन तद्विषयत्वात्। भ्रान्तिमात्रविषयत्वस्य चोक्तरीत्या शुक्तिरूप्यादावप्यभावात्। अध्यस्ततया भ्रान्तिविषयत्वं चेद्, विशेष्यवैयर्थ्यात्। विशेषणमात्रस्य च निरुच्यमानमिथ्यात्वानतिरेकात्। नापि बाध्यत्वम्। तद्धि न तावदन्यथा विज्ञातस्य सम्यग्विज्ञातत्वम्। मिथ्यात्वक्षणिकत्वादिना विज्ञातस्य प्रपञ्चस्य सत्यत्वस्थायित्वादिना विज्ञातत्वेन सिद्धसाधनात्। नापि बाधकज्ञानविषयत्वम्, ब्रह्मण्यतिव्याप्तेः। नापि नास्ति नासीन्न भविष्यतीति बोध्यमानाभावप्रतियोगित्वेन तद्विषयत्वम्। मन्मते ह्यापणस्थरूप्यस्यैव तत्प्रति योगित्वात्। नापि ज्ञाननिवर्त्यत्वम्।

mithyātvaṃ ca yadyapi nātyantāsattvam| apasiddhāntāt| nāpyanirvācyatvam, aprasiddheḥ| nāpi sadviviktatvam,sato'pi sadantaraviviktatvāt| nāpi sattvānadhikaraṇatvam,nirdarmake brahmaṇyapi sattvāt| na ca nirdharmakatvādeva tatra sattvānadhikaraṇatvamapi neti vācyam| nirdharmakatvarūpahetoḥ sattvānadhikaraṇatvābhāvarūpasādhyasya ca bhāvābhāvābhyāṃ vyāghātenābhāvarūpadharmaniṣedhāyogāt| anyathā'sattvānadhikaraṇatvasyāpi tatrābhāvena tadvyāvṛttyarthamanirvācyalakṣaṇe sattvānadhi karaṇatvarūpaviśeṣaṇāyogāt| na ca pramityaviṣayatvaṃ mithyātvam, brahma tu vedāntajanyavṛttivyāpyamiti vācyam| śuktirūpyāderapi vyavasāyadvārā anuvyavasāyaṃ prati sākṣāñca bādhakajñānaṃ prati mithyātvaniṣedhyatvena viṣayatvāt| sattvaprakārakapramāṃ prati sākṣādaviṣayatvaṃ ced, āvaśyakatvāt sattvābhāva eva mithyātvaṃ syāt| nāpi bhrāntiviṣayatvam| brahmaṇo'pyadhiṣṭhānatvena tadviṣayatvāt| bhrāntimātraviṣayatvasya coktarītyā śuktirūpyādāvapyabhāvāt| adhyastatayā bhrāntiviṣayatvaṃ ced, viśeṣyavaiyarthyāt| viśeṣaṇamātrasya ca nirucyamānamithyātvānatirekāt| nāpi bādhyatvam| taddhi na tāvadanyathā vijñātasya samyagvijñātatvam| mithyātvakṣaṇikatvādinā vijñātasya prapañcasya satyatvasthāyitvādinā vijñātatvena siddhasādhanāt| nāpi bādhakajñānaviṣayatvam, brahmaṇyativyāpteḥ| nāpi nāsti nāsīnna bhaviṣyatīti bodhyamānābhāvapratiyogitvena tadviṣayatvam| manmate hyāpaṇastharūpyasyaiva tatprati yogitvāt| nāpi jñānanivartyatvam|

Report an error

उत्तरज्ञाननिवर्त्यपूर्वज्ञानादाविव सत्त्वेऽप्युपपत्तेः। नापि स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं मिथ्यात्वम्। अव्याप्यवृत्तिसंयोगादेरिव सत्त्वेप्युपपत्तेः। नाप्यव्याप्यवृत्तित्वानाश्रय-स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वम्, आरोपितस्य संयोगस्यात्यन्ताभावस्तु अनारोपितस्य संयोगस्यात्यन्ताभावादन्य एव व्याप्यवृत्तिरिति वाच्यम्। शुक्तिरूप्यादौ तदभावादित्युक्तत्वाद्। नाप्यविद्या तत्कार्ययोरन्यतरत्वम्। अनादौ जीवब्रह्मविभागादावव्याप्तेः। परमतेऽज्ञानस्य तत्कार्य भ्रान्त्यादेश्य सत्यत्वेनार्थान्तरत्वाञ्च। शूक्तिरूप्यादावनिर्वाच्याविद्याकार्यत्वस्य प्रतिवाद्यसम्मतेश्च।

uttarajñānanivartyapūrvajñānādāviva sattve'pyupapatteḥ| nāpi svasamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitvaṃ mithyātvam| avyāpyavṛttisaṃyogāderiva sattvepyupapatteḥ| nāpyavyāpyavṛttitvānāśraya-svasamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitvam, āropitasya saṃyogasyātyantābhāvastu anāropitasya saṃyogasyātyantābhāvādanya eva vyāpyavṛttiriti vācyam| śuktirūpyādau tadabhāvādityuktatvād| nāpyavidyā tatkāryayoranyataratvam| anādau jīvabrahmavibhāgādāvavyāpteḥ| paramate'jñānasya tatkārya bhrāntyādeśya satyatvenārthāntaratvāñca| śūktirūpyādāvanirvācyāvidyākāryatvasya prativādyasammateśca|

Report an error

तथापि मिथ्याशब्दोऽनिर्वाच्यवचन इति पञ्चपादिकारीत्या सदसत्त्वानधिकरण त्वरूपानिर्वाच्यत्वं मिथ्यात्वम्। तत्प्रसिद्धिश्च ख्यातिवादे वक्ष्यते।।1।।

tathāpi mithyāśabdo'nirvācyavacana iti pañcapādikārītyā sadasattvānadhikaraṇa tvarūpānirvācyatvaṃ mithyātvam| tatprasiddhiśca khyātivāde vakṣyate||1||

Report an error

यद्वा बाध्यत्वमनिर्वाच्यत्वम्। तञ्च शुक्तिरूप्यादिरेव पारमार्थिकत्वाकारेण त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगीति मते प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वम्। उक्तं हि विवरणे- "प्रतिपन्नोपाधावभावप्रतियोगित्वलक्षणस्य मिथ्यात्वस्य" इति। उक्तं च वार्तिके- तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थसम्यग्धीजन्ममात्रतः। अविद्या सह कार्येण नासीदस्ति भविष्यति।। इति।

yadvā bādhyatvamanirvācyatvam| tañca śuktirūpyādireva pāramārthikatvākāreṇa traikālikaniṣedhapratiyogīti mate pratipannopādhau traikālikaniṣedhapratiyogitvam| uktaṃ hi vivaraṇe- "pratipannopādhāvabhāvapratiyogitvalakṣaṇasya mithyātvasya" iti| uktaṃ ca vārtike- tattvamasyādivākyārthasamyagdhījanmamātrataḥ| avidyā saha kāryeṇa nāsīdasti bhaviṣyati|| iti|

Report an error

प्रतिपन्नत्वं च न प्रमितत्वं,येन विरोधः। नापि भ्रान्तिप्रतिपन्नत्वम्, येन सिद्धसाधनम्। किन्तु प्रतीतत्वमात्रम्। सर्वस्मिंश्च प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वं विवक्षितम्। सत्त्वपक्षे रजतत्वं प्रतिपन्नोपाधौ शुक्तौ निषिध्यमानमपि रजते न निषिध्यत इति न सिद्धसाधनम्।।2।।

pratipannatvaṃ ca na pramitatvaṃ,yena virodhaḥ| nāpi bhrāntipratipannatvam, yena siddhasādhanam| kintu pratītatvamātram| sarvasmiṃśca pratipannopādhau traikālikaniṣedhapratiyogitvaṃ vivakṣitam| sattvapakṣe rajatatvaṃ pratipannopādhau śuktau niṣidhyamānamapi rajate na niṣidhyata iti na siddhasādhanam||2||

Report an error

मतान्तरे तु बाध्यत्वं ज्ञानत्वेन ज्ञाननिवर्त्यत्वम्। उक्तं हि विवरणे- "अज्ञानस्य स्वकार्येण वर्तमानेन प्रविलीनेन वा सह ज्ञानेन निवृत्तिर्बाधः" इति। अनुमितिं प्रति मनसो मनस्त्वेन हेतुत्वेऽपीन्द्रियत्वेनाहेतुत्ववत् पूर्वज्ञानादिकं प्रति उत्तरस्य ज्ञानेच्छादेरुत्तरात्मविशेषगुणत्वेन निवर्तकत्वेऽपि ज्ञानत्वेनानिवर्त कत्वात्।।3।।

matāntare tu bādhyatvaṃ jñānatvena jñānanivartyatvam| uktaṃ hi vivaraṇe- "ajñānasya svakāryeṇa vartamānena pravilīnena vā saha jñānena nivṛttirbādhaḥ" iti| anumitiṃ prati manaso manastvena hetutve'pīndriyatvenāhetutvavat pūrvajñānādikaṃ prati uttarasya jñānecchāderuttarātmaviśeṣaguṇatvena nivartakatve'pi jñānatvenānivarta katvāt||3||

Report an error

अथवा चित्सुखरीत्या स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं मिथ्यात्वम्। संयोगतदत्यन्ताभावयोरवच्छेदकभेदेन भिन्नाश्रितत्वस्यैवानुभवेन सत्त्वपक्षे सामानाधि करण्याभावात्। शुक्तिरूप्यादेरपि पारमार्थिकत्वाकारेण स्वसमानाधिकरणात्यन्ता भावप्रतियोगित्वाञ्च। न चाधिकरणशब्देन तात्त्विकाधि- करणोक्तौ समवायिनि संयोगिनि वा तत्त्वतस्तदधिकरणे तदत्यन्ताभावायोगेनासम्भवः। अधिकरणत्वेन प्रतीतत्वमात्रोक्तौ चान्यथाख्यातिपक्षे रजतत्वादेः स्वाधिकरणत्वेन प्रतीतशुक्त्या दावत्यन्ताभावस्य सत्वात्सिद्धसाधनमिति वाच्यम्,स्वात्यन्ताभावाधिकरण एव प्रतीयमानत्वस्य विवक्षितत्वात्। तत्पक्षे च रजतत्वादिकं स्वात्यन्ताभावानधिकरणे रजतेऽपि भाति।।4।।

athavā citsukharītyā svasamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitvaṃ mithyātvam| saṃyogatadatyantābhāvayoravacchedakabhedena bhinnāśritatvasyaivānubhavena sattvapakṣe sāmānādhi karaṇyābhāvāt| śuktirūpyāderapi pāramārthikatvākāreṇa svasamānādhikaraṇātyantā bhāvapratiyogitvāñca| na cādhikaraṇaśabdena tāttvikādhi- karaṇoktau samavāyini saṃyogini vā tattvatastadadhikaraṇe tadatyantābhāvāyogenāsambhavaḥ| adhikaraṇatvena pratītatvamātroktau cānyathākhyātipakṣe rajatatvādeḥ svādhikaraṇatvena pratītaśuktyā dāvatyantābhāvasya satvātsiddhasādhanamiti vācyam,svātyantābhāvādhikaraṇa eva pratīyamānatvasya vivakṣitatvāt| tatpakṣe ca rajatatvādikaṃ svātyantābhāvānadhikaraṇe rajate'pi bhāti||4||

Report an error

यद्वाऽऽनन्दबोधोक्तरीत्या सद्विविक्तत्वं मिथ्यात्वम्। तञ्च सद्रूपत्वाभावः। ब्रह्म च सत्तारहितमपि सामान्यमिव सद्रूपम्।।5।।

yadvā''nandabodhoktarītyā sadviviktatvaṃ mithyātvam| tañca sadrūpatvābhāvaḥ| brahma ca sattārahitamapi sāmānyamiva sadrūpam||5||

Report an error

दृश्यत्वस्वरूपविचारः दृश्यत्वं च न्यायदीपावलीरीत्या दृग्विषयत्वम्। ननु यन्न मिथ्या न तद् दृश्यमिति व्यतिरेकस्याग्रहे सन्दिग्धानैकान्त्यम्। तद्ग्रहश्च न तावदसति, तत्र सद्विविक्तत्वरूपमिथ्यात्वस्य व्यतिरेकाभावात्। मिथ्यात्वान्तरव्यतिरेकसद्भावेऽपि तत्र साध्यव्यतिरेकग्रहार्थं तस्यापि ज्ञातव्यत्वेन व्यभिचारात्। ब्रह्मणि मिथ्यात्वव्यतिरेकग्रहे च ब्रह्मापि दृश्यमिति चेन्न। आकाशस्य स्वरूपेणापरिच्छेदेऽपि घटावच्छिनस्य परिच्छेदवद् ब्रह्मणः स्वरूपेणादृश्यत्वेपि व्यतिरेकावछिन्नस्य दृश्यत्वात्।।1।।

dṛśyatvasvarūpavicāraḥ dṛśyatvaṃ ca nyāyadīpāvalīrītyā dṛgviṣayatvam| nanu yanna mithyā na tad dṛśyamiti vyatirekasyāgrahe sandigdhānaikāntyam| tadgrahaśca na tāvadasati, tatra sadviviktatvarūpamithyātvasya vyatirekābhāvāt| mithyātvāntaravyatirekasadbhāve'pi tatra sādhyavyatirekagrahārthaṃ tasyāpi jñātavyatvena vyabhicārāt| brahmaṇi mithyātvavyatirekagrahe ca brahmāpi dṛśyamiti cenna| ākāśasya svarūpeṇāparicchede'pi ghaṭāvacchinasya paricchedavad brahmaṇaḥ svarūpeṇādṛśyatvepi vyatirekāvachinnasya dṛśyatvāt||1||

Report an error

यद्वा प्रमाणमालारीत्या स्वव्यवहारे स्वातिरेकिसंविदपेक्षानियतिर्दृश्यत्वम्। तथा चात्मनो ज्ञानविषयत्वेऽपि नोक्तरूपं दृश्यत्वम्।।2।।

yadvā pramāṇamālārītyā svavyavahāre svātirekisaṃvidapekṣāniyatirdṛśyatvam| tathā cātmano jñānaviṣayatve'pi noktarūpaṃ dṛśyatvam||2||

Report an error

अस्वप्रकाशत्वं वा दृश्यत्वम्। स्वप्रकाशत्वं च फलाव्याप्यत्वे सत्यपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वम्। फलं च वृत्तिप्रति फलितचैतन्यम्। स्वप्रकाशत्वाभावश्च घटादौ विशेषणाभावेन धर्मादौ विशेष्याभावनेति विशिष्टाभावोऽनुगतः अस्मिंश्च पक्षे जडत्वमसंविद्रूपत्वमित्यसङ्करः।

asvaprakāśatvaṃ vā dṛśyatvam| svaprakāśatvaṃ ca phalāvyāpyatve satyaparokṣavyavahārayogyatvam| phalaṃ ca vṛttiprati phalitacaitanyam| svaprakāśatvābhāvaśca ghaṭādau viśeṣaṇābhāvena dharmādau viśeṣyābhāvaneti viśiṣṭābhāvo'nugataḥ asmiṃśca pakṣe jaḍatvamasaṃvidrūpatvamityasaṅkaraḥ|

Report an error

मिथ्यात्वे परोक्तश्रुतिः श्रुतिश्चात्र प्रमाणम्। एकमेवाद्वितीयम् " इत्यादौ अद्वितीयमित्यादिशब्दैर्द्वतीयमात्रनिषेधात्। न च प्रत्यक्षबाधादनुमानममानं श्रुतिश्चामुख्यार्थेति युक्तम्। प्रत्यक्षेण व्यावहारिकसत्त्वग्रहात्। अनुमानादिभिश्च पारमार्थिकसत्त्वनिषेधात्। न हि वर्तमानमात्रग्राहि प्रत्यक्षं त्रिकालाबाध्यत्वग्राहि। बह्निरनुष्ण इत्यत्र तु उष्णत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धव्यावहारिकसत्त्वप्रतिषेधाद्बाधः। दृश्यते च नभोनैल्यचन्द्रप्रादेशत्वग्राहिप्रत्यक्षयोरनुमानागमाभ्यां बाध इति।

mithyātve paroktaśrutiḥ śrutiścātra pramāṇam| ekamevādvitīyam " ityādau advitīyamityādiśabdairdvatīyamātraniṣedhāt| na ca pratyakṣabādhādanumānamamānaṃ śrutiścāmukhyārtheti yuktam| pratyakṣeṇa vyāvahārikasattvagrahāt| anumānādibhiśca pāramārthikasattvaniṣedhāt| na hi vartamānamātragrāhi pratyakṣaṃ trikālābādhyatvagrāhi| bahniranuṣṇa ityatra tu uṣṇatvasya pratyakṣasiddhavyāvahārikasattvapratiṣedhādbādhaḥ| dṛśyate ca nabhonailyacandraprādeśatvagrāhipratyakṣayoranumānāgamābhyāṃ bādha iti|

Report an error

प्रथममिथ्यात्वभङ्ग उच्यते-मिथ्यात्वं हि त्वयैव पक्षान्तरनिषेधेन पञ्चधा निरुक्तम्। तत्राऽद्ये किं सत्त्वे सत्यसत्त्वरूपविशिष्टस्याभावोऽभिप्रेतः ? किं वा सत्त्वात्यन्ताभावा सत्त्वात्यन्ताभाव रूपधर्मद्वयम् ? यद्वा सत्त्वात्यन्ताभाववत्त्वे सति असत्त्वात्यन्ताभाववत्त्वरूपं विशिष्टम् ? निर्धर्मकब्रह्मवत्सत्त्वराहित्येऽपि सद्रूपत्वेना मिथ्यात्वोपपत्त्याऽर्थान्तराञ्च। पृथिवी इतर भिन्ना पृथिवीत्वादित्यत्र त्रयोदशान्योन्या भावानामिवात्रापि सत्त्वासत्त्वात्यन्ताभावयोः प्रत्येकं प्रसिद्धत्वेन कथञ्चिदप्रसिद्ध विशेषणत्वाभावेऽपि असत्त्वात्यन्ताभावांशे सिद्धसाधनाञ्च। न हि सिद्धमसिद्धेन सहोञ्चरित मसिद्धं भवति। पृथिवीतरभिन्नेत्यत्र तु जलाद्येकैकान्योन्याभावोऽपि न पृथिवीत्वोपहिते सिद्धः। दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्याञ्च। पृथिवीत्वहेतुस्तु केवलव्यतिरेकी। त्रयोदशान्योन्याभावानां समूहालम्बनैकज्ञानोपारूढत्वमात्रेण युक्तम्। अत एव न तृतीयः। व्याहतेरर्थान्तरात् साध्यवैकल्याञ्च। किं च यथा अनित्ये वाङ्मनसे इत्यत्र पक्षतावच्छेदकनानात्वेनांशे सिद्धसाधनत्वेऽपि पृथिवीतरभिन्नेत्यत्र पक्षतावच्छेदकैक्यान्नांशे सिद्धसाधनं तथेहापि यद्यपि कथञ्चित् साध्यतावच्छेदकैक्यात् नांशे सिद्धसाधनत्वम्। नापि व्यर्थविशेष्यत्वम्। विमतम् उपादानापरोक्षज्ञप्तिचिकीर्षाकृतिमज्जन्यमित्यत्र कृतिग्रहणेनैवेश्वरसिद्धावपि चिकीर्षादेरिव, गुणादिकं गुण्यादिना भिन्नभिन्नं समानाधिकृतत्वाद् इत्यत्र तार्किकाङ्गीकृतभिन्नत्वस्येव च व्यापकविशेषणानामुद्देश्यप्रतीत्यर्थत्वाद्।

prathamamithyātvabhaṅga ucyate-mithyātvaṃ hi tvayaiva pakṣāntaraniṣedhena pañcadhā niruktam| tatrā'dye kiṃ sattve satyasattvarūpaviśiṣṭasyābhāvo'bhipretaḥ ? kiṃ vā sattvātyantābhāvā sattvātyantābhāva rūpadharmadvayam ? yadvā sattvātyantābhāvavattve sati asattvātyantābhāvavattvarūpaṃ viśiṣṭam ? nirdharmakabrahmavatsattvarāhitye'pi sadrūpatvenā mithyātvopapattyā'rthāntarāñca| pṛthivī itara bhinnā pṛthivītvādityatra trayodaśānyonyā bhāvānāmivātrāpi sattvāsattvātyantābhāvayoḥ pratyekaṃ prasiddhatvena kathañcidaprasiddha viśeṣaṇatvābhāve'pi asattvātyantābhāvāṃśe siddhasādhanāñca| na hi siddhamasiddhena sahoñcarita masiddhaṃ bhavati| pṛthivītarabhinnetyatra tu jalādyekaikānyonyābhāvo'pi na pṛthivītvopahite siddhaḥ| dṛṣṭāntasya sādhyavaikalyāñca| pṛthivītvahetustu kevalavyatirekī| trayodaśānyonyābhāvānāṃ samūhālambanaikajñānopārūḍhatvamātreṇa yuktam| ata eva na tṛtīyaḥ| vyāhaterarthāntarāt sādhyavaikalyāñca| kiṃ ca yathā anitye vāṅmanase ityatra pakṣatāvacchedakanānātvenāṃśe siddhasādhanatve'pi pṛthivītarabhinnetyatra pakṣatāvacchedakaikyānnāṃśe siddhasādhanaṃ tathehāpi yadyapi kathañcit sādhyatāvacchedakaikyāt nāṃśe siddhasādhanatvam| nāpi vyarthaviśeṣyatvam| vimatam upādānāparokṣajñapticikīrṣākṛtimajjanyamityatra kṛtigrahaṇenaiveśvarasiddhāvapi cikīrṣāderiva, guṇādikaṃ guṇyādinā bhinnabhinnaṃ samānādhikṛtatvād ityatra tārkikāṅgīkṛtabhinnatvasyeva ca vyāpakaviśeṣaṇānāmuddeśyapratītyarthatvād|

Report an error

इह तु सद्विलक्षणत्वे सत्यसद्विलक्षणमिति प्रतीतेरुद्देश्यत्वात्। यदि चाभेदे सत्यपि घटः कलशः इति सामानाधिकरण्यादर्शनाद प्रयोजकत्वनिरासाय विशिष्टधीस्तत्रोद्देश्या, तर्हि तुच्छे सद्वैलक्षण्ये सत्यपि दृश्यत्वादर्शनादिहापि सोद्देश्येति समम्। तथाप्यप्रसिद्धविशेषणत्वम्। पृथिवी इतरभिन्नेत्यत्र त्वनेकधर्मसाधनपक्ष एव प्रत्येकप्रसिद्ध्या साध्यप्रसिद्धिरुक्ता। अन्यथा शशादीनां प्रत्येकं प्रसिद्ध्या शशश्रृङ्गोल्लिखितत्वस्यापि सा स्यात्।

iha tu sadvilakṣaṇatve satyasadvilakṣaṇamiti pratīteruddeśyatvāt| yadi cābhede satyapi ghaṭaḥ kalaśaḥ iti sāmānādhikaraṇyādarśanāda prayojakatvanirāsāya viśiṣṭadhīstatroddeśyā, tarhi tucche sadvailakṣaṇye satyapi dṛśyatvādarśanādihāpi soddeśyeti samam| tathāpyaprasiddhaviśeṣaṇatvam| pṛthivī itarabhinnetyatra tvanekadharmasādhanapakṣa eva pratyekaprasiddhyā sādhyaprasiddhiruktā| anyathā śaśādīnāṃ pratyekaṃ prasiddhyā śaśaśrṛṅgollikhitatvasyāpi sā syāt|

Report an error

द्वितीयमिथ्यात्वभङ्गः न द्वितीयः। त्रैकालिकनिषेधस्य तात्त्विकत्वेऽद्वैतहानेः। प्रातिभासिकत्वे सिद्धसाधनात्। व्यावहारिकत्वेऽपि तस्य बाध्यत्वेन तात्त्विकसत्त्वाविरोधि त्वेनार्थान्तरात्। अद्वैतश्रुतेरतत्त्वावेदकत्वापाताञ्च। तत्प्रतियोगिनोऽप्रातिभासिकस्यप्रपञ्चस्य पारमार्थिकत्वापत्तेश्च। किञ्च निषेधप्रतियोगित्वं किं स्वरूपेण ? किं वा असद्विलक्षणस्वरूपानुपमर्देन पारमार्थिकत्वाकारेण ? नाद्यः। श्रुत्यादिसिद्धोत्पत्त्यादिकस्यार्थक्रियासमर्थस्याविद्यो पादानकस्य तत्त्वज्ञाननाश्यस्य च वियदादे रूप्यदेश्च धीकाले विद्यमानेना सद्विलक्षणस्वरूपेण त्रैकालिकनिषेधायोगात्। त्रैकालिकनिषेधं प्रति स्वरूपेणा पणस्थरूप्यं पारमार्थिकत्वाकारेण प्रातिभासिकरूप्यं वा प्रतियोगीति त्वन्मतहानेश्च। अत्यन्तासत्त्वापाताञ्च। प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वमपि ह्यन्यत्रासत्त्वेन सम्मतस्य पटादेः सर्वत्र त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वपर्यन्तमिति त्वन्मतम्। अन्यथा अन्यत्र तत्सत्त्वापातात्। न हि तेषामन्यत्र सत्ता सम्भविनीति त्वदुक्तेश्च। तथाच कथं नात्यन्तासत्त्वापत्तिः ? न हि शशश्रृङ्गादीनामपीतोऽन्यदसत्त्वमस्ति। न च निरुपाख्यत्वमेव तेषामसत्त्वम्। निरुपाख्यपदेनैव ख्यायमानत्वात्। असतोऽप्रतीतावसद्वै लक्षण्यज्ञानस्यासत्प्रतीतिनिरासस्य,असत्पदप्रयोगस्य चायोगाञ्च। नाप्यपरोक्षतोऽप्रतीयमानत्वमसत्त्वम्। नित्यातीन्द्रियेऽपि सत्त्वात्। नापि क्वचिदप्युपाधौ सत्त्वेनाप्रतीयमानत्वमसत्त्वम्। जगति शुक्तिरूप्यादौ चैवंविधासद्वैलक्षण्यस्य शून्यवादेऽपि सत्त्वात्।

dvitīyamithyātvabhaṅgaḥ na dvitīyaḥ| traikālikaniṣedhasya tāttvikatve'dvaitahāneḥ| prātibhāsikatve siddhasādhanāt| vyāvahārikatve'pi tasya bādhyatvena tāttvikasattvāvirodhi tvenārthāntarāt| advaitaśruteratattvāvedakatvāpātāñca| tatpratiyogino'prātibhāsikasyaprapañcasya pāramārthikatvāpatteśca| kiñca niṣedhapratiyogitvaṃ kiṃ svarūpeṇa ? kiṃ vā asadvilakṣaṇasvarūpānupamardena pāramārthikatvākāreṇa ? nādyaḥ| śrutyādisiddhotpattyādikasyārthakriyāsamarthasyāvidyo pādānakasya tattvajñānanāśyasya ca viyadāde rūpyadeśca dhīkāle vidyamānenā sadvilakṣaṇasvarūpeṇa traikālikaniṣedhāyogāt| traikālikaniṣedhaṃ prati svarūpeṇā paṇastharūpyaṃ pāramārthikatvākāreṇa prātibhāsikarūpyaṃ vā pratiyogīti tvanmatahāneśca| atyantāsattvāpātāñca| pratipannopādhau traikālikaniṣedhapratiyogitvamapi hyanyatrāsattvena sammatasya paṭādeḥ sarvatra traikālikaniṣedhapratiyogitvaparyantamiti tvanmatam| anyathā anyatra tatsattvāpātāt| na hi teṣāmanyatra sattā sambhavinīti tvadukteśca| tathāca kathaṃ nātyantāsattvāpattiḥ ? na hi śaśaśrṛṅgādīnāmapīto'nyadasattvamasti| na ca nirupākhyatvameva teṣāmasattvam| nirupākhyapadenaiva khyāyamānatvāt| asato'pratītāvasadvai lakṣaṇyajñānasyāsatpratītinirāsasya,asatpadaprayogasya cāyogāñca| nāpyaparokṣato'pratīyamānatvamasattvam| nityātīndriye'pi sattvāt| nāpi kvacidapyupādhau sattvenāpratīyamānatvamasattvam| jagati śuktirūpyādau caivaṃvidhāsadvailakṣaṇyasya śūnyavāde'pi sattvāt|

Report an error

त्वयाऽप्यसञ्चेन्न प्रतीयेतेति वदतोक्ताप्रतीतिं प्रति प्रयोजकस्यान्यस्यैवासत्त्वस्य वक्तव्यत्वाञ्च। ब्रह्मण्यङ्गीकृतं यत् प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकनिषेधाप्रतियोगित्वात्मकाबाध्यत्वरूपं सत्त्वं तद्विरूद्धस्यैवासत्त्वरूपत्वाञ्च। अन्यथा प्रतीत्यनुपाधिकासत्त्वाभावे ब्रह्मण्यपि सत्त्वेन प्रतीतिरेव सत्त्वं स्यात्। येन पुंसा शशश्रृङ्गाभावो न निश्चितः तस्य गोश्रृङ्गमस्तीति वाक्यादिव शशश्रृङ्गमस्तीति वाक्यादपि ज्ञानोत्पत्तेश्च। त्वन्मतेऽपि हि तत्राध्यस्तस्यास्तित्वस्यानि र्वाच्यत्वेऽप्यधिष्ठानमसदेव। वक्ष्यते चैतदनिर्वाच्यत्वभङ्गे। ‘तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीद्’ इति श्रुत्याऽप्यसतस्सत्त्वेन प्रतीतेश्च। नापि सदनिर्वाच्यभ्यामन्यत्वमसत्त्वम्। अनिर्वाच्यत्वस्यासत्त्वनिरूप्यत्वे नान्योन्याश्रयात्। लाघवेन सार्वत्रिकत्रैकालिकनिषेधाप्रतियोगिरूपसदन्यत्वस्यैव तत्त्वाञ्च। अनिर्वाच्यस्यापि स्वरूपेण त्रैकालिकनिषेधेऽसतोऽनिर्वाच्यादन्यत्वासिद्धेश्च। अर्थक्रियासामर्थ्याभावादिकमसत्त्वमित्यशक्यशङ्कम्। शुक्तिरूप्यादौ शुद्धब्रह्मणि च सत्त्वात्। न च निःस्वरूपत्वमसत्त्वम्। मिथ्याभूतं तु सस्वरूपमिति वाच्यम्। मिथ्याभूतस्यापि स्वरूपेणैव त्रैकालिकनिषेध इति पक्षे निःस्वरूपत्वस्य दुर्वारत्वात्। न च मिथ्याभूतं स्वरूपं मिथ्यात्वादेव स्वरूपेण त्रैकालिकनिषेधसामानाधि करण्याविरोधीति वाच्यम्। स्वदेशकालयोः तत्स्वरूप सहिष्णोस्तत्स्वरूपप्रतिषेधत्वस्य पारिभाषिकत्वापातात्। अन्यथा तुच्छेऽपि तन्तुष्विवातन्तुष्वपि व्यावहारिक पटस्वरूपापातात्। प्रागभावादिसमानकालीनत्वेनाप्यविरोधापाताञ्च।

tvayā'pyasañcenna pratīyeteti vadatoktāpratītiṃ prati prayojakasyānyasyaivāsattvasya vaktavyatvāñca| brahmaṇyaṅgīkṛtaṃ yat pratipannopādhau traikālikaniṣedhāpratiyogitvātmakābādhyatvarūpaṃ sattvaṃ tadvirūddhasyaivāsattvarūpatvāñca| anyathā pratītyanupādhikāsattvābhāve brahmaṇyapi sattvena pratītireva sattvaṃ syāt| yena puṃsā śaśaśrṛṅgābhāvo na niścitaḥ tasya gośrṛṅgamastīti vākyādiva śaśaśrṛṅgamastīti vākyādapi jñānotpatteśca| tvanmate'pi hi tatrādhyastasyāstitvasyāni rvācyatve'pyadhiṣṭhānamasadeva| vakṣyate caitadanirvācyatvabhaṅge| ‘taddhaika āhurasadevedamagra āsīd’ iti śrutyā'pyasatassattvena pratīteśca| nāpi sadanirvācyabhyāmanyatvamasattvam| anirvācyatvasyāsattvanirūpyatve nānyonyāśrayāt| lāghavena sārvatrikatraikālikaniṣedhāpratiyogirūpasadanyatvasyaiva tattvāñca| anirvācyasyāpi svarūpeṇa traikālikaniṣedhe'sato'nirvācyādanyatvāsiddheśca| arthakriyāsāmarthyābhāvādikamasattvamityaśakyaśaṅkam| śuktirūpyādau śuddhabrahmaṇi ca sattvāt| na ca niḥsvarūpatvamasattvam| mithyābhūtaṃ tu sasvarūpamiti vācyam| mithyābhūtasyāpi svarūpeṇaiva traikālikaniṣedha iti pakṣe niḥsvarūpatvasya durvāratvāt| na ca mithyābhūtaṃ svarūpaṃ mithyātvādeva svarūpeṇa traikālikaniṣedhasāmānādhi karaṇyāvirodhīti vācyam| svadeśakālayoḥ tatsvarūpa sahiṣṇostatsvarūpapratiṣedhatvasya pāribhāṣikatvāpātāt| anyathā tucche'pi tantuṣvivātantuṣvapi vyāvahārika paṭasvarūpāpātāt| prāgabhāvādisamānakālīnatvenāpyavirodhāpātāñca|

Report an error

परोक्षप्रतीत्याद्य न्यथानुपपत्त्या एतादृशस्वरूपस्यापि सुवचत्वाञ्च। तस्मात्सर्वत्र त्रैकालिकनिषेध प्रतियोगित्वमेवात्यन्तासत्त्वम्। तत्र तदानीमसदित्यनेन तत्र तदा निषेधप्रतियोगित्व स्येवात्यन्तासदित्येनेनापि सर्वत्र सदा निषेधप्रतियोगित्वस्यैव प्रतीतेः। न च मिथ्याभूतस्यापि स्वरूपेणैव निषेध इति पक्षे तदभावः सप्रतियोगिकः, तुच्छाभावस्तु निष्प्रतियोगिक इति वा, मिथ्याभूतस्य सदा सर्वत्र सद्वैलक्षण्यमात्रं, तुच्छस्य तु स्वरूपेणैव प्रतिषेध इति वा वैषम्यं वक्तुं शक्यम्। अत मतम्- असतोऽसत्त्वादेवात्यन्तिकनिषेधप्रतियोगितापि नेति। तन्न। असत्त्वस्योक्तनिषेधप्रतियोगित्वरूपत्वेन हेतोर्विरुद्धत्वात्। असतोऽसत्त्ववत् सद्वैल क्षण्यवत् त्वयोच्यमानप्रतियोगित्वाभाववत् परोक्षज्ञानव्यवहारौ प्रति विषयत्व वदसद्वैलक्षण्यं प्रति प्रतियोगित्ववञ्च निषेधप्रतियोगित्वस्याप्युपपत्तेश्च। प्रागभावादिदशायामसत एव घटादेस्तत्प्रतियोगित्वदर्शनेन प्रतियोगित्वस्य रूपादिवद्धर्मि सत्तानपेक्षत्वाञ्च। कालान्तरे सत्त्वस्येदानीमनुपयोगात्। शिष्टमनिर्वाच्यत्वभङ्गे वक्ष्यते।

parokṣapratītyādya nyathānupapattyā etādṛśasvarūpasyāpi suvacatvāñca| tasmātsarvatra traikālikaniṣedha pratiyogitvamevātyantāsattvam| tatra tadānīmasadityanena tatra tadā niṣedhapratiyogitva syevātyantāsadityenenāpi sarvatra sadā niṣedhapratiyogitvasyaiva pratīteḥ| na ca mithyābhūtasyāpi svarūpeṇaiva niṣedha iti pakṣe tadabhāvaḥ sapratiyogikaḥ, tucchābhāvastu niṣpratiyogika iti vā, mithyābhūtasya sadā sarvatra sadvailakṣaṇyamātraṃ, tucchasya tu svarūpeṇaiva pratiṣedha iti vā vaiṣamyaṃ vaktuṃ śakyam| ata matam- asato'sattvādevātyantikaniṣedhapratiyogitāpi neti| tanna| asattvasyoktaniṣedhapratiyogitvarūpatvena hetorviruddhatvāt| asato'sattvavat sadvaila kṣaṇyavat tvayocyamānapratiyogitvābhāvavat parokṣajñānavyavahārau prati viṣayatva vadasadvailakṣaṇyaṃ prati pratiyogitvavañca niṣedhapratiyogitvasyāpyupapatteśca| prāgabhāvādidaśāyāmasata eva ghaṭādestatpratiyogitvadarśanena pratiyogitvasya rūpādivaddharmi sattānapekṣatvāñca| kālāntare sattvasyedānīmanupayogāt| śiṣṭamanirvācyatvabhaṅge vakṣyate|

Report an error

एतेन यदुक्तं मकरन्दे-असतोऽप्रसक्तेर्निषेधाप्रतियोगित्वमिति, तञ्च निरस्तम्। असतोऽप्रसक्त्या ब्रह्मजगतोरसद्वैलक्षण्यस्य नासदासीदिति श्रौतनिषेधस्यासति च सद्वैलक्षण्यस्य प्रतियोगित्वाभावस्य चासिद्ध्यापातात्। तस्यापि प्रतियोगि प्रतीत्यधीनसिद्धिकत्वात्। ननु तत्र शब्दाभासादिना बुद्धिपूर्वारोपेण वा प्रसक्तिर्वा, परार्थेन शब्देनाप्रसक्तस्यानिषेधेऽपि शब्दाभासादिमूलके प्रतियोगिस्मृत्यादिके सति प्रत्यक्षेणाप्रसक्तस्यैव वा निषेधो युक्तः। अन्यथा अङ्गुल्यग्रे हस्तिशताभावो न सिद्ध्येदिति चेत्, समं प्रकृतेऽपि। शशश्रृङ्गं नास्तीत्यबाधितप्रतीतेः। न च तत्रापि बुद्धिपूर्वकमारोपितस्यानिर्वाच्यस्यैव श्रृङ्गस्य निषेधः। अनाभासस्यैवारोप्य निषेध इति तार्किकमते, आभासस्यानिर्वाच्यस्य प्रसक्त्यानाभासस्य निषेध इति त्वन्मते चानिर्वाच्यान्यस्यैव श्रृङ्गस्य निषेद्धव्यत्वात्। जगदादावनिर्वाच्य भूताभासासद्वैलक्षण्यमेव, न त्वनाभासासद्वैलक्षण्यमित्यापाताञ्च। ननु सदा सर्वत्राविद्यमानत्वमसत्त्वं चेदनाश्रितात्मादिविभुद्रव्यात्यन्ताभावोऽपि केवलान्वयीत्यात्मादिरप्यसन् स्यादिति चेत्, तर्हि त्वन्मतेऽपि आत्मा मिथ्या स्यात्। तस्यापि "स एवाधस्ताद्" इत्यादिश्रुतिप्रतिपन्नोपाधौ कालत्रयेऽप्यभावात्। अथ विभुत्वेनोर्ध्वाधरीभावहीनोऽप्यात्मा सामान्यादिवत्स्वदेशकालयोरप्यस्ति, सदा सर्वत्रात्मेत्यबाधितप्रतीतेरिति न तस्य मिथ्यात्वम्, तर्हि तत एव नासत्त्वम्। देशकालावपि सदा सर्वत्र देशकालावित्यबाधितप्रतीत्याप्रमेयत्वाभिधेयत्ववत्तार्किकाभिमत दिक्कालात्यन्ताभाववञ्च स्ववृत्ती अन्योन्यवृत्ती च।

etena yaduktaṃ makarande-asato'prasakterniṣedhāpratiyogitvamiti, tañca nirastam| asato'prasaktyā brahmajagatorasadvailakṣaṇyasya nāsadāsīditi śrautaniṣedhasyāsati ca sadvailakṣaṇyasya pratiyogitvābhāvasya cāsiddhyāpātāt| tasyāpi pratiyogi pratītyadhīnasiddhikatvāt| nanu tatra śabdābhāsādinā buddhipūrvāropeṇa vā prasaktirvā, parārthena śabdenāprasaktasyāniṣedhe'pi śabdābhāsādimūlake pratiyogismṛtyādike sati pratyakṣeṇāprasaktasyaiva vā niṣedho yuktaḥ| anyathā aṅgulyagre hastiśatābhāvo na siddhyediti cet, samaṃ prakṛte'pi| śaśaśrṛṅgaṃ nāstītyabādhitapratīteḥ| na ca tatrāpi buddhipūrvakamāropitasyānirvācyasyaiva śrṛṅgasya niṣedhaḥ| anābhāsasyaivāropya niṣedha iti tārkikamate, ābhāsasyānirvācyasya prasaktyānābhāsasya niṣedha iti tvanmate cānirvācyānyasyaiva śrṛṅgasya niṣeddhavyatvāt| jagadādāvanirvācya bhūtābhāsāsadvailakṣaṇyameva, na tvanābhāsāsadvailakṣaṇyamityāpātāñca| nanu sadā sarvatrāvidyamānatvamasattvaṃ cedanāśritātmādivibhudravyātyantābhāvo'pi kevalānvayītyātmādirapyasan syāditi cet, tarhi tvanmate'pi ātmā mithyā syāt| tasyāpi "sa evādhastād" ityādiśrutipratipannopādhau kālatraye'pyabhāvāt| atha vibhutvenordhvādharībhāvahīno'pyātmā sāmānyādivatsvadeśakālayorapyasti, sadā sarvatrātmetyabādhitapratīteriti na tasya mithyātvam, tarhi tata eva nāsattvam| deśakālāvapi sadā sarvatra deśakālāvityabādhitapratītyāprameyatvābhidheyatvavattārkikābhimata dikkālātyantābhāvavañca svavṛttī anyonyavṛttī ca|

Report an error

अन्यथा त्वन्मतेऽपि तयोः प्रातिभासिकसत्त्वं स्यादिति न कश्चिद्दोषः। तस्मात्स्वरूपेण त्रैकालिकनिषेध प्रतियोगित्वे अत्यन्तासत्त्वं दुर्वारम्। तदुक्तम्- "नासीदस्ति भविष्यञ्च तदिति ज्ञानमेयता। यदि बाधस्तदाऽसत्त्वं तेनैवाङ्गीकुतं पुनः।।"

anyathā tvanmate'pi tayoḥ prātibhāsikasattvaṃ syāditi na kaściddoṣaḥ| tasmātsvarūpeṇa traikālikaniṣedha pratiyogitve atyantāsattvaṃ durvāram| taduktam- "nāsīdasti bhaviṣyañca taditi jñānameyatā| yadi bādhastadā'sattvaṃ tenaivāṅgīkutaṃ punaḥ||"

Report an error

नापि पारमार्थिकत्वाकारेण त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वमित्यन्त्याः। अबाध्यत्वरूपपारमार्थिकत्वस्य बाध्यत्वरूपमिथ्यात्वनिरूप्यत्वेनान्योन्याश्रयात्। रूप्यं नास्ति नासीन्न भविष्यतीति, ‘नेह नानास्ति किञ्चन’ इति च स्वरूपेणैव निषेधाञ्च। अन्यथा नृश्रृङ्गादेरपि न स्वरूपेण निषेधः, किन्तु सत्त्वेनेति स्यात्। रूप्यवत्तत्पारमार्थिकत्वस्याप्यपरोक्षप्रतित्यन्यथानुपपत्त्या धीकाले वर्तमानतया निषेधायोगाञ्च। पारमार्थिकत्वस्य पारमार्थिकत्वेन निषेधे त्वनवस्था। सुखाद्यनुभवरूपस्य ब्रह्मणोऽपि, "मयि सुखाद्यनुभवः" इत्यादिप्रत्यक्षेण "स एवाधस्ताद्" इत्यादिश्रुत्या च प्रतिपन्नोपाधौ निर्धर्मकत्वेन पारमार्थिकत्वाकारेण निषेधेनातिव्याप्त्यापत्तेश्च। प्रतिपन्नोपाधिशब्देनाध्यस्ताधिष्ठानविवक्षायां चाध्यस्तत्वस्य निरुच्यमानमिथ्यात्वानतिरेकेणात्माश्रयात्। शेषवैयर्थ्याञ्च। ब्रह्मणः प्रतिपन्नोपाध्य भावेऽपि पारमार्थिकत्वरूपधर्माभावस्य ब्रह्मण्यपरिच्छिन्नसद्रपत्वाविरोधित्वद् घटादेः प्रतिपन्नोपाधिसद्भावेऽपि पारमार्थिकत्वाभावस्य घटादौ परिच्छिन्नसद्रूपत्वा विरोधित्वोपपत्तेश्च। न हि ब्रह्मण्यपि स्वरूपातिरिक्तं पारमार्थिकत्वम् तत्त्वतोऽस्ति, अद्वैतहानेः। न च सोपाधिकबाधाभावगर्भितं पारमार्थिकत्वं निरुपाधिकब्रह्ममात्रम्। एवं च ब्रह्म कालत्रयेऽपि सत्, वियदादि रूप्यादि च कदाचिदेवेति नित्यत्वानित्यत्वाभ्यामेव वैषम्यम्। न तु सत्यत्वमिथ्यात्वाभ्याम्। तथा च- स्वरूपेण त्रिकालस्थनिषेधो नास्ति ते मते। रूप्यादेस्तात्त्विकत्वेन निषेधस्त्वात्मनोऽपि च।।

nāpi pāramārthikatvākāreṇa traikālikaniṣedhapratiyogitvamityantyāḥ| abādhyatvarūpapāramārthikatvasya bādhyatvarūpamithyātvanirūpyatvenānyonyāśrayāt| rūpyaṃ nāsti nāsīnna bhaviṣyatīti, ‘neha nānāsti kiñcana’ iti ca svarūpeṇaiva niṣedhāñca| anyathā nṛśrṛṅgāderapi na svarūpeṇa niṣedhaḥ, kintu sattveneti syāt| rūpyavattatpāramārthikatvasyāpyaparokṣapratityanyathānupapattyā dhīkāle vartamānatayā niṣedhāyogāñca| pāramārthikatvasya pāramārthikatvena niṣedhe tvanavasthā| sukhādyanubhavarūpasya brahmaṇo'pi, "mayi sukhādyanubhavaḥ" ityādipratyakṣeṇa "sa evādhastād" ityādiśrutyā ca pratipannopādhau nirdharmakatvena pāramārthikatvākāreṇa niṣedhenātivyāptyāpatteśca| pratipannopādhiśabdenādhyastādhiṣṭhānavivakṣāyāṃ cādhyastatvasya nirucyamānamithyātvānatirekeṇātmāśrayāt| śeṣavaiyarthyāñca| brahmaṇaḥ pratipannopādhya bhāve'pi pāramārthikatvarūpadharmābhāvasya brahmaṇyaparicchinnasadrapatvāvirodhitvad ghaṭādeḥ pratipannopādhisadbhāve'pi pāramārthikatvābhāvasya ghaṭādau paricchinnasadrūpatvā virodhitvopapatteśca| na hi brahmaṇyapi svarūpātiriktaṃ pāramārthikatvam tattvato'sti, advaitahāneḥ| na ca sopādhikabādhābhāvagarbhitaṃ pāramārthikatvaṃ nirupādhikabrahmamātram| evaṃ ca brahma kālatraye'pi sat, viyadādi rūpyādi ca kadācideveti nityatvānityatvābhyāmeva vaiṣamyam| na tu satyatvamithyātvābhyām| tathā ca- svarūpeṇa trikālasthaniṣedho nāsti te mate| rūpyādestāttvikatvena niṣedhastvātmano'pi ca||

Report an error

तृतीयामिथ्यात्वभङ्गः

tṛtīyāmithyātvabhaṅgaḥ

Report an error

नापि ज्ञानत्वेन ज्ञाननिवर्त्यत्वमिति तृतीयः। अतीतघटादावव्याप्तेः। शुक्तिज्ञानेन रूप्यं नष्टमिति कदाप्यननुभवेन तत्राप्यव्याप्तेश्च। एतावन्तं कालं शुक्त्यज्ञानमासीद्, भ्रम आसीदित्यनुभवेन शुक्तिवत्सत्ये अज्ञानभ्रमादौ शुक्तिज्ञानेन तदज्ञानं नष्टमित्यनुभवेन ज्ञानत्वेन ज्ञाननिवर्त्यत्वस्य सत्त्वेनातिव्याप्तेश्च। अपरोक्षाध्यासं प्रति ज्ञानस्यापरोक्षतया निवर्तकत्वेन ज्ञानत्वेनानिवर्तकत्वाञ्च। ज्ञानत्वव्याप्यधर्मेण ज्ञाननिवर्त्यत्वस्य चेच्छाद्यानिवर्त्ये स्मृतित्वेन स्मृतिनिवर्त्ये संस्कारादावतिव्याप्तेः। अनुभवत्वव्याप्यधर्मेण तन्निवर्त्यत्वस्य च यथार्थस्मृति निवर्त्यायथार्थस्मृतिविषयेऽव्याप्तेः। भ्रमोत्तरप्रमानिवर्त्यत्वस्य च तत्त्वज्ञानसंस्कार निवर्त्याज्ञानसंस्कारे अव्याप्तेः। स्वोपादानाज्ञाननिर्वतकज्ञाननिवर्त्यत्वस्य चानाद्य ध्यासेऽभावात्। लाघवेनाज्ञानोपादानकत्वस्यैव लक्षणत्वापाताञ्च। तथा च- विज्ञाननाश्यता मिथ्यारूप्यादौ नानुभूयते। किं त्वधिष्ठानवत् सत्ये तदज्ञानेऽनुभूयते।।

nāpi jñānatvena jñānanivartyatvamiti tṛtīyaḥ| atītaghaṭādāvavyāpteḥ| śuktijñānena rūpyaṃ naṣṭamiti kadāpyananubhavena tatrāpyavyāpteśca| etāvantaṃ kālaṃ śuktyajñānamāsīd, bhrama āsīdityanubhavena śuktivatsatye ajñānabhramādau śuktijñānena tadajñānaṃ naṣṭamityanubhavena jñānatvena jñānanivartyatvasya sattvenātivyāpteśca| aparokṣādhyāsaṃ prati jñānasyāparokṣatayā nivartakatvena jñānatvenānivartakatvāñca| jñānatvavyāpyadharmeṇa jñānanivartyatvasya cecchādyānivartye smṛtitvena smṛtinivartye saṃskārādāvativyāpteḥ| anubhavatvavyāpyadharmeṇa tannivartyatvasya ca yathārthasmṛti nivartyāyathārthasmṛtiviṣaye'vyāpteḥ| bhramottarapramānivartyatvasya ca tattvajñānasaṃskāra nivartyājñānasaṃskāre avyāpteḥ| svopādānājñānanirvatakajñānanivartyatvasya cānādya dhyāse'bhāvāt| lāghavenājñānopādānakatvasyaiva lakṣaṇatvāpātāñca| tathā ca- vijñānanāśyatā mithyārūpyādau nānubhūyate| kiṃ tvadhiṣṭhānavat satye tadajñāne'nubhūyate||

Report an error

चतुर्थमिथ्यात्वभङ्ग

caturthamithyātvabhaṅga

Report an error

एतेन स्वात्यन्ताभावाधिकरण एव प्रतीयमानत्वं मिथ्यात्वमिति चतुर्थोऽपि निरस्तः। अत्यन्ताभावस्य तात्विकत्वे प्रातिभासिकत्वे व्यावहारिकत्वे च दोषस्योक्तत्वाञ्च। अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं स्वरूपेणेति पक्षे पारमार्थिकत्वाकारेणेति च पक्षे दोषस्योक्तत्वाञ्च।

etena svātyantābhāvādhikaraṇa eva pratīyamānatvaṃ mithyātvamiti caturtho'pi nirastaḥ| atyantābhāvasya tātvikatve prātibhāsikatve vyāvahārikatve ca doṣasyoktatvāñca| atyantābhāvapratiyogitvaṃ svarūpeṇeti pakṣe pāramārthikatvākāreṇeti ca pakṣe doṣasyoktatvāñca|

Report an error

पञ्चममिथ्यात्वभङ्ग

pañcamamithyātvabhaṅga

Report an error

पञ्चमेऽपि सत् किं सत्ताजातिमद्विवक्षितम् ? अबाध्यं वा ? ब्रह्म वा ? नाद्यः। त्वन्मते घटादौ जातेस्सत्त्वात्। द्वितीये बाध्यत्वं मिथ्यात्वमिति स्यात्। तञ्च निरस्तम्। न तृतीयः। सिद्धसाधनात्। नृश्रृङ्गादावपि सद्रूपत्वाभावादन्यस्यासत्त्वस्या भावेनात्यन्तासत्त्वापाताञ्च। मन्मते अबाध्यत्वादिरूपस्य सत्त्वस्याभिधेयत्वादिवत्स्वाश्रितत्वेन ब्रह्मणि सत्त्वाभावे सद्रूपत्वासिद्धेश्च। तस्मात्- अनिर्वाच्येऽप्रसिद्ध्यादिः प्रतीते प्रतिषेध्यता। स्वाश्रयेऽत्यन्तविरहः सद्विलक्षणता तथा।। इति पक्षत्रयेऽत्यन्तासत्त्वं स्यादनिवारितम्। धीनाश्यत्वे त्वनित्यत्वमेव स्यान्न मृषात्मता।। मम त्वत्यन्तासत्त्वमेव मिथ्यात्वमिति नास्मत्प्रतिबन्दी। इति मिथ्यात्वनिरुक्तिभङ्गः।।1।।

pañcame'pi sat kiṃ sattājātimadvivakṣitam ? abādhyaṃ vā ? brahma vā ? nādyaḥ| tvanmate ghaṭādau jātessattvāt| dvitīye bādhyatvaṃ mithyātvamiti syāt| tañca nirastam| na tṛtīyaḥ| siddhasādhanāt| nṛśrṛṅgādāvapi sadrūpatvābhāvādanyasyāsattvasyā bhāvenātyantāsattvāpātāñca| manmate abādhyatvādirūpasya sattvasyābhidheyatvādivatsvāśritatvena brahmaṇi sattvābhāve sadrūpatvāsiddheśca| tasmāt- anirvācye'prasiddhyādiḥ pratīte pratiṣedhyatā| svāśraye'tyantavirahaḥ sadvilakṣaṇatā tathā|| iti pakṣatraye'tyantāsattvaṃ syādanivāritam| dhīnāśyatve tvanityatvameva syānna mṛṣātmatā|| mama tvatyantāsattvameva mithyātvamiti nāsmatpratibandī| iti mithyātvaniruktibhaṅgaḥ||1||

Report an error

अथ सामान्यतो मिथ्यात्वभङ्गः अस्तु वा मिथ्यात्वं यत्किञ्चित्, तथापि मिथ्यात्वमबाध्यम् ? बाध्यं वा ? आद्ये अद्वैतहानिः। न हि प्रपञ्चोपाधिकं भ्रमकालानिश्चितं तन्मिथ्यात्वं निरुपाधिक भ्रमकालनिश्चिताधिष्ठानब्रह्ममात्रम्। तस्या मां प्रत्यपि सिद्धत्वात्। दृश्यत्वादेर्मिथ्यात्व एव व्यभिचारश्च। मिथ्यात्वस्य चादृश्यत्वेऽनुमानवैयर्थ्यम्। तस्य साध्यज्ञप्त्यर्थत्वात्। अन्त्ये सिद्धसाधनम्। अद्वैतश्रुतेरतत्त्वावेदकत्वं च स्यात्। जगञ्च सत्यं स्याद् आत्मवत्। न चात्मत्वमुपाधिः, सत्यत्वं विना तद्विरुद्धस्य मिथ्यात्वस्य मिथ्यात्वे व्याघातवदज्ञातृत्वादिरूपानात्मत्वस्यासत्यत्वं विना व्याघाताभावेनोपाधेरप्रयोजकत्वात्। न च मिथ्यात्वं न ब्रह्ममात्रं किन्तु द्वितीयाभावोपलक्षितं ब्रह्मेति वाच्यम्। उपलक्षणे द्वितीयाभाव एव बाध्याबाध्यविकल्पात्। द्वितीयाभावाधिकरण तयाऽविद्याधिष्ठानतया तत्साक्षितया च भासमानचिदन्यस्योपलक्ष्यस्याभावेन द्वितीया भावस्योपलक्षणत्वायोगाञ्च। ननु रूप्यधर्मो मिथ्यात्वमपि मिथ्यैव। न च तथात्वे रूप्यस्य सत्यत्वं सत्यं स्यादिति वाच्यम्। धर्मिणो मिथ्यात्वे विरुद्धयोरपि धर्मयोर्मिथ्यात्वात्। परस्परविरुद्धयोरेकस्याभावेऽन्यस्य सत्त्वनियमस्तु यत्र धर्मी सत्यः तत्रैव। न हि वन्ध्यासुतस्य श्यामत्वाद्यभावे गौरत्वं सत्यम्। न वा स्वप्ने ज्ञातस्य गजस्य मिथ्यात्वे तत्रैव ज्ञातस्तदभावस्सत्य इति चेन्न, प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वं हि मिथ्यात्वम्। न च प्रतियोगित्वं धर्मान्तरवद्धर्मि सत्त्वापेक्षमित्यनिर्वाच्यत्वभङ्गे वक्ष्यते।

atha sāmānyato mithyātvabhaṅgaḥ astu vā mithyātvaṃ yatkiñcit, tathāpi mithyātvamabādhyam ? bādhyaṃ vā ? ādye advaitahāniḥ| na hi prapañcopādhikaṃ bhramakālāniścitaṃ tanmithyātvaṃ nirupādhika bhramakālaniścitādhiṣṭhānabrahmamātram| tasyā māṃ pratyapi siddhatvāt| dṛśyatvādermithyātva eva vyabhicāraśca| mithyātvasya cādṛśyatve'numānavaiyarthyam| tasya sādhyajñaptyarthatvāt| antye siddhasādhanam| advaitaśruteratattvāvedakatvaṃ ca syāt| jagañca satyaṃ syād ātmavat| na cātmatvamupādhiḥ, satyatvaṃ vinā tadviruddhasya mithyātvasya mithyātve vyāghātavadajñātṛtvādirūpānātmatvasyāsatyatvaṃ vinā vyāghātābhāvenopādheraprayojakatvāt| na ca mithyātvaṃ na brahmamātraṃ kintu dvitīyābhāvopalakṣitaṃ brahmeti vācyam| upalakṣaṇe dvitīyābhāva eva bādhyābādhyavikalpāt| dvitīyābhāvādhikaraṇa tayā'vidyādhiṣṭhānatayā tatsākṣitayā ca bhāsamānacidanyasyopalakṣyasyābhāvena dvitīyā bhāvasyopalakṣaṇatvāyogāñca| nanu rūpyadharmo mithyātvamapi mithyaiva| na ca tathātve rūpyasya satyatvaṃ satyaṃ syāditi vācyam| dharmiṇo mithyātve viruddhayorapi dharmayormithyātvāt| parasparaviruddhayorekasyābhāve'nyasya sattvaniyamastu yatra dharmī satyaḥ tatraiva| na hi vandhyāsutasya śyāmatvādyabhāve gauratvaṃ satyam| na vā svapne jñātasya gajasya mithyātve tatraiva jñātastadabhāvassatya iti cenna, pratipannopādhau traikālikaniṣedhapratiyogitvaṃ hi mithyātvam| na ca pratiyogitvaṃ dharmāntaravaddharmi sattvāpekṣamityanirvācyatvabhaṅge vakṣyate|

Report an error

धर्म्यसत्त्वे धर्मासत्त्वं तु धर्मिसत्त्वसापेक्ष धर्मविषयम्। मिथ्यात्वं तु तत्प्रतिकूलम्;अन्यथा सिद्धसाधनात्। किं च प्रतिपन्नोपाधावनिषिद्धं प्रत्युत बाधकज्ञानेन विहितमपि रुप्यमिथ्यात्वं यदि प्रातिभासिकरूप्यसम्बन्धमात्रेण प्रातिभासिकम्, तर्हि सति ब्रह्मणि निषिद्धा अपि धर्मास्थन्तः स्युः। रूप्याधिष्ठानशुक्तिरपि प्रातिभासिकी स्यात्। रूप्ये प्रपञ्चे च सद्वैलक्षण्यं च सत् स्यात्। असद्वैलक्षण्यं चासत् स्यात्। असति च सद्वैलक्षण्यमसत् स्यात्। रूप्यतन्मिथ्यात्वयोर्मिथ्यात्वे भ्रान्तिबाधव्यवस्था च न स्यात्। त्वदुक्तेन धर्मिणो मिथ्यात्वेन हेतुना साध्यस्य मिथ्यात्वमिथ्यात्वस्यापि प्रातिभासिकत्वापत्त्या हेतोरत्यन्ताप्रामाण्यं च स्यात्। हेतूकृतस्य धर्मिमिथ्यात्वस्य मिथ्यात्वे घटरूपादौ व्यभिचारापत्त्या सत्यत्वावश्यम्भावाद्विरोधश्च स्यात्। न च त्वन्मते रूप्यादिकं वियदादिकं वा वन्ध्यासुतवन्निः स्वरूपम्। शून्यवादापातात्। स्वाप्नयस्यापि कल्पितत्वेन तद्धंसादेर्मिथ्यात्वेऽपि तन्मिथ्यात्वं स्वप्ने प्रतीतमपि आत्मवदबाधात् सत्यमेव। न च मिथ्यात्वं प्रपञ्चसमत्ताकम्,एवं च न तात्त्विकाद्वैतहानिः, नापि सिद्धसाधनम्, त्वन्मते प्रपञ्चे स्वसमसत्ताकमिथ्यात्वा सिद्धेरिति वाच्यम्, मिथ्यात्वस्य व्यावहारिकत्वे तद्विरोधिनोऽप्रातिभासिक स्याऽनपोदितस्वतः प्रामाण्यप्रत्यक्षादिसिद्धस्य च विश्वसत्यत्वस्य पारमार्थिकत्वा पातात्। द्वैताद्वेतप्रमाणयोव्यार्वहारिकपारमार्थिकविषयत्वेन व्यवस्थोक्त्ययोगाञ्च।

dharmyasattve dharmāsattvaṃ tu dharmisattvasāpekṣa dharmaviṣayam| mithyātvaṃ tu tatpratikūlam;anyathā siddhasādhanāt| kiṃ ca pratipannopādhāvaniṣiddhaṃ pratyuta bādhakajñānena vihitamapi rupyamithyātvaṃ yadi prātibhāsikarūpyasambandhamātreṇa prātibhāsikam, tarhi sati brahmaṇi niṣiddhā api dharmāsthantaḥ syuḥ| rūpyādhiṣṭhānaśuktirapi prātibhāsikī syāt| rūpye prapañce ca sadvailakṣaṇyaṃ ca sat syāt| asadvailakṣaṇyaṃ cāsat syāt| asati ca sadvailakṣaṇyamasat syāt| rūpyatanmithyātvayormithyātve bhrāntibādhavyavasthā ca na syāt| tvaduktena dharmiṇo mithyātvena hetunā sādhyasya mithyātvamithyātvasyāpi prātibhāsikatvāpattyā hetoratyantāprāmāṇyaṃ ca syāt| hetūkṛtasya dharmimithyātvasya mithyātve ghaṭarūpādau vyabhicārāpattyā satyatvāvaśyambhāvādvirodhaśca syāt| na ca tvanmate rūpyādikaṃ viyadādikaṃ vā vandhyāsutavanniḥ svarūpam| śūnyavādāpātāt| svāpnayasyāpi kalpitatvena taddhaṃsādermithyātve'pi tanmithyātvaṃ svapne pratītamapi ātmavadabādhāt satyameva| na ca mithyātvaṃ prapañcasamattākam,evaṃ ca na tāttvikādvaitahāniḥ, nāpi siddhasādhanam, tvanmate prapañce svasamasattākamithyātvā siddheriti vācyam, mithyātvasya vyāvahārikatve tadvirodhino'prātibhāsika syā'napoditasvataḥ prāmāṇyapratyakṣādisiddhasya ca viśvasatyatvasya pāramārthikatvā pātāt| dvaitādvetapramāṇayovyārvahārikapāramārthikaviṣayatvena vyavasthoktyayogāñca|

Report an error

मिथ्यात्वस्य प्रातिभासिके व्यावहारिकतया व्यावहारिके च प्रातिभासिकतया च दृष्टत्वेन तयोस्तुल्यसत्ताकत्वायोगाञ्च। अन्यथा प्रपञ्चे सत्यत्वमिथ्यात्वयोर्विधिसमुञ्चयो वा निषेधसमुञ्चयो वा स्यात्। तथा च- मिथ्यात्वं यद्यबाध्यं स्यात् सदद्वैतमतक्षतिः। मिथ्यात्वं यदि बाध्यं स्याज्जगत्सत्यत्वमापतेत्।।

mithyātvasya prātibhāsike vyāvahārikatayā vyāvahārike ca prātibhāsikatayā ca dṛṣṭatvena tayostulyasattākatvāyogāñca| anyathā prapañce satyatvamithyātvayorvidhisamuñcayo vā niṣedhasamuñcayo vā syāt| tathā ca- mithyātvaṃ yadyabādhyaṃ syāt sadadvaitamatakṣatiḥ| mithyātvaṃ yadi bādhyaṃ syājjagatsatyatvamāpatet||

Report an error

न च मिथ्यात्वस्य सत्यत्वमिथ्यात्वाभ्यां दूषणं नित्यसमा जातिः। स्वव्याघातादेरभावात्। उक्तं हि-

na ca mithyātvasya satyatvamithyātvābhyāṃ dūṣaṇaṃ nityasamā jātiḥ| svavyāghātāderabhāvāt| uktaṃ hi-

Report an error

मिथ्यात्वस्य हि मिथ्यात्वे मिथ्यात्वं बाधितं भवेत्। सत्यत्वस्य च सत्यत्वे सत्यत्वं स्थापितं भवेत्।। इति। किं च- धर्मस्य तदतद्रूप-विकल्पानुपपत्तितः। धर्मिणस्तद्विशिष्टत्वभङ्गो नित्यसमो भवेत्।। इति तल्लक्षणम्।

mithyātvasya hi mithyātve mithyātvaṃ bādhitaṃ bhavet| satyatvasya ca satyatve satyatvaṃ sthāpitaṃ bhavet|| iti| kiṃ ca- dharmasya tadatadrūpa-vikalpānupapattitaḥ| dharmiṇastadviśiṣṭatvabhaṅgo nityasamo bhavet|| iti tallakṣaṇam|

Report an error

न चात्र मिथ्यात्वस्य सत्यत्वे धर्मिणो मिथ्यात्ववैशिष्ट्यभङ्ग उक्तः। किं तु अद्वैतहानिः। प्रत्युत, भेदः किं भिन्ने ? उताभिन्ने स्यात् ? इति।

na cātra mithyātvasya satyatve dharmiṇo mithyātvavaiśiṣṭyabhaṅga uktaḥ| kiṃ tu advaitahāniḥ| pratyuta, bhedaḥ kiṃ bhinne ? utābhinne syāt ? iti|

Report an error

त्वदुक्तिरेवाभिन्नादिरूपविशिष्टमात्रनिरासकत्वेन स्वव्याघातापाताज्जातिः। उक्तं हि - "एतामेव जातिमवष्टभ्य शुष्कतर्कवादिनां बौद्धचार्वाकवेदान्तिनां बालव्यामोहहेतवः कण्ठकोलाहलाः" इति। इति सामान्यतो मिथ्यात्वभङ्गः।

tvaduktirevābhinnādirūpaviśiṣṭamātranirāsakatvena svavyāghātāpātājjātiḥ| uktaṃ hi - "etāmeva jātimavaṣṭabhya śuṣkatarkavādināṃ bauddhacārvākavedāntināṃ bālavyāmohahetavaḥ kaṇṭhakolāhalāḥ" iti| iti sāmānyato mithyātvabhaṅgaḥ|

Report an error

अथ दृश्यत्वहेतुभङ्गः दृश्यत्वहेतूक्तिरपि- स्तम्भादिप्रत्ययो मिथ्या प्रत्ययत्वात्तथा हि यः। प्रत्ययस्स मृषा दृष्टः स्वप्नादिप्रत्ययो यथा।। इति बोद्धोक्तयुक्तिच्छर्दिमात्रम्। इयांस्तु विशेषः - बौद्धमते ह्यप्रामाण्यस्य स्वत स्त्वात्तद्युक्तम्। त्वन्मते तु प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वात्तदयुक्तमिति।

atha dṛśyatvahetubhaṅgaḥ dṛśyatvahetūktirapi- stambhādipratyayo mithyā pratyayatvāttathā hi yaḥ| pratyayassa mṛṣā dṛṣṭaḥ svapnādipratyayo yathā|| iti boddhoktayukticchardimātram| iyāṃstu viśeṣaḥ - bauddhamate hyaprāmāṇyasya svata stvāttadyuktam| tvanmate tu prāmāṇyasya svatastvāttadayuktamiti|

Report an error

किं चेदं दृश्यत्वं वृत्तिव्याप्यत्वम् ? फलव्याप्यत्वं वा ? साधारणं वा ? कदाचित् कथञ्चिञ्चिद्विषयत्वं वा ? स्वव्यवहारे स्वातिरेकिसंविदपेक्षानियतिर्वा ? अस्वप्रकाशत्वं वा ? नाद्यः। आत्मनोऽपि वेदान्तजनितवृत्तिव्याप्यत्वात्। अन्यथा ब्रह्मपराणां वेदान्तानां ब्रह्मज्ञानार्थं श्रवणादिविधेश्च वैयर्थ्यम्। ब्रह्म विचारयतोर्गुरुशिष्ययोर्मैनं मौढ्यं च स्यात्। किं च ब्रह्मजिज्ञासा ब्रह्मज्ञानमित्यादौ कर्मणि षष्ठी, तमेव धीरो विज्ञायेत्यादौ द्वितीया, दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्येत्यादौ तिङ्ग्, आत्मा वा अरे द्रष्टव्य इत्यादौ तव्यादिप्रत्यथश्च न स्यात्। दृशोऽज्ञाने दृग्विषयत्वरूपदृश्यत्वज्ञानं च न स्यात्। "सर्वप्रत्ययवेद्ये च ब्रह्मरूपे व्यवस्थिते" इत्यादिस्ववचनविरोधश्च स्यात्। न च विपक्षे धर्मिसमसत्त्वस्य हेतोर्वृत्तिर्व्यभिचारः, न त्वारोपितस्य, अतिप्रसङ्गात्। दृश्यत्वं च व्यावहारिके जगतीव पारमार्थिकात्मन्यपि व्यावहारिकमेवेति न व्यभिचार इति वाच्यम्। ब्रह्मजगतोः पारमार्थिकत्वव्यावहारिकत्व विभागस्याद्याप्यसिद्धेः। किं च पक्षे धर्मिसमसत्त्वस्य साध्यस्याभावो बाधः। पक्षे हेतोर्धर्मिसमसत्ताकस्य सत्त्वं च सिद्धिः, तदभावोऽसिद्धिः। तथा चात्मनि तात्त्विकधर्महीने स्वप्रकाशत्वादिरूपसाध्यस्य बाधः। तत्साधकानुभूतित्वादेश्चासिद्धिः। एवं विपक्षे धर्मिसमसत्ताकः साधनस्याभावोऽव्यभिचारित्वम्। तथा च दृश्यत्वादीनां आत्मनि व्यभिचार इति च स्यात्। तस्माद्यथाऽऽत्मनः पक्षत्वे तत्र व्यावहारिकस्य हेतोस्सत्त्वान्नासिद्धिः, तथा तस्य विपक्षत्वेऽपि व्यावहारिकस्य हेतोस्सत्त्वाद्व्यभिचारः।

kiṃ cedaṃ dṛśyatvaṃ vṛttivyāpyatvam ? phalavyāpyatvaṃ vā ? sādhāraṇaṃ vā ? kadācit kathañciñcidviṣayatvaṃ vā ? svavyavahāre svātirekisaṃvidapekṣāniyatirvā ? asvaprakāśatvaṃ vā ? nādyaḥ| ātmano'pi vedāntajanitavṛttivyāpyatvāt| anyathā brahmaparāṇāṃ vedāntānāṃ brahmajñānārthaṃ śravaṇādividheśca vaiyarthyam| brahma vicārayatorguruśiṣyayormainaṃ mauḍhyaṃ ca syāt| kiṃ ca brahmajijñāsā brahmajñānamityādau karmaṇi ṣaṣṭhī, tameva dhīro vijñāyetyādau dvitīyā, dṛśyate tvagryayā buddhyetyādau tiṅg, ātmā vā are draṣṭavya ityādau tavyādipratyathaśca na syāt| dṛśo'jñāne dṛgviṣayatvarūpadṛśyatvajñānaṃ ca na syāt| "sarvapratyayavedye ca brahmarūpe vyavasthite" ityādisvavacanavirodhaśca syāt| na ca vipakṣe dharmisamasattvasya hetorvṛttirvyabhicāraḥ, na tvāropitasya, atiprasaṅgāt| dṛśyatvaṃ ca vyāvahārike jagatīva pāramārthikātmanyapi vyāvahārikameveti na vyabhicāra iti vācyam| brahmajagatoḥ pāramārthikatvavyāvahārikatva vibhāgasyādyāpyasiddheḥ| kiṃ ca pakṣe dharmisamasattvasya sādhyasyābhāvo bādhaḥ| pakṣe hetordharmisamasattākasya sattvaṃ ca siddhiḥ, tadabhāvo'siddhiḥ| tathā cātmani tāttvikadharmahīne svaprakāśatvādirūpasādhyasya bādhaḥ| tatsādhakānubhūtitvādeścāsiddhiḥ| evaṃ vipakṣe dharmisamasattākaḥ sādhanasyābhāvo'vyabhicāritvam| tathā ca dṛśyatvādīnāṃ ātmani vyabhicāra iti ca syāt| tasmādyathā''tmanaḥ pakṣatve tatra vyāvahārikasya hetossattvānnāsiddhiḥ, tathā tasya vipakṣatve'pi vyāvahārikasya hetossattvādvyabhicāraḥ|

Report an error

अथ धर्मिसमसत्त्वं हेतुविशेषणम्, तर्ह्यात्मन्येवंविधधर्मस्य कस्याप्यभावाद्विषयत्वादिरेव मिथ्यात्वे हेतुः स्यात्। मम रीत्या आत्मनि व्यभिचारश्च। दृष्टान्तस्य साधनवैकल्यं च। ननु शुद्धं ब्रह्म न दृश्यम्, किं तु विशिष्टमेव। दृश्यत्वश्रुतयोऽपि तद्विषयाः। अन्यथा यत्तदद्रेश्यमित्यादि श्रुतिविरोधादिति चेन्न। स्वतः सिद्धेर्निराकरिष्यमाणत्वेन शुद्धासिद्विप्रसङ्गात्। अज्ञाते धर्मिणि कस्यचिद्धर्मस्य विधातुं निषेद्धुं वा अशक्यत्वेन शुद्धे दृश्यत्वं निषेधता शुद्धस्य ज्ञेयत्वाञ्च। न च स्वप्रकाशत्वेन स्वतः सिद्धे शुद्धे वृत्त्या दृश्यत्वनिषेधधीः। शुद्धं स्वप्रकाशमिति शब्दजन्यविशिष्टवृत्तौ शुद्धाप्रकाशे तस्य स्वप्रकाशत्वासिद्धेः। लाघवेन स्फुरणमात्रमेव मिथ्यात्वे तन्त्रमिति स्वतः स्फुरदपि ब्रह्म मिथ्यैव। तत्सत्यत्वश्रुतिस्तु जगत्सत्यत्व श्रुतिवदनुमानादि विरोधेनासद्बैलक्षण्यपरेत्यापाताञ्च। शुद्धं न दृश्यत इत्यत्र शुद्धशब्दस्याभिधया लक्षणया वा शुद्धाबोधकत्वे तत्प्रयोगवैयर्थ्याञ्च। विशिष्टे मिथ्यात्वदृश्यत्वयोर्व्यतिरेकासम्भवेन शुद्धनिष्ठव्यतिरेकज्ञानाय शुद्धस्य ज्ञेयत्वाञ्च। विशिष्टज्ञाने विशेष्यस्यापि भानेन विशिष्टस्य दृश्यत्वेनैव शुद्धस्यापि दृश्यत्वसिद्धेश्च। न च विष्णवे शिपिविष्टायेत्यादौ देवतात्ववद् विषयत्वमपि विशिष्ट एव, न तु विशेष्येऽपीति युक्तम्। देवतात्ववदेव विषयत्वस्यापि विशेषणेऽप्यभावेन भागासिद्धेः। घटविशिष्ट एव दृश्यत्वं न तु विशेष्ये घट इत्यापाताञ्च। विशिष्टे ज्ञातेऽपि कदाचिद्विशेष्ये अज्ञानाद्यापाताञ्च। दण्डी चैत्र इति ज्ञानेनैव चैत्रोऽपि ज्ञात इत्यनुभवाञ्च।

atha dharmisamasattvaṃ hetuviśeṣaṇam, tarhyātmanyevaṃvidhadharmasya kasyāpyabhāvādviṣayatvādireva mithyātve hetuḥ syāt| mama rītyā ātmani vyabhicāraśca| dṛṣṭāntasya sādhanavaikalyaṃ ca| nanu śuddhaṃ brahma na dṛśyam, kiṃ tu viśiṣṭameva| dṛśyatvaśrutayo'pi tadviṣayāḥ| anyathā yattadadreśyamityādi śrutivirodhāditi cenna| svataḥ siddhernirākariṣyamāṇatvena śuddhāsidviprasaṅgāt| ajñāte dharmiṇi kasyaciddharmasya vidhātuṃ niṣeddhuṃ vā aśakyatvena śuddhe dṛśyatvaṃ niṣedhatā śuddhasya jñeyatvāñca| na ca svaprakāśatvena svataḥ siddhe śuddhe vṛttyā dṛśyatvaniṣedhadhīḥ| śuddhaṃ svaprakāśamiti śabdajanyaviśiṣṭavṛttau śuddhāprakāśe tasya svaprakāśatvāsiddheḥ| lāghavena sphuraṇamātrameva mithyātve tantramiti svataḥ sphuradapi brahma mithyaiva| tatsatyatvaśrutistu jagatsatyatva śrutivadanumānādi virodhenāsadbailakṣaṇyaparetyāpātāñca| śuddhaṃ na dṛśyata ityatra śuddhaśabdasyābhidhayā lakṣaṇayā vā śuddhābodhakatve tatprayogavaiyarthyāñca| viśiṣṭe mithyātvadṛśyatvayorvyatirekāsambhavena śuddhaniṣṭhavyatirekajñānāya śuddhasya jñeyatvāñca| viśiṣṭajñāne viśeṣyasyāpi bhānena viśiṣṭasya dṛśyatvenaiva śuddhasyāpi dṛśyatvasiddheśca| na ca viṣṇave śipiviṣṭāyetyādau devatātvavad viṣayatvamapi viśiṣṭa eva, na tu viśeṣye'pīti yuktam| devatātvavadeva viṣayatvasyāpi viśeṣaṇe'pyabhāvena bhāgāsiddheḥ| ghaṭaviśiṣṭa eva dṛśyatvaṃ na tu viśeṣye ghaṭa ityāpātāñca| viśiṣṭe jñāte'pi kadācidviśeṣye ajñānādyāpātāñca| daṇḍī caitra iti jñānenaiva caitro'pi jñāta ityanubhavāñca|

Report an error

एतेनानुभवविरोधादि नैवाग्नीषोमयोर्देवतात्ववद्विषयत्वमपि व्यासज्यवृत्तीति न विशेष्ये तदिति निरस्तम्। अत एवादृश्यत्वश्रुतिस्साकल्येनादृश्यत्वपरा। अन्यथा यत्तदद्रेश्यमित्यादौ यच्छब्दाद्य योगात्। एतेन चरमवृत्त्युपहितस्यैवात्मनस्तद्विषयत्वात्तस्य च मिथ्यात्वान्न व्यभिचार इति निरस्तम्, चरमवृत्तेः स्वविषयान्तर्भावे तस्याः स्वप्रकाशत्वस्याप्रमात्वस्य चापातात्। वृत्त्युपरागोऽत्र सत्तयोपयुज्यते न तु प्रतिभास्यतयेति कल्पतरुविरोधाञ्च। बहिर्भावे च विषयस्य सत्यत्वेन व्यभिचारानुद्धारात्। न च स्वरूपेण दृश्यत्वं हेतुः। ब्रह्म तु विशिष्टरूपेणैव दृश्यमिति वाच्यम्। निर्विकल्पकाभावपक्षे घटादेरपि तत्सद्भावपक्षे नित्यातीन्द्रियस्यापि विशिष्टरूपेणैव दृश्यत्वेनासिद्धेः। न हि लिङ्गादिना निर्विकल्पकधीः। वेदान्तानां कल्पितविशिष्टपरत्वे तत्त्वावेदकत्वायोगाञ्च। "तरति शोकमात्मविद्" इत्यादौ मोक्षसाधनशुद्धरूपप्रमोक्तेश्च। किं च शुद्धज्ञानाभावे तदाच्छादकस्य मूलाज्ञानस्य निवृत्तिर्न स्यात्। ज्ञानस्याज्ञाननिवतर्कत्वे हि समानविषयत्वं तन्त्रम्। न च घटादिविषयज्ञानेष्वप्य न्याविषयत्वमेव तन्त्रम्, गौरवात्। दीपेच्छादौ समानविषयत्वेनैव विरोधितमोद्वेषादि निवर्तकत्वदर्शनाञ्च। घटपटाविति ज्ञानेन घटाज्ञानस्य विशिष्टज्ञानेन च विशेषणाज्ञानस्य च निवृत्तिदर्शनाञ्च। ब्रह्मज्ञानस्य निर्विषयत्वे ज्ञानत्वायोगस्य वक्ष्यमाणत्वाञ्च। अथ तदज्ञाननिवर्तकत्वे तदाकारत्वमेव तन्त्रम्। तञ्च तद्विषयत्वाभावेऽपि करणसामर्थ्यादेव शशश्रृङ्गादिशब्टजन्यज्ञानस्येव युक्तम्।

etenānubhavavirodhādi naivāgnīṣomayordevatātvavadviṣayatvamapi vyāsajyavṛttīti na viśeṣye taditi nirastam| ata evādṛśyatvaśrutissākalyenādṛśyatvaparā| anyathā yattadadreśyamityādau yacchabdādya yogāt| etena caramavṛttyupahitasyaivātmanastadviṣayatvāttasya ca mithyātvānna vyabhicāra iti nirastam, caramavṛtteḥ svaviṣayāntarbhāve tasyāḥ svaprakāśatvasyāpramātvasya cāpātāt| vṛttyuparāgo'tra sattayopayujyate na tu pratibhāsyatayeti kalpataruvirodhāñca| bahirbhāve ca viṣayasya satyatvena vyabhicārānuddhārāt| na ca svarūpeṇa dṛśyatvaṃ hetuḥ| brahma tu viśiṣṭarūpeṇaiva dṛśyamiti vācyam| nirvikalpakābhāvapakṣe ghaṭāderapi tatsadbhāvapakṣe nityātīndriyasyāpi viśiṣṭarūpeṇaiva dṛśyatvenāsiddheḥ| na hi liṅgādinā nirvikalpakadhīḥ| vedāntānāṃ kalpitaviśiṣṭaparatve tattvāvedakatvāyogāñca| "tarati śokamātmavid" ityādau mokṣasādhanaśuddharūpapramokteśca| kiṃ ca śuddhajñānābhāve tadācchādakasya mūlājñānasya nivṛttirna syāt| jñānasyājñānanivatarkatve hi samānaviṣayatvaṃ tantram| na ca ghaṭādiviṣayajñāneṣvapya nyāviṣayatvameva tantram, gauravāt| dīpecchādau samānaviṣayatvenaiva virodhitamodveṣādi nivartakatvadarśanāñca| ghaṭapaṭāviti jñānena ghaṭājñānasya viśiṣṭajñānena ca viśeṣaṇājñānasya ca nivṛttidarśanāñca| brahmajñānasya nirviṣayatve jñānatvāyogasya vakṣyamāṇatvāñca| atha tadajñānanivartakatve tadākāratvameva tantram| tañca tadviṣayatvābhāve'pi karaṇasāmarthyādeva śaśaśrṛṅgādiśabṭajanyajñānasyeva yuktam|

Report an error

दृश्यत्वश्रुत्यादिकमपि तद्विषयमिति चेत्, स एवाकारो यस्येति वा, तदाकार एवाकारो यस्येति वा, तदाकार इवाकारो यस्येति वा ? नाद्यः। वृत्त्यनाश्रितस्यात्मनो वृत्त्याकारत्वा योगात्। न द्वितीयः। साकारवादापातात्। जडाद्याकारवृत्तावात्मीयस्य ज्ञानानन्दाद्य परिच्छेदाकारस्याभावाञ्च। सत्तयैकाकारत्वे च घटज्ञानस्याप्यात्माकारत्वापाताञ्च। आत्मनो निराकारत्वाञ्च। अत एव न तृतीयः, ज्ञानानन्दादीना साम्यस्यासम्भवात्। सत्तया साम्यस्य चातिप्रसक्तेः। संस्थान सारूप्य साम्यस्य च घटतद्वृत्तयोः कथञ्चित्सम्भवेऽपि अपरिच्छिन्नपरिच्छिन्नयोर्ब्रह्मतद्वृत्त्योरयोगात्। तस्मात्तद्विषयत्वमेव तदाकारत्वमिति वाच्यम्। अन्यथा घटादिज्ञाने तद्विषयत्वं तन्त्रम्, आत्मज्ञाने तु तदाकारत्वमित्यननुगमादिति सुस्थ आत्मनि व्यभिचारः। अनिर्वचनीयत्वादिकं मिथ्यात्वमिति पक्षे तु तुच्छे व्यभिचारश्च। असद्वैलक्षण्यज्ञानार्थं तस्यापि ज्ञेयत्वात्।

dṛśyatvaśrutyādikamapi tadviṣayamiti cet, sa evākāro yasyeti vā, tadākāra evākāro yasyeti vā, tadākāra ivākāro yasyeti vā ? nādyaḥ| vṛttyanāśritasyātmano vṛttyākāratvā yogāt| na dvitīyaḥ| sākāravādāpātāt| jaḍādyākāravṛttāvātmīyasya jñānānandādya paricchedākārasyābhāvāñca| sattayaikākāratve ca ghaṭajñānasyāpyātmākāratvāpātāñca| ātmano nirākāratvāñca| ata eva na tṛtīyaḥ, jñānānandādīnā sāmyasyāsambhavāt| sattayā sāmyasya cātiprasakteḥ| saṃsthāna sārūpya sāmyasya ca ghaṭatadvṛttayoḥ kathañcitsambhave'pi aparicchinnaparicchinnayorbrahmatadvṛttyorayogāt| tasmāttadviṣayatvameva tadākāratvamiti vācyam| anyathā ghaṭādijñāne tadviṣayatvaṃ tantram, ātmajñāne tu tadākāratvamityananugamāditi sustha ātmani vyabhicāraḥ| anirvacanīyatvādikaṃ mithyātvamiti pakṣe tu tucche vyabhicāraśca| asadvailakṣaṇyajñānārthaṃ tasyāpi jñeyatvāt|

Report an error

अथ प्राचां रीत्या माऽस्तु दृग्विषयत्वं दृश्यत्वम्। किंत्वाधुनिकरीत्या फलव्याप्यत्वमिति द्वितीयोऽस्त्विति चेत्, फलं हि मद्रीत्या व्यवहारो वा ? भट्टरीत्या ज्ञातता वा ? त्वद्रीत्या वृत्तिप्रतिफलितं चैतन्यं वा ? तदभिव्यक्तं विषयाधिष्ठानचैतन्यं वा ? नाद्यः। हानादेर्गगनादावभावात्। अभिलापस्य चात्मन्यपि भावात्। न द्वितीयः। ज्ञातताया मम घटादौ परस्याप्यतीतादावभावात्। न तृतीयचतुर्थौ। अतीतादावसिद्धेः। तदपि स्वसत्ताकाले फलव्याप्यमिति चेन्न। नित्यातीन्द्रियेऽसिद्धेः। तदपि योगिनं प्रति फलव्याप्यमिति चेन्न। चित्सुखेन "न च योगिप्रत्यक्षगम्यतयाऽपरोक्षत्वम्, धर्मादीनां चोदनैकप्रमाण योग्यत्वाद्"- इत्युक्तत्वेन तद्विरोधात्। तुच्छमपि तुच्छत्वेन योगिनं प्रत्यपरोक्षमिति सुवचत्वाञ्च। पक्षैकदेशे साक्षिवेद्याविद्यान्तः करणतद्धर्मसुखादौ दृष्टान्ते शुक्तिरूप्ये च फलव्याप्यत्वाभावाञ्च। नापि साधारणमिति तृतीयः। ब्रह्मणि वृत्तिव्याप्यत्वरूपविशेषस्य सत्त्वेन दृश्यत्वरूपसामान्यस्यापि सत्त्वात्। नन्वस्तु तर्हि चतुर्थः. अतीतादेरपि कदाचित् स्वाकारवृतिप्रतिफलित चिद्विषयत्वात्। अविद्यादेरपि साक्षिविषयत्वात्। नित्यातीन्द्रियस्यापि ज्ञातत्वेनाज्ञातत्वेन वा साक्षिविषयत्वात्। दृग्रूपात्मनस्तु तदविषयत्वादिति चेन्न। नित्यातीन्द्रियं पूर्वं न ज्ञातम् इदानीं शब्देन ज्ञातमितिवत् शुद्धं ब्रह्म पूर्वं न ज्ञातमिदानीं वेदान्तेन ज्ञातमित्यनुभवेन ब्रह्मणि व्यभिचारात्। तद्व्यवहारजनने तद्विषयत्वस्य तन्त्रत्वेन स्वव्यवहारहेतोश्चितोऽप्यभिधानस्याभिधेयत्ववञ्चिद्विषयत्वाञ्च।

atha prācāṃ rītyā mā'stu dṛgviṣayatvaṃ dṛśyatvam| kiṃtvādhunikarītyā phalavyāpyatvamiti dvitīyo'stviti cet, phalaṃ hi madrītyā vyavahāro vā ? bhaṭṭarītyā jñātatā vā ? tvadrītyā vṛttipratiphalitaṃ caitanyaṃ vā ? tadabhivyaktaṃ viṣayādhiṣṭhānacaitanyaṃ vā ? nādyaḥ| hānādergaganādāvabhāvāt| abhilāpasya cātmanyapi bhāvāt| na dvitīyaḥ| jñātatāyā mama ghaṭādau parasyāpyatītādāvabhāvāt| na tṛtīyacaturthau| atītādāvasiddheḥ| tadapi svasattākāle phalavyāpyamiti cenna| nityātīndriye'siddheḥ| tadapi yoginaṃ prati phalavyāpyamiti cenna| citsukhena "na ca yogipratyakṣagamyatayā'parokṣatvam, dharmādīnāṃ codanaikapramāṇa yogyatvād"- ityuktatvena tadvirodhāt| tucchamapi tucchatvena yoginaṃ pratyaparokṣamiti suvacatvāñca| pakṣaikadeśe sākṣivedyāvidyāntaḥ karaṇataddharmasukhādau dṛṣṭānte śuktirūpye ca phalavyāpyatvābhāvāñca| nāpi sādhāraṇamiti tṛtīyaḥ| brahmaṇi vṛttivyāpyatvarūpaviśeṣasya sattvena dṛśyatvarūpasāmānyasyāpi sattvāt| nanvastu tarhi caturthaḥ. atītāderapi kadācit svākāravṛtipratiphalita cidviṣayatvāt| avidyāderapi sākṣiviṣayatvāt| nityātīndriyasyāpi jñātatvenājñātatvena vā sākṣiviṣayatvāt| dṛgrūpātmanastu tadaviṣayatvāditi cenna| nityātīndriyaṃ pūrvaṃ na jñātam idānīṃ śabdena jñātamitivat śuddhaṃ brahma pūrvaṃ na jñātamidānīṃ vedāntena jñātamityanubhavena brahmaṇi vyabhicārāt| tadvyavahārajanane tadviṣayatvasya tantratvena svavyavahārahetościto'pyabhidhānasyābhidheyatvavañcidviṣayatvāñca|

Report an error

कल्पितभेदेन बिम्बप्रतिबिम्बयोर्लिङ्गलिङ्गिभाववज्जीवब्रह्मणोर्ज्ञातृज्ञेयभाववञ्चात्मनोऽपि स्वाकारवृत्तिप्रतिफलितचिद्विषयत्वसम्भवाञ्च। अन्यथा तथा तदज्ञाननिवृत्त्ययोगात्। तदाकारवृत्त्यैव च तन्निवृत्तौ घटादावपि तथात्वापातेनासिद्धेः। अज्ञानाविरोधि स्फुरणरूपत्वस्य चात्मनीव घटादावपि सुवचत्वात्। अस्फुरणरूपेष्वतीन्द्रियेष्वि वैन्द्रियकेष्वपि वृत्तिविषयत्वमात्रेण व्यवहारादिसम्भवे तत्प्रतिफलितचैतन्यविषयत्वस्य तदभिव्यक्तचैन्यविषयत्वस्य वा कल्पनायोगाञ्च। घटादावन्धकारानिवर्तकप्रभाया इवाज्ञानाविरोधिज्ञानस्याननुभवाञ्च। अन्यथा इच्छाद्याकारान्तः करणवृत्तिप्रतिफलितं तद्व्यङ्ग्यं वा इच्छादिकं परोक्षवृत्तिप्रतिफलितं तद्व्यङ्गयं वा परोक्षज्ञानं तमोनिवर्तकप्रभाप्रतिफलितं तद्व्यङ्ग्यं वा प्रभान्तरं च कल्प्यं स्यात्। "तमेव भान्तम्" इत्यादि श्रुत्यर्थस्तु प्रतिकर्मव्यवस्थाभङ्गे वक्ष्यते। चैतन्याविषयस्याप्यापरोक्ष्यं च चैतन्याभिव्यञ्जकत्वार्थमावश्यकेनेन्द्रियजन्यत्वप्रयुक्तेन वृत्तिगतेन साक्षात्कारत्वरूप विशेषेणैवोपपन्नम्। इच्छादिवृत्त्यनिष्ठेन परोक्षवृत्तिगतेन ज्ञानत्वरूपविशेषेण विषयस्य ज्ञातत्ववत् स्मृत्याद्यनिष्ठेनानुभवादिगतेन विशेषेण तद्विषयस्यानुभूतत्वानुमितत्वादिवञ्च। अन्यथा परोक्षत्वापरोक्षत्वे एकज्ञानत्वव्याप्ये न स्याताम्।

kalpitabhedena bimbapratibimbayorliṅgaliṅgibhāvavajjīvabrahmaṇorjñātṛjñeyabhāvavañcātmano'pi svākāravṛttipratiphalitacidviṣayatvasambhavāñca| anyathā tathā tadajñānanivṛttyayogāt| tadākāravṛttyaiva ca tannivṛttau ghaṭādāvapi tathātvāpātenāsiddheḥ| ajñānāvirodhi sphuraṇarūpatvasya cātmanīva ghaṭādāvapi suvacatvāt| asphuraṇarūpeṣvatīndriyeṣvi vaindriyakeṣvapi vṛttiviṣayatvamātreṇa vyavahārādisambhave tatpratiphalitacaitanyaviṣayatvasya tadabhivyaktacainyaviṣayatvasya vā kalpanāyogāñca| ghaṭādāvandhakārānivartakaprabhāyā ivājñānāvirodhijñānasyānanubhavāñca| anyathā icchādyākārāntaḥ karaṇavṛttipratiphalitaṃ tadvyaṅgyaṃ vā icchādikaṃ parokṣavṛttipratiphalitaṃ tadvyaṅgayaṃ vā parokṣajñānaṃ tamonivartakaprabhāpratiphalitaṃ tadvyaṅgyaṃ vā prabhāntaraṃ ca kalpyaṃ syāt| "tameva bhāntam" ityādi śrutyarthastu pratikarmavyavasthābhaṅge vakṣyate| caitanyāviṣayasyāpyāparokṣyaṃ ca caitanyābhivyañjakatvārthamāvaśyakenendriyajanyatvaprayuktena vṛttigatena sākṣātkāratvarūpa viśeṣeṇaivopapannam| icchādivṛttyaniṣṭhena parokṣavṛttigatena jñānatvarūpaviśeṣeṇa viṣayasya jñātatvavat smṛtyādyaniṣṭhenānubhavādigatena viśeṣeṇa tadviṣayasyānubhūtatvānumitatvādivañca| anyathā parokṣatvāparokṣatve ekajñānatvavyāpye na syātām|

Report an error

न पञ्चमः। अत्मनोऽपि स्वप्रकाशत्वाद्वितीयत्वादिविशिष्टव्यवहारे तदपेक्षा नियमात्। नन्वात्मनि विशिष्टव्यवहारे विशेषणोपनायकमानापेक्षानियमेऽपि स्वरूपमात्रव्यवहारे तदनपेक्षेति चेन्न। घटादावपि तथेत्यसिद्धेः। ननु घटादौ स्वरूपमात्र व्यवहार एव नास्ति, आत्मनि तु सुषुप्तावस्तीति चेन्न। एतावन्तं कालं सुखमहमस्वाप्समिति परामर्शेन तस्य विशिष्टत्वेनैव सिद्धेः। नन्वात्मनि विशिष्टव्यवहारे तदपेक्षायामपि न विशेष्यांशे तदपेक्षा, स्वप्रकाशत्वात्। घटादौ तदंशेऽपीति चेन्न। नियतिपदवैयर्थ्यात्। आसंसारमज्ञानावृतस्य शुद्धस्य स्वव्यवहारे अनधिगतार्थबोधकवेदान्त जन्याज्ञाननिवर्तकवृत्त्यपेक्षानियमाञ्च। वृत्त्यन्यसंविदपेक्षायाश्च तव नित्यातीन्द्रिये, मम घटादावप्यभावादित्युक्तत्वाञ्च। न च घटादावपि वृत्त्याऽज्ञाने निवृत्ते व्यवहारार्थं संविदन्तरापेक्षा अनुभूयते। एतेन स्वव्यवहारे स्वातिरिक्त स्वावच्छिन्नसंवित्सापेक्षत्वं दृश्यत्वमिति निरस्तम्। न षष्ठः। घटादौ विशेष्यवत् फलव्याप्यत्वाभावरूपविशेषणस्याप्युक्तन्यायेन सत्त्वेनाविद्यादौ शुक्तिरूप्यादौ च विशेषणवद्विशेष्यस्यापि सत्त्वेन विशिष्टरूपस्व प्रकाशत्वव्यतिरेकरूपहेतोः पक्षैकदेशे दृष्टान्ते चाभावात्। अत्रोक्तं चित्सुखेन- "शुक्तिरूप्यादौ विशेषणमस्ति न तु विशेष्यम्, अध्यस्तत्वात्। अपरोक्ष व्यावहारायोग्येऽपि तत्र तद्व्यवहारस्तु अधिष्ठानभूतसाक्षिगतापरोक्ष्याध्यासाद्युक्तः। इदमिति व्यवहारायोग्येऽपि तस्मिन्नधिष्ठानगतेदन्त्वारोपादिदमिति व्यवहारवत्। यद्यपि घटादिरप्यध्यस्तः, तथापि तत्र सत्त्वमिवाऽपरोक्ष्यं व्यावहारिकं रूप्यादौ तु प्रातिभासिकम्" इति। तन्न।

na pañcamaḥ| atmano'pi svaprakāśatvādvitīyatvādiviśiṣṭavyavahāre tadapekṣā niyamāt| nanvātmani viśiṣṭavyavahāre viśeṣaṇopanāyakamānāpekṣāniyame'pi svarūpamātravyavahāre tadanapekṣeti cenna| ghaṭādāvapi tathetyasiddheḥ| nanu ghaṭādau svarūpamātra vyavahāra eva nāsti, ātmani tu suṣuptāvastīti cenna| etāvantaṃ kālaṃ sukhamahamasvāpsamiti parāmarśena tasya viśiṣṭatvenaiva siddheḥ| nanvātmani viśiṣṭavyavahāre tadapekṣāyāmapi na viśeṣyāṃśe tadapekṣā, svaprakāśatvāt| ghaṭādau tadaṃśe'pīti cenna| niyatipadavaiyarthyāt| āsaṃsāramajñānāvṛtasya śuddhasya svavyavahāre anadhigatārthabodhakavedānta janyājñānanivartakavṛttyapekṣāniyamāñca| vṛttyanyasaṃvidapekṣāyāśca tava nityātīndriye, mama ghaṭādāvapyabhāvādityuktatvāñca| na ca ghaṭādāvapi vṛttyā'jñāne nivṛtte vyavahārārthaṃ saṃvidantarāpekṣā anubhūyate| etena svavyavahāre svātirikta svāvacchinnasaṃvitsāpekṣatvaṃ dṛśyatvamiti nirastam| na ṣaṣṭhaḥ| ghaṭādau viśeṣyavat phalavyāpyatvābhāvarūpaviśeṣaṇasyāpyuktanyāyena sattvenāvidyādau śuktirūpyādau ca viśeṣaṇavadviśeṣyasyāpi sattvena viśiṣṭarūpasva prakāśatvavyatirekarūpahetoḥ pakṣaikadeśe dṛṣṭānte cābhāvāt| atroktaṃ citsukhena- "śuktirūpyādau viśeṣaṇamasti na tu viśeṣyam, adhyastatvāt| aparokṣa vyāvahārāyogye'pi tatra tadvyavahārastu adhiṣṭhānabhūtasākṣigatāparokṣyādhyāsādyuktaḥ| idamiti vyavahārāyogye'pi tasminnadhiṣṭhānagatedantvāropādidamiti vyavahāravat| yadyapi ghaṭādirapyadhyastaḥ, tathāpi tatra sattvamivā'parokṣyaṃ vyāvahārikaṃ rūpyādau tu prātibhāsikam" iti| tanna|

Report an error

सर्वव्यावहारिकोपादाने ब्रह्मज्ञानात्प्रागबाधिते श्रुत्यादिसिद्धे च व्यावहारिकेऽज्ञाने अन्तः करणदौ च योग्यत्वस्यापि व्यावहारिकत्वात्। न ह्यापरोक्ष्यैकरसेन साक्षिणा साक्षाद्वेद्ये अज्ञानादावापरोक्ष्यं प्रातिभासिकम्। वृत्तिद्वारा तद्वेद्ये घटादौ तु व्यावहारिकमिति युक्तम्। शिष्टं स्वप्रकाशत्ववादे वक्ष्यते।

sarvavyāvahārikopādāne brahmajñānātprāgabādhite śrutyādisiddhe ca vyāvahārike'jñāne antaḥ karaṇadau ca yogyatvasyāpi vyāvahārikatvāt| na hyāparokṣyaikarasena sākṣiṇā sākṣādvedye ajñānādāvāparokṣyaṃ prātibhāsikam| vṛttidvārā tadvedye ghaṭādau tu vyāvahārikamiti yuktam| śiṣṭaṃ svaprakāśatvavāde vakṣyate|

Report an error

किं चास्वप्रकाशत्वस्य पञ्चमप्रकाराविद्यानिवृत्तौ व्यभिचारः। यत्तु प्रमाणवस्त्वन्यतराधीनवृत्तिविषयत्वं दृश्यत्वम्। तुच्छस्य घटादिवत् प्रमाणाधीन वृत्तिविषयत्वस्य प्रातिभासिकवद्वस्त्वधीनवृत्तिविषयत्वस्य चाभावान्न तत्र व्यभिचार इति। तत्त्वतितुच्छम्। प्रमाणाधीनवृत्तिविषयत्वस्यामिथ्यात्वेन व्याप्तेः। प्रमाणशब्देन ज्ञापकोक्तौ तु तुच्छे व्यभिचारः। तज्ज्ञानस्यापि ज्ञापकाधीनत्वात्, धीमात्रशरीररूप्यादिवृत्तौ वस्तुपरतन्त्रत्वस्याप्यभावाञ्च। वस्तुपरतन्त्रशब्देनासद विषयकत्वस्या सद्विलक्षणविषयकत्वस्य चोक्तौ मद्रीत्या दृष्टान्तस्य साधनवैकल्यात्। ब्रह्मणि व्यभिचारापरिहाराञ्च। एवं च- न धर्मादौ फलव्याप्तिर्वृत्तिव्याप्यत्वमात्मनि। अज्ञातत्वादिरूपेण चिद्वैद्यत्वं तु चित्यपि। अन्यापेक्षाभिलापत्वमस्त्यौपनिषदात्मनि। त्वदुक्तास्वप्रभत्वं च रूप्ये नास्त्यस्ति चात्मनि।। इति दृश्यत्वहेतुभङ्गः।

kiṃ cāsvaprakāśatvasya pañcamaprakārāvidyānivṛttau vyabhicāraḥ| yattu pramāṇavastvanyatarādhīnavṛttiviṣayatvaṃ dṛśyatvam| tucchasya ghaṭādivat pramāṇādhīna vṛttiviṣayatvasya prātibhāsikavadvastvadhīnavṛttiviṣayatvasya cābhāvānna tatra vyabhicāra iti| tattvatituccham| pramāṇādhīnavṛttiviṣayatvasyāmithyātvena vyāpteḥ| pramāṇaśabdena jñāpakoktau tu tucche vyabhicāraḥ| tajjñānasyāpi jñāpakādhīnatvāt, dhīmātraśarīrarūpyādivṛttau vastuparatantratvasyāpyabhāvāñca| vastuparatantraśabdenāsada viṣayakatvasyā sadvilakṣaṇaviṣayakatvasya coktau madrītyā dṛṣṭāntasya sādhanavaikalyāt| brahmaṇi vyabhicārāparihārāñca| evaṃ ca- na dharmādau phalavyāptirvṛttivyāpyatvamātmani| ajñātatvādirūpeṇa cidvaidyatvaṃ tu cityapi| anyāpekṣābhilāpatvamastyaupaniṣadātmani| tvaduktāsvaprabhatvaṃ ca rūpye nāstyasti cātmani|| iti dṛśyatvahetubhaṅgaḥ|

Report an error

जडत्वहेतुभङ्गः

jaḍatvahetubhaṅgaḥ

Report an error

जडत्वमप्यज्ञातृत्वं वा ? अज्ञानत्वं वा ? अस्वप्रकाशत्वं वा ? अनात्मत्वं वा ? पराभिप्रेतं वा ? नाद्यः, त्वन्मते पक्षनिक्षिप्तस्याहमर्थस्यैव ज्ञातृत्वात्, शुद्धात्मनोऽप्यज्ञातृत्वाञ्च। शुद्धेऽपि कल्पितं ज्ञातृत्वमस्तीति चेन्न। कल्पितेन हेत्वभावेन व्यभिचारापरिहारात्। कल्पितस्य ज्ञातृत्वस्याभावो हेतुरिति चेन्न। गौरोऽहं जानामीति कल्पितज्ञातृत्ववति देहादौ तदभावासिद्धेः। धर्मिसमसत्त्वस्य ज्ञातृत्वस्याभावो हेतुरिति चेन्न। तादृशज्ञातृत्ववत्यन्तः करणे तदभावासिद्धेः। शुद्धे तादृशज्ञातृत्वाभावाञ्च। न द्वितीयः, वृत्तिज्ञाने भागासिद्धेः। यदि च साङ्ख्यवेदान्तिनां तु ‘करणव्युत्पत्त्या बुद्धिवृत्तिर्ज्ञानम्’ इति विवरणोक्तेर्वृत्तिरज्ञप्तिः, तर्हि परोक्षवृत्त्या स्वविषये अज्ञाननिवृत्तिव्यवहारस्मृतयो न स्युः, तासां ज्ञप्तिकार्यत्वात्। धर्माधर्मादिकं च जानामीत्यनुभवश्च न स्यात्। किं चात्मनि व्यभिचारः। तथा हि - आत्मरूपं ज्ञानं सविषयं निर्विषयं वा ? अद्येऽपि स्वविषयं परविषयं वा ? नाद्यः। स्ववृत्तिविरोधेन परैरस्वीकारात्। ननु स्वकर्मकत्वाभावेऽपि स्वव्यवहारजननयोग्यत्वरूपं स्वविषयत्व मस्ति। ‘तत्स्वभावस्यापि स्फुरणस्य तद्व्यवहारजनकतया तद्विषयत्वमि’ ति चित्सुखोक्तेरिति चेन्न। घटादावप्येतदन्यस्य ज्ञप्तिकर्मत्वस्याभावात्। न हि- घटादावपि तदाकारवृत्तिः, तत्प्रतिबिम्बितचैतन्यं वा ज्ञप्तिः, तां च प्रतिकर्मत्वं तत्कारकविशेषत्वं वा तज्जन्यावरणाभिभवरूपातिशययोगित्वं वेति- युक्तम्। ज्ञातैकसति सुखादौ शुक्तिरूप्यादौ चोक्तरूपज्ञप्ति कर्मत्वाभावापाताञ्च।

jaḍatvamapyajñātṛtvaṃ vā ? ajñānatvaṃ vā ? asvaprakāśatvaṃ vā ? anātmatvaṃ vā ? parābhipretaṃ vā ? nādyaḥ, tvanmate pakṣanikṣiptasyāhamarthasyaiva jñātṛtvāt, śuddhātmano'pyajñātṛtvāñca| śuddhe'pi kalpitaṃ jñātṛtvamastīti cenna| kalpitena hetvabhāvena vyabhicārāparihārāt| kalpitasya jñātṛtvasyābhāvo heturiti cenna| gauro'haṃ jānāmīti kalpitajñātṛtvavati dehādau tadabhāvāsiddheḥ| dharmisamasattvasya jñātṛtvasyābhāvo heturiti cenna| tādṛśajñātṛtvavatyantaḥ karaṇe tadabhāvāsiddheḥ| śuddhe tādṛśajñātṛtvābhāvāñca| na dvitīyaḥ, vṛttijñāne bhāgāsiddheḥ| yadi ca sāṅkhyavedāntināṃ tu ‘karaṇavyutpattyā buddhivṛttirjñānam’ iti vivaraṇoktervṛttirajñaptiḥ, tarhi parokṣavṛttyā svaviṣaye ajñānanivṛttivyavahārasmṛtayo na syuḥ, tāsāṃ jñaptikāryatvāt| dharmādharmādikaṃ ca jānāmītyanubhavaśca na syāt| kiṃ cātmani vyabhicāraḥ| tathā hi - ātmarūpaṃ jñānaṃ saviṣayaṃ nirviṣayaṃ vā ? adye'pi svaviṣayaṃ paraviṣayaṃ vā ? nādyaḥ| svavṛttivirodhena parairasvīkārāt| nanu svakarmakatvābhāve'pi svavyavahārajananayogyatvarūpaṃ svaviṣayatva masti| ‘tatsvabhāvasyāpi sphuraṇasya tadvyavahārajanakatayā tadviṣayatvami’ ti citsukhokteriti cenna| ghaṭādāvapyetadanyasya jñaptikarmatvasyābhāvāt| na hi- ghaṭādāvapi tadākāravṛttiḥ, tatpratibimbitacaitanyaṃ vā jñaptiḥ, tāṃ ca pratikarmatvaṃ tatkārakaviśeṣatvaṃ vā tajjanyāvaraṇābhibhavarūpātiśayayogitvaṃ veti- yuktam| jñātaikasati sukhādau śuktirūpyādau coktarūpajñapti karmatvābhāvāpātāñca|

Report an error

ब्रह्मणोऽपि चरमवृत्तिविषयस्य उक्तरूपां ज्ञप्तिं प्रति उक्तरूपकर्मत्वापाताञ्च किं तु वृत्त्यभिव्यक्तं घटाद्यधिष्ठानचैतन्यं तज्ज्ञप्तिः। न च तस्य घटादावपि व्यवहारादन्यत्कृत्यमस्ति। इयांस्तु भेदः- घटादिः स्वान्यज्ञप्तिकर्म, चैतन्यं तु स्वस्वरूपज्ञप्तिकर्मेति। न द्वितीयः, मोक्षे पराभावात्। त्वन्मते च वर्तमानस्यैव साक्षात्साक्षिविषयत्वात्। वह्निरासीदित्याद्यनुमिताविव साक्षिज्ञाने मोक्षसुषुप्त्योरतीतविषयोल्लेखरूपोपप्लवापाताञ्च।

brahmaṇo'pi caramavṛttiviṣayasya uktarūpāṃ jñaptiṃ prati uktarūpakarmatvāpātāñca kiṃ tu vṛttyabhivyaktaṃ ghaṭādyadhiṣṭhānacaitanyaṃ tajjñaptiḥ| na ca tasya ghaṭādāvapi vyavahārādanyatkṛtyamasti| iyāṃstu bhedaḥ- ghaṭādiḥ svānyajñaptikarma, caitanyaṃ tu svasvarūpajñaptikarmeti| na dvitīyaḥ, mokṣe parābhāvāt| tvanmate ca vartamānasyaiva sākṣātsākṣiviṣayatvāt| vahnirāsīdityādyanumitāviva sākṣijñāne mokṣasuṣuptyoratītaviṣayollekharūpopaplavāpātāñca|

Report an error

निर्विषयत्वे तु ज्ञानत्वमेव न स्यात्। तद्धि विषयानुल्लेखित्वम्, न तूल्लिखितस्य विषयस्यावर्तमानत्वम्, अत्यन्तासत्त्वं वा। येनातीतादिज्ञाने तुच्छज्ञाने च व्यभिचारः स्यात्। न च कदाचित्सविषयत्वमात्रेण ज्ञानत्वम्। सप्रतियोगिके अभावादौ सप्रतियोगिकत्ववत् सविषयके इच्छादौ घटादिज्ञाने च सविषयकत्वादेः स्वभाव त्वदर्शनात्। परमपुरुषार्थे मोक्षे आनन्दाप्रकाशापाताञ्च। अर्थप्रकाशत्वरूपज्ञान स्वभावाभावेऽपि ज्ञानत्वे घटादेरपि ज्ञानत्वापाताञ्च। अर्थाप्रकाशात्मकजडव्यावृत्तेरपि अर्थप्रकाशात्मकत्वं विनाऽयोगाञ्च। एवं ज्ञात्रभावादपि न ज्ञानम्। न हि भोज्यभोक्तृरहिता भुक्तिरस्ति। यदि च ज्ञानस्यानादित्वात्तदनपेक्षा, तर्ह्यनादेः प्रागभावादेः प्रतियोगिनि, जातिरूपस्य धर्मस्य व्यक्तिरूपे धर्मिणि, जीवब्रह्मविभागस्य च धर्मिप्रतियोगिनोः, वेदरूपस्य शब्दस्य च वक्तृवाच्ययोः, अज्ञानस्य चाश्रयविषययोः, ब्रह्मसत्तायाश्च कर्तर्यपेक्षा न स्यात्। तथा चास्ति ब्रह्मेत्यादौ कर्तरि लकारो न स्यात्। अतीतादिज्ञानस्येश्वरज्ञानस्य चोत्पत्त्यर्थं विषयाद्यनपेक्षत्वेऽपि तन्निरूप्यत्वदर्शनेन ज्ञानस्य ज्ञातृज्ञेयनिरूप्यत्व स्वभावत्वाञ्च। इदमहं जानामीति ह्यनुभवः। उक्तं हि विवरणे- "ज्ञातुरर्थप्रकाशस्य ज्ञानत्वा" दिति। तथा च- ज्ञातृज्ञेयविहीनं ते ब्रह्म ज्ञानात्मकं यदि। भोक्तृभोज्यविहीनापि भवेत्तर्हि भुजिक्रिया।।

nirviṣayatve tu jñānatvameva na syāt| taddhi viṣayānullekhitvam, na tūllikhitasya viṣayasyāvartamānatvam, atyantāsattvaṃ vā| yenātītādijñāne tucchajñāne ca vyabhicāraḥ syāt| na ca kadācitsaviṣayatvamātreṇa jñānatvam| sapratiyogike abhāvādau sapratiyogikatvavat saviṣayake icchādau ghaṭādijñāne ca saviṣayakatvādeḥ svabhāva tvadarśanāt| paramapuruṣārthe mokṣe ānandāprakāśāpātāñca| arthaprakāśatvarūpajñāna svabhāvābhāve'pi jñānatve ghaṭāderapi jñānatvāpātāñca| arthāprakāśātmakajaḍavyāvṛtterapi arthaprakāśātmakatvaṃ vinā'yogāñca| evaṃ jñātrabhāvādapi na jñānam| na hi bhojyabhoktṛrahitā bhuktirasti| yadi ca jñānasyānāditvāttadanapekṣā, tarhyanādeḥ prāgabhāvādeḥ pratiyogini, jātirūpasya dharmasya vyaktirūpe dharmiṇi, jīvabrahmavibhāgasya ca dharmipratiyoginoḥ, vedarūpasya śabdasya ca vaktṛvācyayoḥ, ajñānasya cāśrayaviṣayayoḥ, brahmasattāyāśca kartaryapekṣā na syāt| tathā cāsti brahmetyādau kartari lakāro na syāt| atītādijñānasyeśvarajñānasya cotpattyarthaṃ viṣayādyanapekṣatve'pi tannirūpyatvadarśanena jñānasya jñātṛjñeyanirūpyatva svabhāvatvāñca| idamahaṃ jānāmīti hyanubhavaḥ| uktaṃ hi vivaraṇe- "jñāturarthaprakāśasya jñānatvā" diti| tathā ca- jñātṛjñeyavihīnaṃ te brahma jñānātmakaṃ yadi| bhoktṛbhojyavihīnāpi bhavettarhi bhujikriyā||

Report an error

किं चात्मा ज्ञानं चेत्, प्रमा ? भ्रमो वा ? नाद्यः। तद्वेद्यस्याविद्या देस्तात्त्विकत्वापातात्। नान्त्यः। दोषाजन्यत्वात्। नन्वन्तः करणवृत्तिप्रतिबिम्बितस्स प्रमा, अविद्यावृत्तिप्रतिबिम्बितस्तु भ्रम इति चेन्न। स्वभावप्रश्नं प्रत्यस्यानुत्तरत्वात्। स्वभावतो रूपद्वयहीनश्चेत्, स्वभावतो ज्ञानमपि न स्यात्। न तृतीयः, निरस्तत्वात्। चतुर्थेऽपि न तावदात्मत्वं जातिविशेषः. आत्मनः एकत्वात्। विशिष्टात्मनां भेदेऽपि तेषां पक्षनिक्षिप्तत्वात्। नापि ज्ञातृत्वं वा, ज्ञानत्वं वा, स्वप्रकाशत्वं वा, निरस्तत्वात्। नाप्यानन्दत्वम्। जन्मादिमत्यनात्मनि वैषयिकानन्देऽनानन्दत्वासिद्धेः। तस्याप्यात्मत्वे नीरपानजातात्क्षीरापानजं सुखमधिकमित्यनुभवेन, "सैषानन्दस्य मीमांसा भवती" त्यादिश्रुत्या, साधनतारतम्यादियुक्त्या च सिद्धमानन्दतारतम्यं च न स्यात्। अखण्डे स्वरूपानन्दे अभिव्यक्तितार तम्यस्याप्ययोगात्। विरोधिनो दुःखस्य सर्वात्मनाऽभावेऽपि सुखे तारतम्यानुभावाञ्च। अन्तः- करणवृत्तिरूपज्ञानवत्तद्वृत्तिरूपसुखाभावे अहं सुखीत्यनुभवायोगाञ्च। अनानन्दत्वस्य मिथ्यात्वं प्रत्यप्रयोजकत्वाञ्च। नाप्यहंत्वम्। तदभावस्याहङ्कारेऽसिद्धेः, आत्मनि व्यभिचाराञ्च। नापि प्रत्यक्त्वम्। उक्तादन्यस्य तस्याभावात्। नाप्य परिच्छिन्नत्वम्। निरसिप्यमाणत्वात्। नाप्यबाध्यत्वम्। साध्यावैशिष्ट्यात्। नाप्यात्मशब्दवाच्यत्वम्, अवाच्ये आत्मनि हेतोर्व्यभिचाराद्, आत्मशब्दवाच्ये देहादावसिद्धेश्च। नापि तल्लक्ष्यत्वम्, तत्प्रतिपाद्यत्वामात्रं वा । इन्द्रियादावात्मशब्दलक्ष्ये हेतोर्भागासिद्धेः।

kiṃ cātmā jñānaṃ cet, pramā ? bhramo vā ? nādyaḥ| tadvedyasyāvidyā destāttvikatvāpātāt| nāntyaḥ| doṣājanyatvāt| nanvantaḥ karaṇavṛttipratibimbitassa pramā, avidyāvṛttipratibimbitastu bhrama iti cenna| svabhāvapraśnaṃ pratyasyānuttaratvāt| svabhāvato rūpadvayahīnaścet, svabhāvato jñānamapi na syāt| na tṛtīyaḥ, nirastatvāt| caturthe'pi na tāvadātmatvaṃ jātiviśeṣaḥ. ātmanaḥ ekatvāt| viśiṣṭātmanāṃ bhede'pi teṣāṃ pakṣanikṣiptatvāt| nāpi jñātṛtvaṃ vā, jñānatvaṃ vā, svaprakāśatvaṃ vā, nirastatvāt| nāpyānandatvam| janmādimatyanātmani vaiṣayikānande'nānandatvāsiddheḥ| tasyāpyātmatve nīrapānajātātkṣīrāpānajaṃ sukhamadhikamityanubhavena, "saiṣānandasya mīmāṃsā bhavatī" tyādiśrutyā, sādhanatāratamyādiyuktyā ca siddhamānandatāratamyaṃ ca na syāt| akhaṇḍe svarūpānande abhivyaktitāra tamyasyāpyayogāt| virodhino duḥkhasya sarvātmanā'bhāve'pi sukhe tāratamyānubhāvāñca| antaḥ- karaṇavṛttirūpajñānavattadvṛttirūpasukhābhāve ahaṃ sukhītyanubhavāyogāñca| anānandatvasya mithyātvaṃ pratyaprayojakatvāñca| nāpyahaṃtvam| tadabhāvasyāhaṅkāre'siddheḥ, ātmani vyabhicārāñca| nāpi pratyaktvam| uktādanyasya tasyābhāvāt| nāpya paricchinnatvam| nirasipyamāṇatvāt| nāpyabādhyatvam| sādhyāvaiśiṣṭyāt| nāpyātmaśabdavācyatvam, avācye ātmani hetorvyabhicārād, ātmaśabdavācye dehādāvasiddheśca| nāpi tallakṣyatvam, tatpratipādyatvāmātraṃ vā | indriyādāvātmaśabdalakṣye hetorbhāgāsiddheḥ|

Report an error

नापि पराभिप्रेतम्,मया ज्ञातृत्वमात्मत्वमित्यङ्गीकारात्। तस्मान्नचतुर्थः। नापि पञ्चमः, मया अज्ञातृत्वं जडत्वमित्यङ्गीकारात्। एतेन तत्त्वशुद्ध्युक्तोऽचेतनत्वहेतुरपि निरस्त इति। इति जडत्वहेतुभङ्गः।

nāpi parābhipretam,mayā jñātṛtvamātmatvamityaṅgīkārāt| tasmānnacaturthaḥ| nāpi pañcamaḥ, mayā ajñātṛtvaṃ jaḍatvamityaṅgīkārāt| etena tattvaśuddhyukto'cetanatvaheturapi nirasta iti| iti jaḍatvahetubhaṅgaḥ|

Report an error

परिच्छिन्नत्वहेतुभङ्गः

paricchinnatvahetubhaṅgaḥ

Report an error

परिच्छिन्नत्वमपि देशतः ? कालतः ? वस्तुतो वा ? नाद्यद्वितीयौ। देशकालाज्ञानेषु त्वदभिमते वियदादे रूप्यादेश्च प्रतिपन्नोपाधिस्थनिषेधे चासिद्धेः। अवकाशरूपदेशस्य कालस्य चाऽपरिच्छिन्नत्वेनैव धर्मिग्राहिणा साक्षिणा ‘आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः’ ‘सदेव सोम्येदमग्रे’ ‘दृष्ट्वै तं मुच्यते’ ‘अथ मर्त्योऽमृतो भवति’ ‘यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूद्’ -इत्यादिश्रुत्या, सदा सर्वत्र कार्यदर्शनादि युक्त्या च सिद्धेः। ‘आकाशः सम्भूतः’ इत्यादिश्रुतेश्च भूताकाशविषयत्वात्। उक्तं चाकाशद्वैतमन्यत्र। अत्र देशो नास्ति, इदानीं कालो नास्तीत्यस्य व्याहतत्वाञ्च। ब्रह्म कुत्रचित्कदाचिद् देशं कालं च विनाऽस्तीत्यस्यापि व्याहतत्वाञ्च। देशकालयोः स्वोपाधौ निषेधे विरोधेनाविरोधाय निषेधोपाधित यादेशकालान्तरयोरावश्यकत्वाञ्च। देशस्सर्वत्रास्ति कालस्सदास्ति, पूर्वः कालः इत्याद्यबाधितप्रतीत्या तयोः स्वनिर्वाहकतया प्रमेयत्वादिवत्स्वसम्बन्धसम्भवाञ्च। अज्ञानस्य च सर्वदेशकालोपादानत्वेन सर्वगतं ब्रह्म प्रति विषयसम्बन्ध्यावरणत्वेन च देशादिपरिच्छेदायोगात्। प्रतिपन्नोपाधौ निषेधस्य च कुत्रचित्कदाचिदभावे तत्र तदा प्रतियोगिनः सत्त्वापातात्। प्रतिपन्नोपाधौ निषेधस्य च कुत्रचित्कदाचिदभावे तत्र तदा प्रतियोगिनः सत्त्वापातात्। तथा च- कालादिर्न परिच्छिन्न अग्र आसीदथामृतः। इत्यादिश्रुतिभिर्नो चेद् दुर्वारा व्याहतिर्भवेत्।।

paricchinnatvamapi deśataḥ ? kālataḥ ? vastuto vā ? nādyadvitīyau| deśakālājñāneṣu tvadabhimate viyadāde rūpyādeśca pratipannopādhisthaniṣedhe cāsiddheḥ| avakāśarūpadeśasya kālasya cā'paricchinnatvenaiva dharmigrāhiṇā sākṣiṇā ‘ākāśavatsarvagataśca nityaḥ’ ‘sadeva somyedamagre’ ‘dṛṣṭvai taṃ mucyate’ ‘atha martyo'mṛto bhavati’ ‘yatra tvasya sarvamātmaivābhūd’ -ityādiśrutyā, sadā sarvatra kāryadarśanādi yuktyā ca siddheḥ| ‘ākāśaḥ sambhūtaḥ’ ityādiśruteśca bhūtākāśaviṣayatvāt| uktaṃ cākāśadvaitamanyatra| atra deśo nāsti, idānīṃ kālo nāstītyasya vyāhatatvāñca| brahma kutracitkadācid deśaṃ kālaṃ ca vinā'stītyasyāpi vyāhatatvāñca| deśakālayoḥ svopādhau niṣedhe virodhenāvirodhāya niṣedhopādhita yādeśakālāntarayorāvaśyakatvāñca| deśassarvatrāsti kālassadāsti, pūrvaḥ kālaḥ ityādyabādhitapratītyā tayoḥ svanirvāhakatayā prameyatvādivatsvasambandhasambhavāñca| ajñānasya ca sarvadeśakālopādānatvena sarvagataṃ brahma prati viṣayasambandhyāvaraṇatvena ca deśādiparicchedāyogāt| pratipannopādhau niṣedhasya ca kutracitkadācidabhāve tatra tadā pratiyoginaḥ sattvāpātāt| pratipannopādhau niṣedhasya ca kutracitkadācidabhāve tatra tadā pratiyoginaḥ sattvāpātāt| tathā ca- kālādirna paricchinna agra āsīdathāmṛtaḥ| ityādiśrutibhirno ced durvārā vyāhatirbhavet||

Report an error

किं च कालादिपरिच्छिन्नत्वं न तावदेककालादिमात्रे सत्त्वम्। रूप्यादौ ममासिद्धेः। तेन त्रैकालिकनिषेधसाधने विरोधाञ्च। नापि तथा धीमात्रम्। मात्रशब्देनैककालादिमात्रे सत्त्वरूपार्थाभावोक्तौ भ्रमोक्तौ च प्रप़ञ्चे ममासिद्धेः। प्रमाभ्रमसाधारणधीत्वसामान्योक्तावात्मन्यपि तादृशभ्रमसम्भवेन व्यभिचारात्। व्यावहारिकप्रमोक्तौ रूप्यादावभावात्। नापि कालान्तरादावसत्त्वम्। तेन स्वकालादावप्यसत्त्वसाधने प्रमाणविरोधस्याविशिष्टतया स्वकालादौ सत्त्वेन कालान्तरादौ सत्त्वसाधनापातात्। रूपान्तरेणासतो ब्रह्मणः स्वरूपेणाप्यसत्त्वापाताञ्च। रूप्यादेर्वि यदादेश्च स्वकालेऽप्यसद्विलक्षणस्वरूपाभावापाताञ्च। एतेन यत्सत्, तत् सदा सर्वत्र सदेव। न हि रूपं कदाचित् कुत्रचिद् गन्धो भवति। तथा च यत्कदाचित्कुत्र चिदसत्तत्सदासर्वत्रासदेवेति वाचस्पतीयं शून्यवाद्युक्तयुक्त्युद्गिरणं निरस्तम्। ननु देशपरिच्छिन्नत्वं सर्वमूर्तासंयोगित्वं वा, परममहत्परिमाणानधिकरणत्वं वा, महत्त्वानधिकरणपरिमाणाधिकरणत्वं वेति चेन्न। आद्ययोरसङ्गे निर्गुणे च ब्रह्मण्यपि भावाद्, अन्त्यस्य गुणादावप्यभावात्। कालपरिच्छिन्नत्वमन्योन्याभावादौ प्रतिवाद्यसिद्धं च। न तृतीयः। तद्धि भिन्नत्वम्। तस्य च तात्त्विकस्य प्रपञ्चेऽप्यभावात्। आत्मन्यप्यनृतव्यावृत्तिस्तात्त्विकीति वक्ष्यमाणत्वाञ्च। कल्पितस्य त्वात्मन्यपि भावाद्। धर्मिसमसत्त्वस्य रूप्येऽपि ममाभावाद्, भिन्नत्वमात्रस्य चाध्यस्ताद्भेदेन सत्त्वेऽप्युपपत्तेः, सत्याद्भेदस्य चासिद्धेः।

kiṃ ca kālādiparicchinnatvaṃ na tāvadekakālādimātre sattvam| rūpyādau mamāsiddheḥ| tena traikālikaniṣedhasādhane virodhāñca| nāpi tathā dhīmātram| mātraśabdenaikakālādimātre sattvarūpārthābhāvoktau bhramoktau ca prapa़ñce mamāsiddheḥ| pramābhramasādhāraṇadhītvasāmānyoktāvātmanyapi tādṛśabhramasambhavena vyabhicārāt| vyāvahārikapramoktau rūpyādāvabhāvāt| nāpi kālāntarādāvasattvam| tena svakālādāvapyasattvasādhane pramāṇavirodhasyāviśiṣṭatayā svakālādau sattvena kālāntarādau sattvasādhanāpātāt| rūpāntareṇāsato brahmaṇaḥ svarūpeṇāpyasattvāpātāñca| rūpyādervi yadādeśca svakāle'pyasadvilakṣaṇasvarūpābhāvāpātāñca| etena yatsat, tat sadā sarvatra sadeva| na hi rūpaṃ kadācit kutracid gandho bhavati| tathā ca yatkadācitkutra cidasattatsadāsarvatrāsadeveti vācaspatīyaṃ śūnyavādyuktayuktyudgiraṇaṃ nirastam| nanu deśaparicchinnatvaṃ sarvamūrtāsaṃyogitvaṃ vā, paramamahatparimāṇānadhikaraṇatvaṃ vā, mahattvānadhikaraṇaparimāṇādhikaraṇatvaṃ veti cenna| ādyayorasaṅge nirguṇe ca brahmaṇyapi bhāvād, antyasya guṇādāvapyabhāvāt| kālaparicchinnatvamanyonyābhāvādau prativādyasiddhaṃ ca| na tṛtīyaḥ| taddhi bhinnatvam| tasya ca tāttvikasya prapañce'pyabhāvāt| ātmanyapyanṛtavyāvṛttistāttvikīti vakṣyamāṇatvāñca| kalpitasya tvātmanyapi bhāvād| dharmisamasattvasya rūpye'pi mamābhāvād, bhinnatvamātrasya cādhyastādbhedena sattve'pyupapatteḥ, satyādbhedasya cāsiddheḥ|

Report an error

एतेन यदुक्तं प्रमाणमालायाम्- ‘विवादाध्यासिताः स्वानुगतप्रतिभासे वस्तुनिकल्पिताः, विभक्तत्वात्, यथा सर्पमालादिकं स्वानुगते रज्ज्वौ इदमंशे, सदर्थे च ब्रह्मण्यनुगच्छति पटादिकं विभज्यते सन् घटः सन् पट इति प्रतीतेः’- इति निरस्तम्। नापि बाधकदशायां निषिध्यमानत्वम्, साध्यावैशिष्ट्यात्। नापि कदाचिदेव प्रकाशमानत्वम्, सुखदुःखा दिभागे असिद्धेः अप्रयोजकत्वाञ्च। युक्तो हि सतोऽपि प्रकाशसामग्र्याः कादाचित्कत्वेन कदाचिदेवेच्छादि वत्प्रकाशोऽपि। नाप्यननुगतत्वम्, अननुगतानां घटपटादीनां चलनादौ रूपादौ द्रव्यत्वादौ ध्वंसादावनात्मत्वादौ च, खपुष्पनृश्रृङ्गादीनां चासति, आत्मनश्च सदर्थेऽनध्यासात्। अस्ति हि घटश्चलति, पटश्चलति, घटो रूपी, पटो रूपी, पटो द्रव्यम्, घटो ध्वस्तः, पटो ध्वस्तः, अनात्मा घटः, अनात्मा पटः, खपुष्पमसत्, आत्मा सन्नित्यादिधीः। दृश्यते चैकत्रानेकेषामिवैकस्यापि रूप्यस्यानेकेषु शुक्तिवङ्गादिष्वध्यासः। एवं च सदर्थस्यैव घटादिष्वारोपः किं न स्यात् ?

etena yaduktaṃ pramāṇamālāyām- ‘vivādādhyāsitāḥ svānugatapratibhāse vastunikalpitāḥ, vibhaktatvāt, yathā sarpamālādikaṃ svānugate rajjvau idamaṃśe, sadarthe ca brahmaṇyanugacchati paṭādikaṃ vibhajyate san ghaṭaḥ san paṭa iti pratīteḥ’- iti nirastam| nāpi bādhakadaśāyāṃ niṣidhyamānatvam, sādhyāvaiśiṣṭyāt| nāpi kadācideva prakāśamānatvam, sukhaduḥkhā dibhāge asiddheḥ aprayojakatvāñca| yukto hi sato'pi prakāśasāmagryāḥ kādācitkatvena kadācidevecchādi vatprakāśo'pi| nāpyananugatatvam, ananugatānāṃ ghaṭapaṭādīnāṃ calanādau rūpādau dravyatvādau dhvaṃsādāvanātmatvādau ca, khapuṣpanṛśrṛṅgādīnāṃ cāsati, ātmanaśca sadarthe'nadhyāsāt| asti hi ghaṭaścalati, paṭaścalati, ghaṭo rūpī, paṭo rūpī, paṭo dravyam, ghaṭo dhvastaḥ, paṭo dhvastaḥ, anātmā ghaṭaḥ, anātmā paṭaḥ, khapuṣpamasat, ātmā sannityādidhīḥ| dṛśyate caikatrānekeṣāmivaikasyāpi rūpyasyānekeṣu śuktivaṅgādiṣvadhyāsaḥ| evaṃ ca sadarthasyaiva ghaṭādiṣvāropaḥ kiṃ na syāt ?

Report an error

एतेन विवादाध्यासितं सद्रूपे कल्पितम्, प्रत्येकं तदनुविद्धतया प्रतीयमानत्वात्, प्रत्येकं चन्द्रानुविद्धजलतरङ्गचन्द्रवदिति ब्रह्मसिद्ध्युक्तंनिरस्तम्। खण्डो गौर्मुण्डो गौरिति प्रत्येकं गोत्वानुविद्धस्यापि खण्डादेस्तत्रानध्यासात्।

etena vivādādhyāsitaṃ sadrūpe kalpitam, pratyekaṃ tadanuviddhatayā pratīyamānatvāt, pratyekaṃ candrānuviddhajalataraṅgacandravaditi brahmasiddhyuktaṃnirastam| khaṇḍo gaurmuṇḍo gauriti pratyekaṃ gotvānuviddhasyāpi khaṇḍādestatrānadhyāsāt|

Report an error

किं च रूपादिहीनमासंसारमज्ञानावृतं शब्दैकगम्यं ब्रह्म सन् घटः सन् शब्द इत्यादिचाक्षुषादिज्ञाने न भाति, किन्त्वनित्यो घट इत्यादौ अनित्यत्वादिकमिव सत्त्वमपि घटगतमेव। न च स्वरूपेणाप्रत्यक्षस्यापि राहोः चन्द्रावच्छेदेनेव ब्रह्मणोऽपि घटाद्यवच्छेदेन प्रत्यक्षतेति युक्तम्। शब्दाद्यवच्छिन्नस्य गगनादेः श्रावणादित्वापातात्। राहोस्तु दूरदोषेणाज्ञातस्य नीलस्य शुक्लभास्वरचन्द्रसम्बन्धाञ्चाक्षुषता युक्तेति। इति परिच्छिन्नत्वहेतुभङ्गः।

kiṃ ca rūpādihīnamāsaṃsāramajñānāvṛtaṃ śabdaikagamyaṃ brahma san ghaṭaḥ san śabda ityādicākṣuṣādijñāne na bhāti, kintvanityo ghaṭa ityādau anityatvādikamiva sattvamapi ghaṭagatameva| na ca svarūpeṇāpratyakṣasyāpi rāhoḥ candrāvacchedeneva brahmaṇo'pi ghaṭādyavacchedena pratyakṣateti yuktam| śabdādyavacchinnasya gaganādeḥ śrāvaṇāditvāpātāt| rāhostu dūradoṣeṇājñātasya nīlasya śuklabhāsvaracandrasambandhāñcākṣuṣatā yukteti| iti paricchinnatvahetubhaṅgaḥ|

Report an error

अंशित्वादिहेतुभङ्गः

aṃśitvādihetubhaṅgaḥ

Report an error

अंशित्वादिहेतुष्वपि मतद्वयेऽपि कार्यस्य कारणाभेदेन तदनाश्रितत्वात्सिद्ध साधनम्। अनाश्रितत्वेनान्याश्रितत्वेन वोपपत्त्या अर्थान्तरं च। यदि च प्रत्यक्षबाधा देतत्तान्त्वारब्धस्य पक्षत्वेन पक्षधर्मताबलाद्वा नानाश्रितत्वादिकम्, तर्हि तत एवैतत्तन्तुष्वपि नासत्त्वम्। अपि चात्यन्ताभावः प्रामाणिकः ? अप्रामाणिको वा ? आद्येऽद्वैतहानिः। अन्त्ये सिद्धसाधनम्। एतेनात्यन्ताभावमात्रं साध्यमिति निरस्तम्। अत्यन्ताभावो व्यवहारिक इति तु निरस्तम्। नन्वभावरूपा धर्मा नाद्वैतं घ्नन्तीति मण्डनोक्तेरभावद्वैतं स्वीकृतमिति चेन्न। अभावे अभावत्वादेस्तदाश्रये चाभावाश्रयत्वादेः भावस्यावश्यकत्वात्। अभावरूपप्रवृत्ति निमित्तसम्भवेन ब्रह्मणोऽद्वितीयादिशब्दवाच्यत्वापातात्। अखण्डार्थेन वेदान्तेन ब्रह्माभावयोर्द्वयोरसिद्धेश्च। अन्यस्य च तत्त्वावेदकस्याभावात्। श्रौताद्वितीयपदस्या भावरूपद्वितीयनिषेधे इव भावरूपद्वितीयनिषेधेऽपि मानान्तरेणाग्र इति स्वपदेन च विरोधाविशेषे भावरूपद्वितीयनिषेधपरत्वेनैव सङ्कोचः, नत्वभावरूपद्वितीयनिषेध परत्वेनेत्यत्र हेत्वभावाञ्च। भावस्यापि स्वाभावाभावत्वाञ्च। अभेदस्याप्यन्योऽन्या भावप्रतियोगित्वेन तत्सत्यत्वासिद्धेश्च। भेदस्याप्यन्योन्याभावत्वेन तत्सत्यत्वापत्तेश्च। प्रध्वंसादेः प्रतियोगिना सह विरोधाय स्वतुल्यसत्त्वप्रतियोगिसापक्षेत्वाञ्च। भावत्वानिर्वचने भावस्येवाभावत्वानिर्वचनेऽभावस्यापि सत्त्वासिद्धेरभावे सत्त्वार्थं तवाप्यभावत्वादिनिर्वच नप्रयासापाताञ्च। अभावे दृश्यत्वादेर्व्यभिचारस्य चाभाववद्भावस्यापि सत्यत्वेऽपि दृश्यत्वोपपत्त्या अप्रयोजकत्वस्य चापाताञ्च।

aṃśitvādihetuṣvapi matadvaye'pi kāryasya kāraṇābhedena tadanāśritatvātsiddha sādhanam| anāśritatvenānyāśritatvena vopapattyā arthāntaraṃ ca| yadi ca pratyakṣabādhā detattāntvārabdhasya pakṣatvena pakṣadharmatābalādvā nānāśritatvādikam, tarhi tata evaitattantuṣvapi nāsattvam| api cātyantābhāvaḥ prāmāṇikaḥ ? aprāmāṇiko vā ? ādye'dvaitahāniḥ| antye siddhasādhanam| etenātyantābhāvamātraṃ sādhyamiti nirastam| atyantābhāvo vyavahārika iti tu nirastam| nanvabhāvarūpā dharmā nādvaitaṃ ghnantīti maṇḍanokterabhāvadvaitaṃ svīkṛtamiti cenna| abhāve abhāvatvādestadāśraye cābhāvāśrayatvādeḥ bhāvasyāvaśyakatvāt| abhāvarūpapravṛtti nimittasambhavena brahmaṇo'dvitīyādiśabdavācyatvāpātāt| akhaṇḍārthena vedāntena brahmābhāvayordvayorasiddheśca| anyasya ca tattvāvedakasyābhāvāt| śrautādvitīyapadasyā bhāvarūpadvitīyaniṣedhe iva bhāvarūpadvitīyaniṣedhe'pi mānāntareṇāgra iti svapadena ca virodhāviśeṣe bhāvarūpadvitīyaniṣedhaparatvenaiva saṅkocaḥ, natvabhāvarūpadvitīyaniṣedha paratvenetyatra hetvabhāvāñca| bhāvasyāpi svābhāvābhāvatvāñca| abhedasyāpyanyo'nyā bhāvapratiyogitvena tatsatyatvāsiddheśca| bhedasyāpyanyonyābhāvatvena tatsatyatvāpatteśca| pradhvaṃsādeḥ pratiyoginā saha virodhāya svatulyasattvapratiyogisāpakṣetvāñca| bhāvatvānirvacane bhāvasyevābhāvatvānirvacane'bhāvasyāpi sattvāsiddherabhāve sattvārthaṃ tavāpyabhāvatvādinirvaca naprayāsāpātāñca| abhāve dṛśyatvādervyabhicārasya cābhāvavadbhāvasyāpi satyatve'pi dṛśyatvopapattyā aprayojakatvasya cāpātāñca|

Report an error

अभावस्य प्रतियोगिघटितत्वेन भावादपि विशिष्याद्वैतविरोधित्वाञ्च।

abhāvasya pratiyogighaṭitatvena bhāvādapi viśiṣyādvaitavirodhitvāñca|

Report an error

किं चात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं स्वरूपेण वा ? पारमार्थिकत्वेन वा ? नोभयमपि। निरस्तत्वात्। अन्या समवेतस्यांशित्वमेतत्तन्तुसमवेतत्वं विना न युक्तमिति विरुद्धश्च। कस्यचित्पटस्य संयोगवृत्त्या एतत्तन्तुषु सत्त्वादनैकान्तिकश्च। समवायवृत्त्या एतत्तन्तुष्वसत्त्वं तु विशेषणासत्त्वेनापि युक्तम्। इह तन्तुषु पट इति प्रत्यक्षबाधितश्च। अयं पटः एतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी न, एतत्तन्त्वारब्धत्वाद्व्यतिरेकेण पटान्तरवदिति सत्प्रतिपक्षश्च। न चाप्रसिद्धविशेषणता। एतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं किञ्चिन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि, संसर्गाभावप्रतियोगित्वव्याप्यत्वात्, प्रागभावप्रतियोगित्ववदिति सामान्यतस्तत्सिद्धेः। एतत्तन्त्वनारब्धत्वं चोपाधिः। न चैतत्तन्त्वारब्धसंयोगे साध्याव्यापकत्वम्, आवयोः संयोगः स्वात्यन्ताभावासमानाधिकरण इति संमते। द्रव्यत्वावच्छिन्न साध्यव्यापकत्वोपपत्तेश्च। उपाधिरेव प्रयोजकः साध्यवति ब्रह्मणि उपाधिवद्धेतोरभावात्। अनुकूलतर्काभावे च व्यतिरेकहीनस्याप्युपाधित्वाञ्च। न शित्वं साध्यं विना न युक्तम्। उक्तहेतुनैवैतत्पटार्थक्रियाकारित्वाद्यभावस्यापि सुसाधत्वादाभाससाम्यं च।

kiṃ cātyantābhāvapratiyogitvaṃ svarūpeṇa vā ? pāramārthikatvena vā ? nobhayamapi| nirastatvāt| anyā samavetasyāṃśitvametattantusamavetatvaṃ vinā na yuktamiti viruddhaśca| kasyacitpaṭasya saṃyogavṛttyā etattantuṣu sattvādanaikāntikaśca| samavāyavṛttyā etattantuṣvasattvaṃ tu viśeṣaṇāsattvenāpi yuktam| iha tantuṣu paṭa iti pratyakṣabādhitaśca| ayaṃ paṭaḥ etattantuniṣṭhātyantābhāvapratiyogī na, etattantvārabdhatvādvyatirekeṇa paṭāntaravaditi satpratipakṣaśca| na cāprasiddhaviśeṣaṇatā| etattantuniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvaṃ kiñcinniṣṭhātyantābhāvapratiyogi, saṃsargābhāvapratiyogitvavyāpyatvāt, prāgabhāvapratiyogitvavaditi sāmānyatastatsiddheḥ| etattantvanārabdhatvaṃ copādhiḥ| na caitattantvārabdhasaṃyoge sādhyāvyāpakatvam, āvayoḥ saṃyogaḥ svātyantābhāvāsamānādhikaraṇa iti saṃmate| dravyatvāvacchinna sādhyavyāpakatvopapatteśca| upādhireva prayojakaḥ sādhyavati brahmaṇi upādhivaddhetorabhāvāt| anukūlatarkābhāve ca vyatirekahīnasyāpyupādhitvāñca| na śitvaṃ sādhyaṃ vinā na yuktam| uktahetunaivaitatpaṭārthakriyākāritvādyabhāvasyāpi susādhatvādābhāsasāmyaṃ ca|

Report an error

यत्तु विमतं ज्ञानव्यतिरेकेणासत्, ज्ञानव्यतिरेकेणानुपालभ्यमानत्वादिति विद्यासागरीयं बौद्धोक्तसहोपलम्भयुक्त्युद्गिरणम्, तत्र ज्ञानाद्भेदेनानुपलम्यमानत्वं वा हेतुः ? ज्ञानविरहप्रयुक्तोपलब्धिविरहवत्त्वं वा ? आद्येऽसिद्धिः। घटस्य ज्ञानमिति हि धीः, न तु घटो ज्ञानमिति। नान्त्यः। ज्ञानस्योपलब्धित्वेन तद्विरहस्य तद्विरहाप्रयुक्तत्वात्। उपलब्धिसामग्रीविरहप्रयुक्तत्वाञ्च।

yattu vimataṃ jñānavyatirekeṇāsat, jñānavyatirekeṇānupālabhyamānatvāditi vidyāsāgarīyaṃ bauddhoktasahopalambhayuktyudgiraṇam, tatra jñānādbhedenānupalamyamānatvaṃ vā hetuḥ ? jñānavirahaprayuktopalabdhivirahavattvaṃ vā ? ādye'siddhiḥ| ghaṭasya jñānamiti hi dhīḥ, na tu ghaṭo jñānamiti| nāntyaḥ| jñānasyopalabdhitvena tadvirahasya tadvirahāprayuktatvāt| upalabdhisāmagrīvirahaprayuktatvāñca|

Report an error

यत्तु ‘विमतं मिथ्या, धीकाल एवान्यथाप्रमित्वाञ्चित्रनिम्नोन्नतादिवत्। भारूपवस्तुसंलग्नत्वात्सवितृच्छिद्रवत्। न चासिद्धिः। इदानीमेव "इदं सर्वं यदयमात्मे " तिश्रुत्या अशेषानात्मनः आत्मत्वप्रमितेः। घटादिकं स्फुरतीति भारूपवस्तु संलग्नत्वाञ्चे’ ति कौमुद्युक्तम्, तत्राद्येऽन्यथेन्यस्य यद्यात्मत्वेनेत्यर्थः तदा सदात्मत्वेन प्रमितत्वस्यामिथ्यात्वव्याप्तत्वाद् विरुद्धो हेतुः। यदि प्रतिपन्नोपाधिस्थनिषेध प्रतियोगित्वेनेति, तर्ह्यसिद्धिः। व्यर्थविशेषणता च। द्वितीयस्तु सवित्रादावात्मनि चानैकान्तिकः। तस्यापि सविता प्रकाशते आत्मा स्फुरतीति भारूपसंलग्नत्वादिति दिक्। एतेन नवीनानामनुमानानि निरस्तानि। आद्ये सिद्धसाध नदोषात्। द्वितीये अव्याप्यवृत्तित्वानधिकरणशब्देनावयवावृत्तित्वोक्ताववयव्यादेरपक्षत्वापातात्। स्वसमाना धिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वोक्तौ च तदप्रतियोगिनि तत्प्रतियोगित्वस्य बाधित त्वात्। अनात्मत्वस्य निरस्तत्वाञ्च। तृतीये स्वरूपेणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वे साध्ये अत्यन्तासत्त्वापातात्। धर्मावच्छेदेन तत्प्रतियोगित्वे साध्ये अर्थान्तरत्वात्। नित्य द्रव्याणामपि काले सत्त्वेन दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्याञ्च। चतुर्थे न व्यावहारिकप्रति योगिक इत्यपि सुसाधत्वेनाभाससाम्यात्। वक्ष्यमाणदूषणगणग्रासाञ्च। इत्यंशित्वादि हेतुभङ्गः।

yattu ‘vimataṃ mithyā, dhīkāla evānyathāpramitvāñcitranimnonnatādivat| bhārūpavastusaṃlagnatvātsavitṛcchidravat| na cāsiddhiḥ| idānīmeva "idaṃ sarvaṃ yadayamātme " tiśrutyā aśeṣānātmanaḥ ātmatvapramiteḥ| ghaṭādikaṃ sphuratīti bhārūpavastu saṃlagnatvāñce’ ti kaumudyuktam, tatrādye'nyathenyasya yadyātmatvenetyarthaḥ tadā sadātmatvena pramitatvasyāmithyātvavyāptatvād viruddho hetuḥ| yadi pratipannopādhisthaniṣedha pratiyogitveneti, tarhyasiddhiḥ| vyarthaviśeṣaṇatā ca| dvitīyastu savitrādāvātmani cānaikāntikaḥ| tasyāpi savitā prakāśate ātmā sphuratīti bhārūpasaṃlagnatvāditi dik| etena navīnānāmanumānāni nirastāni| ādye siddhasādha nadoṣāt| dvitīye avyāpyavṛttitvānadhikaraṇaśabdenāvayavāvṛttitvoktāvavayavyāderapakṣatvāpātāt| svasamānā dhikaraṇātyantābhāvāpratiyogitvoktau ca tadapratiyogini tatpratiyogitvasya bādhita tvāt| anātmatvasya nirastatvāñca| tṛtīye svarūpeṇātyantābhāvapratiyogitve sādhye atyantāsattvāpātāt| dharmāvacchedena tatpratiyogitve sādhye arthāntaratvāt| nitya dravyāṇāmapi kāle sattvena dṛṣṭāntasya sādhyavaikalyāñca| caturthe na vyāvahārikaprati yogika ityapi susādhatvenābhāsasāmyāt| vakṣyamāṇadūṣaṇagaṇagrāsāñca| ityaṃśitvādi hetubhaṅgaḥ|

Report an error

दृश्यत्वादेः सोपाधिकत्वम्

dṛśyatvādeḥ sopādhikatvam

Report an error

सोपाधिकाश्च दृश्यत्वादयः। स्वबाधकाभिमताबाध्यदोषप्रयुक्तभानत्वस्य तदबाध्यबाधकं प्रति निषेध्यत्वेन विषयत्वस्य वा पक्षाद्व्यावृत्तस्य समव्याप्तिमतो व्यतिरेकव्याप्तिमतश्चोपाधित्वात्। न च पर्वतावयववृत्त्यन्यत्वापर्वतीयवह्निसामग्री युक्तत्वादेरिव पक्षमात्रव्यावर्तक विशेषणवत्वात्पक्षेतरत्वम्। वह्निना धूमे साध्ये आर्द्रेन्धनप्रभववह्निमत्त्वादेरिव वक्ष्यमाणानुकूलतर्कैस्साध्यव्यापकत्वनिश्चियात्। बाधिते पक्षेतरत्वस्याप्युपाधित्वाञ्च। इह च वक्ष्यमाणप्रत्यक्षादिबाधात्। यद्वा यथानुकूलतर्का भावान्मित्रातनयत्वेन श्यामत्वे साध्ये शाकपाकजत्वम्, तस्मिन्साध्ये श्यामत्वमुपाधिः, तथेहापि बाध्यत्वादिरूपे मिथ्यात्वे साध्ये विपरीतप्रमाविषयत्वदोषप्रयुक्तभानत्वादिकम्, तस्मिन्साध्येमिथ्यात्वमुपाधिरस्तु। युगपदुभयसाधने त्वर्थान्तरम्, मिथ्यात्व एव विप्रतिपत्तेः। बाधो भ्रान्तिपूर्वकः विपरीतप्रमा तु नेति तयोर्भेदः। यद्वा अधिष्ठानाभिमतसमसत्ताकदोपवद्धेतुजन्यज्ञानविषयत्वमुपाधिः। ब्रह्मणोऽपि बौद्धकल्पितदोषवद्वेदजन्यज्ञानविषयत्वात् समव्याप्त्यर्थमधिष्ठानसमसत्ताकेति विशेषणम्। न तु पक्षव्यावृत्यर्थम्। येन पक्षेतरत्वं स्यात्। यद्वा वेदतात्पर्यविषयाद्धर्मा धर्मादिरूपात्साक्षिवेद्यात्सुखदुःखादिरूपाद्वा पक्षैकदेशाद्व्यावृत्तं श्रुतितात्पर्याविषयत्वम्, दोषजन्यधीविषयत्वं वा पक्षमात्राद्व्यावृत्तं प्रतिभासमात्रशरीरत्वं वोपाधिः। न च तवापि जगत्प्रतिभासमात्रशरीरं प्रतिकर्मव्यवस्थाद्ययोगादिति दिक्। इति दृश्यत्वादेः सोपाधिकत्वम्।

sopādhikāśca dṛśyatvādayaḥ| svabādhakābhimatābādhyadoṣaprayuktabhānatvasya tadabādhyabādhakaṃ prati niṣedhyatvena viṣayatvasya vā pakṣādvyāvṛttasya samavyāptimato vyatirekavyāptimataścopādhitvāt| na ca parvatāvayavavṛttyanyatvāparvatīyavahnisāmagrī yuktatvāderiva pakṣamātravyāvartaka viśeṣaṇavatvātpakṣetaratvam| vahninā dhūme sādhye ārdrendhanaprabhavavahnimattvāderiva vakṣyamāṇānukūlatarkaissādhyavyāpakatvaniściyāt| bādhite pakṣetaratvasyāpyupādhitvāñca| iha ca vakṣyamāṇapratyakṣādibādhāt| yadvā yathānukūlatarkā bhāvānmitrātanayatvena śyāmatve sādhye śākapākajatvam, tasminsādhye śyāmatvamupādhiḥ, tathehāpi bādhyatvādirūpe mithyātve sādhye viparītapramāviṣayatvadoṣaprayuktabhānatvādikam, tasminsādhyemithyātvamupādhirastu| yugapadubhayasādhane tvarthāntaram, mithyātva eva vipratipatteḥ| bādho bhrāntipūrvakaḥ viparītapramā tu neti tayorbhedaḥ| yadvā adhiṣṭhānābhimatasamasattākadopavaddhetujanyajñānaviṣayatvamupādhiḥ| brahmaṇo'pi bauddhakalpitadoṣavadvedajanyajñānaviṣayatvāt samavyāptyarthamadhiṣṭhānasamasattāketi viśeṣaṇam| na tu pakṣavyāvṛtyartham| yena pakṣetaratvaṃ syāt| yadvā vedatātparyaviṣayāddharmā dharmādirūpātsākṣivedyātsukhaduḥkhādirūpādvā pakṣaikadeśādvyāvṛttaṃ śrutitātparyāviṣayatvam, doṣajanyadhīviṣayatvaṃ vā pakṣamātrādvyāvṛttaṃ pratibhāsamātraśarīratvaṃ vopādhiḥ| na ca tavāpi jagatpratibhāsamātraśarīraṃ pratikarmavyavasthādyayogāditi dik| iti dṛśyatvādeḥ sopādhikatvam|

Report an error

दृश्यत्वादेः आभाससाम्यम् विमतं प्रातिभासिकम्, दृश्यत्वाच्छुक्तिरूप्यवत्। ब्रह्म मिथ्या, व्यवहार विषयत्वादसद्विलक्षणत्वाद्वा शुक्तिरूप्यवदित्याभाससाम्यं च। जगतोऽप्रातिभासि कत्वग्राहि प्रत्यक्षम्, ब्रह्मणस्सत्यत्वश्रुतिश्चानुमानविरोधादप्रमाणम्। विपक्षे च गौरवम्। व्यवहृतिव्यवहार्ययोः सम्बन्धान्तराभावात्, सर्वव्यवहार्यं व्यवहृतावध्यस्तमित्यादि च बाधकमिति सुवचत्वात्। इति दृश्यत्वादेराभाससाम्यविवरणम्।

dṛśyatvādeḥ ābhāsasāmyam vimataṃ prātibhāsikam, dṛśyatvācchuktirūpyavat| brahma mithyā, vyavahāra viṣayatvādasadvilakṣaṇatvādvā śuktirūpyavadityābhāsasāmyaṃ ca| jagato'prātibhāsi katvagrāhi pratyakṣam, brahmaṇassatyatvaśrutiścānumānavirodhādapramāṇam| vipakṣe ca gauravam| vyavahṛtivyavahāryayoḥ sambandhāntarābhāvāt, sarvavyavahāryaṃ vyavahṛtāvadhyastamityādi ca bādhakamiti suvacatvāt| iti dṛśyatvāderābhāsasāmyavivaraṇam|

Report an error

सत्त्वनिरुक्तिः सन् घट इत्यादिप्रत्यक्षबाधिताश्च दृश्यत्वादयः। ननु किमिदं सत्त्वं यत्प्रत्यक्षसिद्धं परजातिर्वा ? असद्वैलक्षण्यं वा ? अर्थक्रियाकारित्वं वा ? प्रमाविषयत्वं वा ? तद्योग्यत्वं वा ? भ्रमाऽविषयत्वं वा ? स्वसमानाधिकरणस्वसमानकालीन निषेधाप्रतियोगित्वं वा ? अबाध्यत्वं वा ? नाद्यः, सिद्धसाधनात्। न चतुर्थः, असति प्रमाणाप्रवृत्त्या तद्विषयत्वात्प्राक् सत्त्वस्य वक्तव्यतया, तस्य सत्त्वादन्यत्वात्। असतोऽपि व्यवसायद्वारा साक्षाञ्चासत्त्वप्रकारकप्रमाविषयत्वाञ्च। सत्त्वप्रकारक प्रमाविषयत्वे चात्माश्रयात्। असत्त्वाप्रकारकप्रमाविषयत्वे चासत्त्वस्य सत्त्वनिरूप्यत्वेना न्योन्याश्रयात्। अत एव न पञ्चमः। न षष्ठः, सतोऽप्यसत्त्वप्रकारकभ्रमविषयत्वात्। सत्त्वप्रकारकभ्रमाविषयत्वे चात्माश्रयात्। असत्त्वाप्रकारकभ्रमाविषयत्वे चान्योन्याश्रयात्। न सप्तमः, संयोगादावव्याप्तेः। शुक्तिरूप्यादेरधिकरणाद्य भावेनातिव्याप्तेश्च। नाप्यष्टमः, बाधस्य प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकसत्त्वनिषेधत्वेना न्योन्याश्रयात्। उच्यते-तवात्मनि यत्सत्त्वं तदेवेह मम। उक्तं हि - "यादृशं ब्रह्मणः सत्त्वं तादृशं स्याज्जगत्यपी" ति। तत्र तदनिर्वाच्यं चेदिहापि तथाऽस्तु। सत्वानिर्वचनेऽपि तद्वदेव स्वरूपपारमार्थ्योपपत्तेः। यदि च तत्रानृतव्यावृत्तिमात्रम् अबाधितस्वरूपं वा सत्त्वम्। बाधश्च प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकनिषेधः, ज्ञानेननिवृत्तिर्वेति नान्योन्याश्रयः, तर्हीहापि तथाऽस्तु ब्रह्मसाम्यस्यैवापेक्षितत्वात्।

sattvaniruktiḥ san ghaṭa ityādipratyakṣabādhitāśca dṛśyatvādayaḥ| nanu kimidaṃ sattvaṃ yatpratyakṣasiddhaṃ parajātirvā ? asadvailakṣaṇyaṃ vā ? arthakriyākāritvaṃ vā ? pramāviṣayatvaṃ vā ? tadyogyatvaṃ vā ? bhramā'viṣayatvaṃ vā ? svasamānādhikaraṇasvasamānakālīna niṣedhāpratiyogitvaṃ vā ? abādhyatvaṃ vā ? nādyaḥ, siddhasādhanāt| na caturthaḥ, asati pramāṇāpravṛttyā tadviṣayatvātprāk sattvasya vaktavyatayā, tasya sattvādanyatvāt| asato'pi vyavasāyadvārā sākṣāñcāsattvaprakārakapramāviṣayatvāñca| sattvaprakāraka pramāviṣayatve cātmāśrayāt| asattvāprakārakapramāviṣayatve cāsattvasya sattvanirūpyatvenā nyonyāśrayāt| ata eva na pañcamaḥ| na ṣaṣṭhaḥ, sato'pyasattvaprakārakabhramaviṣayatvāt| sattvaprakārakabhramāviṣayatve cātmāśrayāt| asattvāprakārakabhramāviṣayatve cānyonyāśrayāt| na saptamaḥ, saṃyogādāvavyāpteḥ| śuktirūpyāderadhikaraṇādya bhāvenātivyāpteśca| nāpyaṣṭamaḥ, bādhasya pratipannopādhau traikālikasattvaniṣedhatvenā nyonyāśrayāt| ucyate-tavātmani yatsattvaṃ tadeveha mama| uktaṃ hi - "yādṛśaṃ brahmaṇaḥ sattvaṃ tādṛśaṃ syājjagatyapī" ti| tatra tadanirvācyaṃ cedihāpi tathā'stu| satvānirvacane'pi tadvadeva svarūpapāramārthyopapatteḥ| yadi ca tatrānṛtavyāvṛttimātram abādhitasvarūpaṃ vā sattvam| bādhaśca pratipannopādhau traikālikaniṣedhaḥ, jñānenanivṛttirveti nānyonyāśrayaḥ, tarhīhāpi tathā'stu brahmasāmyasyaivāpekṣitatvāt|

Report an error

अपरिच्छिन्नत्वं तत्र सत्त्वमिति चेन्न, शुक्तिरूप्ययोः परिच्छिन्नत्वे ब्रह्मशून्ययोश्चापरिच्छिन्नत्वे तुल्येऽपि सत्त्वासत्त्वयोर्व्यवस्थितत्वेन जगत्युक्तपारिभाषिकसत्त्वाभावस्य ब्रह्मणि परिच्छिन्नत्वरूप सत्त्वाभावस्येवेष्टत्वात्। सौहार्दे तु-

aparicchinnatvaṃ tatra sattvamiti cenna, śuktirūpyayoḥ paricchinnatve brahmaśūnyayoścāparicchinnatve tulye'pi sattvāsattvayorvyavasthitatvena jagatyuktapāribhāṣikasattvābhāvasya brahmaṇi paricchinnatvarūpa sattvābhāvasyeveṣṭatvāt| sauhārde tu-

Report an error

त्रिकालसर्वदेशीयनिषेधाप्रतियोगिता। सत्तोच्यतेऽध्यस्ततुच्छे तं प्रति प्रतियोगिनी।।

trikālasarvadeśīyaniṣedhāpratiyogitā| sattocyate'dhyastatucche taṃ prati pratiyoginī||

Report an error

सर्वदेशकालसम्बन्धनिषेधाप्रतियोगित्वं सत्त्वम्। यदवच्छिन्ने संयोगस्तदवच्छिन्ने तदत्यन्ताभावो नेति न तत्राव्याप्तिः। गगनादेरप्यत्यन्ताभावः केवलान्वयी नेत्युक्तत्वान्न गगनादावव्याप्तिः। तुच्छमध्यस्तं च उक्तप्रतिषेधप्रतियोगीत्युक्तत्वान्नातिव्याप्तिरपि। अश्वे गोत्वं कदाचिदपि नास्तीत्यादौ तत्संसर्ग एव निषिध्यत इति मते देशपदमनपेक्षितम्। केचित्तु पराभिप्रेतमिथ्यात्वाभावो वाऽसद्विलक्षणत्वे सत्यनारोपितत्वं वा अस्तित्वप्रकारकप्रमां प्रति कदाचित्साक्षाद्विषयत्वं वा कालसम्बन्धित्वं वा सत्त्वम्। अस्तित्वं च वर्तमानत्वम्। अतीतादिरपि कदाचिद्वर्तत एव। आरोपितं तु कालत्रयासम्बन्धित्वेन बाधबोधितमिति न दोष इत्याहुः। इति सत्त्वनिरुक्तिः।

sarvadeśakālasambandhaniṣedhāpratiyogitvaṃ sattvam| yadavacchinne saṃyogastadavacchinne tadatyantābhāvo neti na tatrāvyāptiḥ| gaganāderapyatyantābhāvaḥ kevalānvayī netyuktatvānna gaganādāvavyāptiḥ| tucchamadhyastaṃ ca uktapratiṣedhapratiyogītyuktatvānnātivyāptirapi| aśve gotvaṃ kadācidapi nāstītyādau tatsaṃsarga eva niṣidhyata iti mate deśapadamanapekṣitam| kecittu parābhipretamithyātvābhāvo vā'sadvilakṣaṇatve satyanāropitatvaṃ vā astitvaprakārakapramāṃ prati kadācitsākṣādviṣayatvaṃ vā kālasambandhitvaṃ vā sattvam| astitvaṃ ca vartamānatvam| atītādirapi kadācidvartata eva| āropitaṃ tu kālatrayāsambandhitvena bādhabodhitamiti na doṣa ityāhuḥ| iti sattvaniruktiḥ|

Report an error

प्रत्यक्षस्य ज्ञात्या उपक्रमादिन्यायैश्च प्राबल्यम्

pratyakṣasya jñātyā upakramādinyāyaiśca prābalyam

Report an error

नन्विदं रूप्यमित्यत्रेदमितिवत् सन् घट इत्यत्रापि सन्नित्यधिष्ठानब्रह्मानुवेध एवेति चेन्न, चाक्षुषादिज्ञाने रूपादिहीनब्रह्मास्फुरणादित्युक्तत्वात्। नीलो घटः, मिथ्या रूप्यम् असन्नृश्रृङ्गमित्यादावपि नील इत्यादिरधिष्ठानानुवेध इत्यापाताञ्च। नैल्यादिकं घटेऽस्ति सत्त्वं तु नेति चेन्न, अस्यारोपितत्वसिद्ध्यधीनत्वेनान्योन्याश्रयात्। अन्यथा सत्यं ज्ञानमित्यत्रापि सत्यमित्यधिष्ठानानुवेध इति स्यात्। न ह्यद्यापि ब्रह्मैव सद्रूपमन्यन्मिथ्येति सिद्धम्। ननु तथापि कथं प्रत्यक्षमात्यन्तिकाबाध्यत्वग्राहि ? तात्कालिकाबाधस्तु रूप्यादेरिवेष्ट इति चेत्, किं प्रत्यक्षमप्रमाणमेव ? उत प्रमाणमपि वर्तमानमात्रग्राहित्वात् त्रिकालाबाधग्रहाक्षमम्। आद्येऽपि स्वतः प्राप्तस्य तत्त्वावेदनरूपप्रामाण्यस्य त्यागः किमनुमानविरोधाद् ? आगमविरोधाद्वा ? भाविबाधकशङ्कामात्रेण वा ? नाद्यौ, तयोः प्रामाण्ये तद्विरोधेनाक्षस्याप्रामाण्यम्, सति च तस्मिन्मानाविरोधेन तयोः प्रामाण्यमित्यन्योन्याश्रयात्। अक्षस्य तु प्रबलस्य प्रामाण्यमनुमानागमाविरोधापेक्षं नेति नान्योऽन्याश्रयः। न हि सिंहः शशशावकाभावमपेक्ष्य वनं गाहते। प्रत्यक्षस्यानुमित्यादितः प्राबल्यं च तदगृहीतरेखोपरेखादिविशेषग्राहित्वादनु मित्याद्यनिवर्तितदिङ्मोहादिनिवर्तकत्वाञ्च जात्यैव। दृष्टं हि वह्निशैत्यानुमाने धर्म्यादेश्चक्षुरादिनापि सिद्ध्या अनुपजीव्यत्वेऽपि औष्ण्यप्रत्यक्षस्य जात्यैव प्राबल्यम्। "प्राबल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिषु स्मृतम्" इति तु वैदिकार्थविषयम्। अत एवोक्तम्- "क्व च प्रत्यक्षतः प्राप्तमनुमागमबाधितम्" इति।

nanvidaṃ rūpyamityatredamitivat san ghaṭa ityatrāpi sannityadhiṣṭhānabrahmānuvedha eveti cenna, cākṣuṣādijñāne rūpādihīnabrahmāsphuraṇādityuktatvāt| nīlo ghaṭaḥ, mithyā rūpyam asannṛśrṛṅgamityādāvapi nīla ityādiradhiṣṭhānānuvedha ityāpātāñca| nailyādikaṃ ghaṭe'sti sattvaṃ tu neti cenna, asyāropitatvasiddhyadhīnatvenānyonyāśrayāt| anyathā satyaṃ jñānamityatrāpi satyamityadhiṣṭhānānuvedha iti syāt| na hyadyāpi brahmaiva sadrūpamanyanmithyeti siddham| nanu tathāpi kathaṃ pratyakṣamātyantikābādhyatvagrāhi ? tātkālikābādhastu rūpyāderiveṣṭa iti cet, kiṃ pratyakṣamapramāṇameva ? uta pramāṇamapi vartamānamātragrāhitvāt trikālābādhagrahākṣamam| ādye'pi svataḥ prāptasya tattvāvedanarūpaprāmāṇyasya tyāgaḥ kimanumānavirodhād ? āgamavirodhādvā ? bhāvibādhakaśaṅkāmātreṇa vā ? nādyau, tayoḥ prāmāṇye tadvirodhenākṣasyāprāmāṇyam, sati ca tasminmānāvirodhena tayoḥ prāmāṇyamityanyonyāśrayāt| akṣasya tu prabalasya prāmāṇyamanumānāgamāvirodhāpekṣaṃ neti nānyo'nyāśrayaḥ| na hi siṃhaḥ śaśaśāvakābhāvamapekṣya vanaṃ gāhate| pratyakṣasyānumityāditaḥ prābalyaṃ ca tadagṛhītarekhoparekhādiviśeṣagrāhitvādanu mityādyanivartitadiṅmohādinivartakatvāñca jātyaiva| dṛṣṭaṃ hi vahniśaityānumāne dharmyādeścakṣurādināpi siddhyā anupajīvyatve'pi auṣṇyapratyakṣasya jātyaiva prābalyam| "prābalyamāgamasyaiva jātyā teṣu triṣu smṛtam" iti tu vaidikārthaviṣayam| ata evoktam- "kva ca pratyakṣataḥ prāptamanumāgamabādhitam" iti|

Report an error

उपक्रमाधिकरणन्यायेनोपसंहारादुप्रक्रमस्यैवानुपसञ्जातविरोधित्वाञ्च। उक्तं हि-

upakramādhikaraṇanyāyenopasaṃhārāduprakramasyaivānupasañjātavirodhitvāñca| uktaṃ hi-

Report an error

असञ्जातविरोधित्वादर्थवादो यथाश्रुतः। व्याख्येयस्तद्विरुद्धस्य विध्युद्देशस्य लक्षणा।। इति लिङ्गात् श्रुतेरिव शीघ्रगामित्वाञ्च। उक्तं च- प्रत्यक्षे चानुमाने च यथा लोके बलाबलम्। शीघ्रमन्थरगामित्वात्तथेह श्रुतिलिङ्गयोः।। इति।।

asañjātavirodhitvādarthavādo yathāśrutaḥ| vyākhyeyastadviruddhasya vidhyuddeśasya lakṣaṇā|| iti liṅgāt śruteriva śīghragāmitvāñca| uktaṃ ca- pratyakṣe cānumāne ca yathā loke balābalam| śīghramantharagāmitvāttatheha śrutiliṅgayoḥ|| iti||

Report an error

"यदाहवनीये जुहोति" - इत्यस्मात् "पदे जुहोति" इत्यस्येव विशेषविषयत्वाञ्च। प्रत्यक्षं हि विशिष्य घटसत्त्वग्राहि। श्रुतिस्तु सामान्येन द्वितीयनिषेधिका। किं च यथा "यत्किञ्चित्प्राचीनमग्नीषोमीयात्तेनोपांशु चरति" इत्यत्रत्यस्य यत्किञ्चिच्छब्दस्य प्रकृतविशेषवाचित्वेन सामान्याविषयत्वेऽपि दीक्षणोयाव्यतिरिक्ते सावाकाशत्वाद् "यावत्या वाचा कामयीत तावत्या दीक्षणीयायामनुब्रूयाद्" इत्यनेन निरवकाशेन सङ्कोचः, तथा वृत्त्यन्तरेण वा अनेकार्थत्वेन वा विषयान्तरपरत्वेन वा सावकाशायाः श्रुतेर्निरवकाशेनाक्षेण सङ्कोचः किं न स्यात् ? किं च पञ्चदशरात्रे प्रथमेऽहनि अग्निष्टुन्नामके नामातिदेशेन एकाहाग्निष्टुद्धर्मभूता सुब्रह्मण्याग्नेयी प्राप्ता। तस्या अल्पविषयायाश्चतुर्दशाहस्तु चोदकेन प्राप्तया ऐन्द्र्या बहुविषयया बाधः, बहुबाधस्यान्याय्यत्वात्। तथाद्वैतग्राहिप्रत्यक्षतदुपजीव्यनुमान कर्मकाण्डसृष्ट्यादि वाक्यसगुणोपासनावाक्यादि रूपबहुप्रमाणाबाधायाद्वैतवाक्यस्य प्रतीतार्थबाधः किं न स्यात् ? तदुक्तम्- "बहुप्रमाणविरोधे चैकस्याप्रामाण्यं दृष्टं शुक्तिरजतादौ" इति। इति प्रत्यक्षस्य जात्योपक्रमादिन्यायैश्च प्राबल्यम्।

"yadāhavanīye juhoti" - ityasmāt "pade juhoti" ityasyeva viśeṣaviṣayatvāñca| pratyakṣaṃ hi viśiṣya ghaṭasattvagrāhi| śrutistu sāmānyena dvitīyaniṣedhikā| kiṃ ca yathā "yatkiñcitprācīnamagnīṣomīyāttenopāṃśu carati" ityatratyasya yatkiñcicchabdasya prakṛtaviśeṣavācitvena sāmānyāviṣayatve'pi dīkṣaṇoyāvyatirikte sāvākāśatvād "yāvatyā vācā kāmayīta tāvatyā dīkṣaṇīyāyāmanubrūyād" ityanena niravakāśena saṅkocaḥ, tathā vṛttyantareṇa vā anekārthatvena vā viṣayāntaraparatvena vā sāvakāśāyāḥ śruterniravakāśenākṣeṇa saṅkocaḥ kiṃ na syāt ? kiṃ ca pañcadaśarātre prathame'hani agniṣṭunnāmake nāmātideśena ekāhāgniṣṭuddharmabhūtā subrahmaṇyāgneyī prāptā| tasyā alpaviṣayāyāścaturdaśāhastu codakena prāptayā aindryā bahuviṣayayā bādhaḥ, bahubādhasyānyāyyatvāt| tathādvaitagrāhipratyakṣatadupajīvyanumāna karmakāṇḍasṛṣṭyādi vākyasaguṇopāsanāvākyādi rūpabahupramāṇābādhāyādvaitavākyasya pratītārthabādhaḥ kiṃ na syāt ? taduktam- "bahupramāṇavirodhe caikasyāprāmāṇyaṃ dṛṣṭaṃ śuktirajatādau" iti| iti pratyakṣasya jātyopakramādinyāyaiśca prābalyam|

Report an error

प्रत्यक्षस्य उपजीव्यत्वेन प्राबल्यम् किं चोपजीव्यत्वात्प्राबल्यमक्षस्य श्रुतेः स्मृतित इव। तञ्चाक्षेणानुमितिकारणस्य पक्षसाध्यहेतुव्याप्त्यादेः शाब्दधीहेतोः शब्दस्वरूपस्य, तद्धर्मस्य योग्यतादेः, उपक्रमोपसंहारैकरूप्यादेः अनुमितिशाब्दधीस्वरूपतत्प्रामाण्यादेश्च ग्राह्यत्वात्। यदा हि घटो व्यापकः सत्त्वादित्यत्राक्षं धर्मिमात्रग्राहित्वेन, शुचि नरशिरः कपालं प्राण्यङ्गत्वादित्यत्र शब्दः साध्यमात्रग्राहित्वेन, मनो विभु ज्ञानासमवाय्या धारत्वादित्यत्रानुमानं हेतुमात्रग्राहित्वेनाऽनुमानस्योपजीव्यम्। तदेह प्रत्यक्षं लिङ्गशब्दापेक्षितसर्वग्राहीति कथं नोपजीव्यम् ? चक्षुरादेः शब्दतज्जन्यज्ञान प्रामाण्याद्यग्राहित्वेऽपि तद्ग्राहिश्रोत्रसाक्ष्यादिसजातीयत्वात्। रूपादिधर्म्यंशे साक्षादुप जीव्यत्वाञ्च प्राबल्यम्। दृष्टं च नरशिरः कपालाशुचित्वागमस्य तच्छुचित्वानुमानात् उपजीव्यशुचित्वग्राहिशब्दसाजात्यमात्रेण प्राबल्यम्। यद्यपीन्द्रिमनुमेयम्, तथापि तस्याज्ञातकरणत्वान्नानुमोपजीव्या। अक्षाप्रामाण्ये हि तत्सिद्धस्य व्याप्त्यादेर्योग्यतादेश्च बाधेनानुमेयस्य शब्दार्थस्य च बाधः स्यात्। अनुमेयस्य व्याप्त्यादिनानुमिति प्रामाण्यादिना शब्दार्थस्य च योग्यतादिना शाब्दधीप्रामाण्यादिना च तुल्ययोगक्षेमत्वाद्, अन्यथा प्रातिभासिकव्याप्त्यादिमता बाष्पाध्यस्तधूमेन तात्त्विको व्यावहारिको वाग्निः व्यावहारिकव्याप्त्यादिमता च धूमेन तात्त्विकोऽग्निः व्यावहारिकेणाबाधेन विरुद्धधर्माधिकरणत्वेन च विश्वस्य जीवेशभेदस्य च तात्त्विकत्वं सिध्येत्। प्रतिबिम्बस्य मिथ्यात्वेऽपि बिम्बरहितावृत्तिरूपा व्याप्तिरस्त्येव।

pratyakṣasya upajīvyatvena prābalyam kiṃ copajīvyatvātprābalyamakṣasya śruteḥ smṛtita iva| tañcākṣeṇānumitikāraṇasya pakṣasādhyahetuvyāptyādeḥ śābdadhīhetoḥ śabdasvarūpasya, taddharmasya yogyatādeḥ, upakramopasaṃhāraikarūpyādeḥ anumitiśābdadhīsvarūpatatprāmāṇyādeśca grāhyatvāt| yadā hi ghaṭo vyāpakaḥ sattvādityatrākṣaṃ dharmimātragrāhitvena, śuci naraśiraḥ kapālaṃ prāṇyaṅgatvādityatra śabdaḥ sādhyamātragrāhitvena, mano vibhu jñānāsamavāyyā dhāratvādityatrānumānaṃ hetumātragrāhitvenā'numānasyopajīvyam| tadeha pratyakṣaṃ liṅgaśabdāpekṣitasarvagrāhīti kathaṃ nopajīvyam ? cakṣurādeḥ śabdatajjanyajñāna prāmāṇyādyagrāhitve'pi tadgrāhiśrotrasākṣyādisajātīyatvāt| rūpādidharmyaṃśe sākṣādupa jīvyatvāñca prābalyam| dṛṣṭaṃ ca naraśiraḥ kapālāśucitvāgamasya tacchucitvānumānāt upajīvyaśucitvagrāhiśabdasājātyamātreṇa prābalyam| yadyapīndrimanumeyam, tathāpi tasyājñātakaraṇatvānnānumopajīvyā| akṣāprāmāṇye hi tatsiddhasya vyāptyāderyogyatādeśca bādhenānumeyasya śabdārthasya ca bādhaḥ syāt| anumeyasya vyāptyādinānumiti prāmāṇyādinā śabdārthasya ca yogyatādinā śābdadhīprāmāṇyādinā ca tulyayogakṣematvād, anyathā prātibhāsikavyāptyādimatā bāṣpādhyastadhūmena tāttviko vyāvahāriko vāgniḥ vyāvahārikavyāptyādimatā ca dhūmena tāttviko'gniḥ vyāvahārikeṇābādhena viruddhadharmādhikaraṇatvena ca viśvasya jīveśabhedasya ca tāttvikatvaṃ sidhyet| pratibimbasya mithyātve'pi bimbarahitāvṛttirūpā vyāptirastyeva|

Report an error

न च धूमस्य तात्त्विकाग्निना न व्याप्तिः दृश्यत्वस्य तु तात्त्विकमिथ्यात्वेन व्याप्तिरित्यस्ति न ह्यद्यापि मिथ्यात्वप्रमाणं तत्त्वावेदकमन्यदतत्वावेदकमिति व्यवस्था सिद्धा, येन क्लृप्तनियमत्यागः। अकस्मात् यागे च दृश्यत्वस्य मिथ्यात्वनियमोऽपि त्याज्यः। ननु तथापि कथं प्रामाण्यमिथ्यात्वे विषयमिथ्यात्वम् ? प्रत्यक्षस्याप्रमाणत्वेन तद्विषयस्य श्रौतधीप्रामाण्यस्य मिथ्यात्वेऽपि श्रुतेः प्रमाणत्वात्तद्धोध्याद्वैतस्य सत्यत्वोपपत्तेरिति चेन्न, रूप्यादिज्ञानेषु प्रामाण्यमिथ्यात्वे विषयमिथ्यात्वदर्शनात्। अर्थाबाधरूपप्रामाण्यस्यातात्त्विकत्वेऽर्थस्य तात्त्विकत्वायोगाञ्च। यत्तूक्तं वाचस्पतिना - "उपजीव्यविरोधेन श्रुत्यप्रामाण्ये इदं रूप्यमिति पूर्वधी विरोधान्नेदं रूप्यमितिधीरप्रमा स्याद्" - इति। तन्न, यत्प्रामाण्यं स्वरूपसिद्ध्यर्थं अपवादनिरासार्थं वा यत्प्रामाण्यायत्तं तत्तस्योपजीव्यम्। इह न च व्याप्त्यादिज्ञाताप्रामाण्योऽनुमित्याद्यप्रामाण्यवत्सर्वज्ञ त्वादिरूपब्रह्मबुध्यप्रामाण्ये ब्रह्मात् ऐक्य बुध्यप्रामाण्यवञ्च प्रतिषेध्यज्ञानाप्रामाण्ये प्रतिषेधकज्ञानाप्रामाण्यम्, येन तदुपजीव्यं स्यात्। यद्वा येन विना यस्थानुत्थानं तत्तस्योपजीव्यम्। इदं रूप्यमितिधीश्च प्रतिषेध्यार्पकतया धर्म्यर्पकतया चोपजीव्यैव। तथापि न दोषः, न ह्युपजीव्यत्वमेव प्राबल्ये तन्त्रम्, किं तु परीक्षीतत्वविशिष्टम्। उक्तं हि- "यावच्छक्तिपरीक्षायामुपजीव्यस्य बाधने। दोषो नाशोधिते दोष उपजीव्यत्वमस्त्वलम्।। " इति।

na ca dhūmasya tāttvikāgninā na vyāptiḥ dṛśyatvasya tu tāttvikamithyātvena vyāptirityasti na hyadyāpi mithyātvapramāṇaṃ tattvāvedakamanyadatatvāvedakamiti vyavasthā siddhā, yena klṛptaniyamatyāgaḥ| akasmāt yāge ca dṛśyatvasya mithyātvaniyamo'pi tyājyaḥ| nanu tathāpi kathaṃ prāmāṇyamithyātve viṣayamithyātvam ? pratyakṣasyāpramāṇatvena tadviṣayasya śrautadhīprāmāṇyasya mithyātve'pi śruteḥ pramāṇatvāttaddhodhyādvaitasya satyatvopapatteriti cenna, rūpyādijñāneṣu prāmāṇyamithyātve viṣayamithyātvadarśanāt| arthābādharūpaprāmāṇyasyātāttvikatve'rthasya tāttvikatvāyogāñca| yattūktaṃ vācaspatinā - "upajīvyavirodhena śrutyaprāmāṇye idaṃ rūpyamiti pūrvadhī virodhānnedaṃ rūpyamitidhīrapramā syād" - iti| tanna, yatprāmāṇyaṃ svarūpasiddhyarthaṃ apavādanirāsārthaṃ vā yatprāmāṇyāyattaṃ tattasyopajīvyam| iha na ca vyāptyādijñātāprāmāṇyo'numityādyaprāmāṇyavatsarvajña tvādirūpabrahmabudhyaprāmāṇye brahmāt aikya budhyaprāmāṇyavañca pratiṣedhyajñānāprāmāṇye pratiṣedhakajñānāprāmāṇyam, yena tadupajīvyaṃ syāt| yadvā yena vinā yasthānutthānaṃ tattasyopajīvyam| idaṃ rūpyamitidhīśca pratiṣedhyārpakatayā dharmyarpakatayā copajīvyaiva| tathāpi na doṣaḥ, na hyupajīvyatvameva prābalye tantram, kiṃ tu parīkṣītatvaviśiṣṭam| uktaṃ hi- "yāvacchaktiparīkṣāyāmupajīvyasya bādhane| doṣo nāśodhite doṣa upajīvyatvamastvalam|| " iti|

Report an error

न हि परत्वं प्राबल्ये तन्त्रमिति त्वन्मतेपि परत्वमात्रं तन्त्रम्। किं तु परीक्षितत्वविशिष्टम्। अन्यथा प्रमानन्तरभ्रमस्य वेदात्परस्य बाह्यागमस्य च तत्त्वं स्यात्। परीक्षितत्वं च न तावत्प्रतिषेध्यार्पके शुक्तिरूप्याभेदज्ञानांशेऽस्ति। सजातीयविजातीय संवादविसंवादभावाभावौ हि परीक्षा। न चात्र विशेषदर्शनजन्य स्वसमानविषय कज्ञानान्तररूपः सजातीयसंवादो वा रूप्यार्थक्रियादिरूपो विजातीयसंवादो वास्ति, प्रत्युत तद्विसंवाद एव। दृश्यते चोत्तरस्यैव संवादादिकमिति पूर्वधीर्बाध्या। जगत्सत्यत्वप्रत्यक्षे तु विशेषदर्शनजन्यं सन्घट इति ज्ञानान्तरं घटार्थक्रिया प्रत्यक्षे क्लृप्तदूरादिदोषाभावश्चास्तीति न तद्बाध्यम्। जीवेशाभेदश्रुतौ च निषेध्यार्पिका भेदश्रुतिः। साक्षिप्रत्यक्षं च दोषत्वात् परी न क्षितमिति न तदपि बाध्यम्। इत्थमेव च दोषाभावादिज्ञानरूपपरीक्षायामनाश्वासे वेदस्यापौरुषेयत्वेन तज्ज्ञाने त्वदुक्तानुमाने च योग्यानुपलम्भादिना हेत्वाभासादिराहि त्यज्ञाने ब्रह्ममीमांसायां च न प्रत्यधीकरणं सिद्धान्त्यभिप्रेतार्थे उपक्रमाधानुगुण्यज्ञाने च अनाश्वासः स्यादिति प्रमाणतदाभासादिव्यवस्था न स्यात्। यद्यपि धर्म्यर्पके इदं ज्ञानांशे परीक्षितत्वविशिष्टमुपजीव्यत्वमस्ति, तथापि तन्न बाध्यते। शिष्टमैक्यभङ्गे वक्ष्यते। प्रत्यक्षस्योपजीव्यत्वेन प्राबल्यविवरणम्।

na hi paratvaṃ prābalye tantramiti tvanmatepi paratvamātraṃ tantram| kiṃ tu parīkṣitatvaviśiṣṭam| anyathā pramānantarabhramasya vedātparasya bāhyāgamasya ca tattvaṃ syāt| parīkṣitatvaṃ ca na tāvatpratiṣedhyārpake śuktirūpyābhedajñānāṃśe'sti| sajātīyavijātīya saṃvādavisaṃvādabhāvābhāvau hi parīkṣā| na cātra viśeṣadarśanajanya svasamānaviṣaya kajñānāntararūpaḥ sajātīyasaṃvādo vā rūpyārthakriyādirūpo vijātīyasaṃvādo vāsti, pratyuta tadvisaṃvāda eva| dṛśyate cottarasyaiva saṃvādādikamiti pūrvadhīrbādhyā| jagatsatyatvapratyakṣe tu viśeṣadarśanajanyaṃ sanghaṭa iti jñānāntaraṃ ghaṭārthakriyā pratyakṣe klṛptadūrādidoṣābhāvaścāstīti na tadbādhyam| jīveśābhedaśrutau ca niṣedhyārpikā bhedaśrutiḥ| sākṣipratyakṣaṃ ca doṣatvāt parī na kṣitamiti na tadapi bādhyam| itthameva ca doṣābhāvādijñānarūpaparīkṣāyāmanāśvāse vedasyāpauruṣeyatvena tajjñāne tvaduktānumāne ca yogyānupalambhādinā hetvābhāsādirāhi tyajñāne brahmamīmāṃsāyāṃ ca na pratyadhīkaraṇaṃ siddhāntyabhipretārthe upakramādhānuguṇyajñāne ca anāśvāsaḥ syāditi pramāṇatadābhāsādivyavasthā na syāt| yadyapi dharmyarpake idaṃ jñānāṃśe parīkṣitatvaviśiṣṭamupajīvyatvamasti, tathāpi tanna bādhyate| śiṣṭamaikyabhaṅge vakṣyate| pratyakṣasyopajīvyatvena prābalyavivaraṇam|

Report an error

प्रत्यक्षस्य अनुमानबाध्यत्वे बाधकम्

pratyakṣasya anumānabādhyatve bādhakam

Report an error

यदि तु प्रत्यक्षं लिङ्गबाध्यम्, तर्हि "औदुम्बरीं स्पृष्ट्वोद्गायेत्" ऐद्र्या गा ईपत्यमुपतिष्ठते," "शरमयं बर्हिर्भवति" इति श्रुतित्रयग्राहिप्रत्यक्षं च यथाक्रम मौदुम्बरी वा सर्वा वेष्टयितव्येतिस्मृतिरूपेण सर्ववेष्टनश्रुत्यनुमानेन "नेन्द्र! सश्चसिदाशुष" इति मन्त्रसामर्थ्यरूपेण इन्द्रशेषत्वश्रुत्यनुमानेन चोदनालिङ्गसारूप्येण कुशश्रुत्यनुमानेन बाध्येतेति सर्वैव मीमासोन्मूलिता स्यात्। अग्न्यौष्ण्यप्रत्यक्षं च तच्छैत्यानुमित्या विरणोक्तं आत्मस्थायित्वप्रत्यभिज्ञानं च बौद्धोक्ततत्क्षणिकत्वानुमित्या बाध्येतेति कालात्ययापदिष्टोच्छेदः स्यात्। तथा च श्रृङ्गित्वे पशुत्वं तन्त्रम्, न तु तद्विशेषोगोत्वादीत्यादितर्कानुगृहीतेन पशुत्वादिना शशादेस्तात्त्विकं व्यावहारिकं वा श्रृङ्गम्। गन्धवद्द्रव्यस्य भूतत्वेनाऽपृथिवीत्वं पदार्थत्वादिनान्नाभिमतस्यानन्नत्वं सुखस्य निरुपाधिकेष्टत्वाभावः दुःखस्य निरुपाधिकानिष्टत्वाभावः, असद्वैलक्षण्येन शुक्तिरूप्यस्यापि सत्यत्वम्, अप्रातिभासिकत्वादिना प्रपञ्चस्यादृश्यत्वम्, घटवृत्तित्वादिना दृश्यत्वस्य मिथ्यात्वाव्याप्यत्वं च स्यादिति व्यावहारिक्यपि व्यवस्था न स्यात्। न ह्यत्र प्रत्यक्षबाधादन्यो दोषोऽस्ति प्रत्यक्षस्यानुमानबाध्यत्वे बाधकम्।

yadi tu pratyakṣaṃ liṅgabādhyam, tarhi "audumbarīṃ spṛṣṭvodgāyet" aidryā gā īpatyamupatiṣṭhate," "śaramayaṃ barhirbhavati" iti śrutitrayagrāhipratyakṣaṃ ca yathākrama maudumbarī vā sarvā veṣṭayitavyetismṛtirūpeṇa sarvaveṣṭanaśrutyanumānena "nendra! saścasidāśuṣa" iti mantrasāmarthyarūpeṇa indraśeṣatvaśrutyanumānena codanāliṅgasārūpyeṇa kuśaśrutyanumānena bādhyeteti sarvaiva mīmāsonmūlitā syāt| agnyauṣṇyapratyakṣaṃ ca tacchaityānumityā viraṇoktaṃ ātmasthāyitvapratyabhijñānaṃ ca bauddhoktatatkṣaṇikatvānumityā bādhyeteti kālātyayāpadiṣṭocchedaḥ syāt| tathā ca śrṛṅgitve paśutvaṃ tantram, na tu tadviśeṣogotvādītyāditarkānugṛhītena paśutvādinā śaśādestāttvikaṃ vyāvahārikaṃ vā śrṛṅgam| gandhavaddravyasya bhūtatvenā'pṛthivītvaṃ padārthatvādinānnābhimatasyānannatvaṃ sukhasya nirupādhikeṣṭatvābhāvaḥ duḥkhasya nirupādhikāniṣṭatvābhāvaḥ, asadvailakṣaṇyena śuktirūpyasyāpi satyatvam, aprātibhāsikatvādinā prapañcasyādṛśyatvam, ghaṭavṛttitvādinā dṛśyatvasya mithyātvāvyāpyatvaṃ ca syāditi vyāvahārikyapi vyavasthā na syāt| na hyatra pratyakṣabādhādanyo doṣo'sti pratyakṣasyānumānabādhyatve bādhakam|

Report an error

प्रत्यक्षस्य शद्बबाध्यत्वे बाधकम्

pratyakṣasya śadbabādhyatve bādhakam

Report an error

यदि चाक्षं शब्दबाध्यं तर्हि जैमिनिना तस्माद्धूम एवाग्नेर्दिवा ददृशे नार्चिरित्याद्यर्थवादस्यादितिर्द्यैरित्यादि मन्त्रस्य च दृष्टविरोधेनाप्रामाण्ये प्राप्ते तदविरोधाय "गुणवादस्तु गुणादविप्रतिषेध स्याद्" इत्यादिना गौणार्थता नोच्येत। तत्सिद्धिरित्यादितत्सिद्धिपेटिकयां च "जयमानः प्रस्तर" इत्यादेर्गौणार्थता नोच्येत। त्वया च प्रत्यक्षाविरोधाय ‘तत् त्वम्’ पदयोर्लक्षणा नोच्येत, श्रुतिविरोधात्प्रत्यक्षस्यैवाप्रामाण्य सम्भवात्। एतेनाद्वैतवाक्यमनन्यपरत्वान्नामुख्यार्थं प्रस्तरवाक्यादिकं तु अन्यपरमिति वाचस्पत्युक्तं निरस्तम्। सत्यपि तात्पर्यलिङ्गे मानान्तरविरोधे प्रस्तरादिवाक्यवत् सोमेन यजेतेत्यादिवञ्चानन्यपरत्वस्यैवायोगात्। न हि कुरूपाम्, अशूरम् चोद्दिश्य अहो दर्शनीयेति सिंह इति च शतकृत्वः प्रयुक्तमपि वाक्यं वाच्यार्थपरम् भवति। न वा तत्त्वमसि वाक्यम् षड्विधातात्पर्यलिङ्गोपेतमपि मानान्तरविरुद्धं वाच्यर्थपरम्। किं चोपक्रमोपसंहारादिकं हि प्रत्येकम् तात्पर्यलिङ्गम्। अस्ति च प्रस्तरादिवाक्येऽपूर्वता। त्वत्पक्षे च प्रत्यक्षसिद्धे भेदे श्रुतिरिवैकलिङ्गसिद्धे तात्पर्ये लिङ्गान्तरमनुवादकमेवेति किं तद्बाहुल्येन ? यञ्चोक्तं वाचस्पतिना -"प्रस्तरादिवाक्यमन्यशेषत्वादमुख्यार्थम्" अद्वैतवाक्यं तु न तथा। उक्तम् हि शाबरभाष्ये "न विधौ परः शब्दार्थ"इति। तन्न, अन्यशेषेऽपि प्रत्यक्षाबिरुद्धे लोके "इयं गौः क्रय्या बहुक्षीरे" त्यादौ "कामधेनु" रित्यादाविवाऽमुख्यवृत्तेर्वेदेपि "सोऽरोदीदि" त्यादि प्रस्तरादिवाक्य इवामुख्यवृत्तेरना श्रयणात्।

yadi cākṣaṃ śabdabādhyaṃ tarhi jaimininā tasmāddhūma evāgnerdivā dadṛśe nārcirityādyarthavādasyāditirdyairityādi mantrasya ca dṛṣṭavirodhenāprāmāṇye prāpte tadavirodhāya "guṇavādastu guṇādavipratiṣedha syād" ityādinā gauṇārthatā nocyeta| tatsiddhirityāditatsiddhipeṭikayāṃ ca "jayamānaḥ prastara" ityādergauṇārthatā nocyeta| tvayā ca pratyakṣāvirodhāya ‘tat tvam’ padayorlakṣaṇā nocyeta, śrutivirodhātpratyakṣasyaivāprāmāṇya sambhavāt| etenādvaitavākyamananyaparatvānnāmukhyārthaṃ prastaravākyādikaṃ tu anyaparamiti vācaspatyuktaṃ nirastam| satyapi tātparyaliṅge mānāntaravirodhe prastarādivākyavat somena yajetetyādivañcānanyaparatvasyaivāyogāt| na hi kurūpām, aśūram coddiśya aho darśanīyeti siṃha iti ca śatakṛtvaḥ prayuktamapi vākyaṃ vācyārthaparam bhavati| na vā tattvamasi vākyam ṣaḍvidhātātparyaliṅgopetamapi mānāntaraviruddhaṃ vācyarthaparam| kiṃ copakramopasaṃhārādikaṃ hi pratyekam tātparyaliṅgam| asti ca prastarādivākye'pūrvatā| tvatpakṣe ca pratyakṣasiddhe bhede śrutirivaikaliṅgasiddhe tātparye liṅgāntaramanuvādakameveti kiṃ tadbāhulyena ? yañcoktaṃ vācaspatinā -"prastarādivākyamanyaśeṣatvādamukhyārtham" advaitavākyaṃ tu na tathā| uktam hi śābarabhāṣye "na vidhau paraḥ śabdārtha"iti| tanna, anyaśeṣe'pi pratyakṣābiruddhe loke "iyaṃ gauḥ krayyā bahukṣīre" tyādau "kāmadhenu" rityādāvivā'mukhyavṛttervedepi "so'rodīdi" tyādi prastarādivākya ivāmukhyavṛtteranā śrayaṇāt|

Report an error

अनन्यशेषेऽपि "सोमेन यजेते" त्यादौ वैयधिकरण्येनाऽन्वये विरुद्धत्रिकद्वयापातात्। समानधिकरण्येनान्वये प्रत्यक्षाविरोधाय सोमवता यागेनेति मत्वर्थलक्षणायाः ‘विचारविधायके च जिज्ञासासूत्रे तद्विजिज्ञासस्वेत्यादिश्रुतौ च प्रत्यक्षाविरोधाय जिज्ञासाशब्देन विचारलक्षणायाः’ सर्वं खल्विदम् ब्रह्मेत्यादौ अमुख्यार्थतायाश्च स्वीकृतत्वाञ्च। सर्वस्यापि वाक्यास्या वाच्ये ब्रह्मणि लक्षणाया एवेष्टत्वेनामुख्यार्थत्वनिषेधायोगाञ्च। अन्वयानुपपत्तेस्तात्पर्यानुपपत्तेर्वा लक्षणाबीजस्य विध्यविधिसाधारण्याञ्च। शाबरवचनं तु अनुवादमुख्यार्थत्वाय विधौ लक्षणा न युक्तैवम्परम् तस्मान्न प्रत्यक्षं शब्दबाध्यम्। तदुक्तम्-

ananyaśeṣe'pi "somena yajete" tyādau vaiyadhikaraṇyenā'nvaye viruddhatrikadvayāpātāt| samānadhikaraṇyenānvaye pratyakṣāvirodhāya somavatā yāgeneti matvarthalakṣaṇāyāḥ ‘vicāravidhāyake ca jijñāsāsūtre tadvijijñāsasvetyādiśrutau ca pratyakṣāvirodhāya jijñāsāśabdena vicāralakṣaṇāyāḥ’ sarvaṃ khalvidam brahmetyādau amukhyārthatāyāśca svīkṛtatvāñca| sarvasyāpi vākyāsyā vācye brahmaṇi lakṣaṇāyā eveṣṭatvenāmukhyārthatvaniṣedhāyogāñca| anvayānupapattestātparyānupapattervā lakṣaṇābījasya vidhyavidhisādhāraṇyāñca| śābaravacanaṃ tu anuvādamukhyārthatvāya vidhau lakṣaṇā na yuktaivamparam tasmānna pratyakṣaṃ śabdabādhyam| taduktam-

Report an error

यजमानप्रस्तरत्वं यथानार्थः श्रुतेर्भवेत्। ब्रह्मत्वमपि जीवस्य प्रत्यक्षस्याविशेषतः।। इति प्रत्यक्षस्य शब्दबाध्यत्वे बाधकम्।

yajamānaprastaratvaṃ yathānārthaḥ śruterbhavet| brahmatvamapi jīvasya pratyakṣasyāviśeṣataḥ|| iti pratyakṣasya śabdabādhyatve bādhakam|

Report an error

अपच्छेदन्यायवैषम्यम्

apacchedanyāyavaiṣamyam

Report an error

यत्तूक्तं वाचस्पतिना पूर्वस्य प्रत्यक्षस्य परेणागमेनापच्छेदन्यायेन बाध इति तन्न, न ह्यस्माभिः पूर्वत्वमात्रेण प्रत्यक्षबाधकतोक्ता, किन्तूपजीव्यत्वेन। न चापच्छेदे पूर्वमुपजीव्यम्। किं च प्रतिहर्त्रुद्गात्रोः क्रमेणापच्छेदे प्रतिहर्त्र पच्छेदनिमित्तसर्ववेदसदानस्य परेणोद्गात्रपच्छेदनिमित्तादाक्षिण्येन बाधेऽपि नात्यन्तबाधः प्रतिहर्तृ मात्रापच्छेदे द्वयोरपि युगपदपच्छेदे क्रमेणापच्छेदेऽपि प्रतिहर्त्रपच्छेदस्य पश्चात्वे च "यदि प्रतिहर्तापच्छिद्यात्तर्हि सर्ववेदसं दद्यादि" ति शास्त्रप्रामाण्यसम्भवात्। अत एव षष्ठे "तत्र विप्रतिषेधाद्विकल्पः स्यादि" त्यदिकरणे द्वयोर्युगपदपच्छेदे विकल्प उक्तः। किं च "यद्युद्गाता जघन्यः स्यात्पुनर्यज्ञे सर्ववेदसं दद्यादित्यधिकरणे उद्गात्रपच्छेदस्य प्रतिहर्त्रपच्छेदात्परत्वे उद्गात्रपच्छेदनिमित्तके प्रथमप्रयोगं दक्षिणाहीनं समाप्य कर्तव्ये ज्योतिष्टोमस्य द्वितीयप्रयोगे "तद्दद्याद्यत्पूर्वस्मिन् दास्यन्स्यादि" ति या श्रुत्युक्ता दक्षिणा सा पूर्वभाविप्रतिहर्त्रपच्छेदनिमित्तकपूर्वप्रयोगस्थसर्वस्वदित्साया अबाधेन सर्वस्वरूपैव न तु या ज्योतिष्टोमे नित्या द्वादशशतरूपा सा। तस्मान्न प्रतिहर्त्रपच्छेदस्य सर्वथा बाधः किं तु प्रयोगान्तरे निक्षेप इत्युक्तम्। उक्तं हि टुप्टीकायाम् - "तस्य प्रयोगान्तरे निक्षेपः क्रियत" इति। अपि चैकस्मिन्नपि प्रयोगे क्रमिकाभ्यां निमित्ताभ्यां क्रतौ तत्तन्नैमित्तिककर्तव्यतयोर्बदरफले श्यामरक्तरूपयोरिव क्रमेणोत्पत्ते रूपज्ञानद्वयवच्छास्त्रद्वयमपि प्रमाणमेव।

yattūktaṃ vācaspatinā pūrvasya pratyakṣasya pareṇāgamenāpacchedanyāyena bādha iti tanna, na hyasmābhiḥ pūrvatvamātreṇa pratyakṣabādhakatoktā, kintūpajīvyatvena| na cāpacchede pūrvamupajīvyam| kiṃ ca pratihartrudgātroḥ krameṇāpacchede pratihartra pacchedanimittasarvavedasadānasya pareṇodgātrapacchedanimittādākṣiṇyena bādhe'pi nātyantabādhaḥ pratihartṛ mātrāpacchede dvayorapi yugapadapacchede krameṇāpacchede'pi pratihartrapacchedasya paścātve ca "yadi pratihartāpacchidyāttarhi sarvavedasaṃ dadyādi" ti śāstraprāmāṇyasambhavāt| ata eva ṣaṣṭhe "tatra vipratiṣedhādvikalpaḥ syādi" tyadikaraṇe dvayoryugapadapacchede vikalpa uktaḥ| kiṃ ca "yadyudgātā jaghanyaḥ syātpunaryajñe sarvavedasaṃ dadyādityadhikaraṇe udgātrapacchedasya pratihartrapacchedātparatve udgātrapacchedanimittake prathamaprayogaṃ dakṣiṇāhīnaṃ samāpya kartavye jyotiṣṭomasya dvitīyaprayoge "taddadyādyatpūrvasmin dāsyansyādi" ti yā śrutyuktā dakṣiṇā sā pūrvabhāvipratihartrapacchedanimittakapūrvaprayogasthasarvasvaditsāyā abādhena sarvasvarūpaiva na tu yā jyotiṣṭome nityā dvādaśaśatarūpā sā| tasmānna pratihartrapacchedasya sarvathā bādhaḥ kiṃ tu prayogāntare nikṣepa ityuktam| uktaṃ hi ṭupṭīkāyām - "tasya prayogāntare nikṣepaḥ kriyata" iti| api caikasminnapi prayoge kramikābhyāṃ nimittābhyāṃ kratau tattannaimittikakartavyatayorbadaraphale śyāmaraktarūpayoriva krameṇotpatte rūpajñānadvayavacchāstradvayamapi pramāṇameva|

Report an error

उक्तं ह्यपच्छेदाधिकरणे - "नैमित्तिकशास्त्रस्य ह्ययमर्थः निमित्तोपजननात्प्रागन्यथाकर्तव्योऽपि क्रतुनिमित्ते सत्येवं कर्तव्यं "इति। ततश्चार्थस्यैव बदरफलस्यैव श्यामरक्तरूपेण प्राक्तथाभूतस्य पश्चादन्यथाभावात् पूर्वशास्त्रस्य प्रामाण्यमेव न पूर्वशास्त्रस्याप्रामाण्यम्। न हि बदरफले श्यामत्वविज्ञानं अनन्तरस्य रक्तत्वस्यावगत्या मिथ्या भवतीति। तस्मात्-

uktaṃ hyapacchedādhikaraṇe - "naimittikaśāstrasya hyayamarthaḥ nimittopajananātprāganyathākartavyo'pi kratunimitte satyevaṃ kartavyaṃ "iti| tataścārthasyaiva badaraphalasyaiva śyāmaraktarūpeṇa prāktathābhūtasya paścādanyathābhāvāt pūrvaśāstrasya prāmāṇyameva na pūrvaśāstrasyāprāmāṇyam| na hi badaraphale śyāmatvavijñānaṃ anantarasya raktatvasyāvagatyā mithyā bhavatīti| tasmāt-

Report an error

पौवापर्यं विरोधश्च पूर्वाप्रामाण्यमेव च। नियमान्नास्ति यत्रासावपच्छेदनयो भवेत्।।

pauvāparyaṃ virodhaśca pūrvāprāmāṇyameva ca| niyamānnāsti yatrāsāvapacchedanayo bhavet||

Report an error

न चैवं प्रकृते प्रत्यक्षप्रामाण्यस्यावकाशोऽस्तीति नापच्छेदन्यायः। एतेन सगुणसप्रपञ्चश्रुत्योर्निगुणनिष्प्रपञ्चश्रुतिभ्यामपच्छेदन्यायेन बाध इति निरस्तम्। एतेनैव तत्परत्वात्परत्वाञ्च निर्दोषत्वाञ्च वैदिकम्। पूर्वस्य बाधकं नायं सर्प इत्याप्तवाक्यवद्" इत्यानन्दबोधोक्तं निरस्तम्, यतः- तत्परत्वमसिद्धत्बात्परत्वं व्यभिचारतः। निर्दोषताऽन्यथासिद्धेः प्राबल्यं नैव साधयेत्।। असिद्धं हि मानान्तरविरोधे श्रुतेः तत्परत्वम्। परत्वं तु प्रमानन्तरभ्रमे व्थभिचारि। दृश्यते च "न क्त्वा सेडि" ति परं प्रति "मृडमृदे" त्यादिपूर्वं बाधकम्। निर्दोषत्वं तु अर्थान्तरे प्रामाण्येनान्यथासिद्धमिति। अपच्छेदन्यायवैषम्यम्।

na caivaṃ prakṛte pratyakṣaprāmāṇyasyāvakāśo'stīti nāpacchedanyāyaḥ| etena saguṇasaprapañcaśrutyorniguṇaniṣprapañcaśrutibhyāmapacchedanyāyena bādha iti nirastam| etenaiva tatparatvātparatvāñca nirdoṣatvāñca vaidikam| pūrvasya bādhakaṃ nāyaṃ sarpa ityāptavākyavad" ityānandabodhoktaṃ nirastam, yataḥ- tatparatvamasiddhatbātparatvaṃ vyabhicārataḥ| nirdoṣatā'nyathāsiddheḥ prābalyaṃ naiva sādhayet|| asiddhaṃ hi mānāntaravirodhe śruteḥ tatparatvam| paratvaṃ tu pramānantarabhrame vthabhicāri| dṛśyate ca "na ktvā seḍi" ti paraṃ prati "mṛḍamṛde" tyādipūrvaṃ bādhakam| nirdoṣatvaṃ tu arthāntare prāmāṇyenānyathāsiddhamiti| apacchedanyāyavaiṣamyam|

Report an error

मिथ्यात्वानुमितेः अग्निशैत्यानुमितिसाम्यम् एवं चाक्षस्य लिङ्गादिबाध्यत्वे कालात्ययापदिष्टादेर्दोषता वा त्याज्या व्यवस्थापकं वा वक्तव्यम्। अत्रोक्तं खण्डने तत्राक्षसिद्धस्पर्शनश्रुत्युष्णत्वायजमानत्वादि वल्लिङ्गशब्दग्राह्यसर्व वेष्टनश्रुत्यनुष्णत्वयजमानत्वादिकमपि व्यावहारिकम्। इह त्वक्षसिद्धं सत्यत्वं व्यावहारिकम्। लिङ्गशब्दग्राह्यं मिथ्यात्वं तु तात्त्विकम्। एवं च- पारमार्थिकमद्वैतं प्रविश्य शरणं श्रुतिः। विरोधादुपजीव्येन न बिभेति कदाचन।। इति। तत्र किं सत्यत्वमिथ्यात्वग्राहिणोर्व्यावहारिकतात्त्विकविषयकत्वाद्बाध्यबाधकतैव नेति भावः।, किं वा मिथ्यात्वग्राहितात्त्विकविषयकत्वाद्बाधकमेव न तु बाध्यमिति ? आद्येऽप्यनुमित्यादिकं किमक्षसिद्धव्यावहारिकसत्त्वस्याभावमगृहीत्वैव तदसिद्धस्य तात्त्विकसत्यत्वस्यैवाभावं गृह्णाति, किं वा तत्सिद्धस्यैव प्रतिपन्नोपाधौ तात्त्विकमभावम् ? नाद्यः, मिथ्यात्वश्रुत्यादेरप्रसक्तप्रतिषेधत्वापातात्। अक्षसिद्धस्य सत्त्वस्य प्रतिपन्नोपाधावक्षावाग्रहणे तस्य तात्त्विकत्वापाताञ्च। न द्वितीयः। प्रतिपन्नोपाधौ तात्त्विकतदभावग्राहिण एव तद्बाधकत्वेनाबाधोक्त्ययोगात्। नान्त्यः, उपजीव्यप्रत्यक्षबाधितस्य मिथ्यात्वस्य तात्त्विकत्वायोगात्। योगे वाऽनौष्ण्यमपि तात्त्विकं स्यात्। एवं च "आदित्यो यूप" इत्यादावपि- तात्त्विकादित्यतां यूपस्याश्रित्य शरणं श्रुतिः। विरोधादुपजीव्येन न बिभेति कदाचन।। इति स्यात्। नन्विदमनौष्ण्यमतात्त्विकविश्वान्तर्गतेन जलाद्यनौष्ण्येन तुल्यस्वभावं चेन्न तात्त्विकम्।

mithyātvānumiteḥ agniśaityānumitisāmyam evaṃ cākṣasya liṅgādibādhyatve kālātyayāpadiṣṭāderdoṣatā vā tyājyā vyavasthāpakaṃ vā vaktavyam| atroktaṃ khaṇḍane tatrākṣasiddhasparśanaśrutyuṣṇatvāyajamānatvādi valliṅgaśabdagrāhyasarva veṣṭanaśrutyanuṣṇatvayajamānatvādikamapi vyāvahārikam| iha tvakṣasiddhaṃ satyatvaṃ vyāvahārikam| liṅgaśabdagrāhyaṃ mithyātvaṃ tu tāttvikam| evaṃ ca- pāramārthikamadvaitaṃ praviśya śaraṇaṃ śrutiḥ| virodhādupajīvyena na bibheti kadācana|| iti| tatra kiṃ satyatvamithyātvagrāhiṇorvyāvahārikatāttvikaviṣayakatvādbādhyabādhakataiva neti bhāvaḥ|, kiṃ vā mithyātvagrāhitāttvikaviṣayakatvādbādhakameva na tu bādhyamiti ? ādye'pyanumityādikaṃ kimakṣasiddhavyāvahārikasattvasyābhāvamagṛhītvaiva tadasiddhasya tāttvikasatyatvasyaivābhāvaṃ gṛhṇāti, kiṃ vā tatsiddhasyaiva pratipannopādhau tāttvikamabhāvam ? nādyaḥ, mithyātvaśrutyāderaprasaktapratiṣedhatvāpātāt| akṣasiddhasya sattvasya pratipannopādhāvakṣāvāgrahaṇe tasya tāttvikatvāpātāñca| na dvitīyaḥ| pratipannopādhau tāttvikatadabhāvagrāhiṇa eva tadbādhakatvenābādhoktyayogāt| nāntyaḥ, upajīvyapratyakṣabādhitasya mithyātvasya tāttvikatvāyogāt| yoge vā'nauṣṇyamapi tāttvikaṃ syāt| evaṃ ca "ādityo yūpa" ityādāvapi- tāttvikādityatāṃ yūpasyāśritya śaraṇaṃ śrutiḥ| virodhādupajīvyena na bibheti kadācana|| iti syāt| nanvidamanauṣṇyamatāttvikaviśvāntargatena jalādyanauṣṇyena tulyasvabhāvaṃ cenna tāttvikam|

Report an error

न चेदद्वैतस्यैव नामान्तरं स्यादिति चेत्, न, विश्वमिथ्यात्वमपि घटादितुल्यतयाऽक्षसिद्धेनाऽतात्त्विकेन रूप्यादिमिथ्यात्वेन समस्वभावं चेन्न तात्त्विकम्। न चेत् द्वैतस्यैव नामान्तरं स्यादिति साम्यात्। ननु तात्त्विकत्वमात्रेण विलक्षणमपि तन्मिथ्यात्वलक्षणयुक्तमिति चेदिदमपि तन्मात्रेण विलक्षणमपि स्पर्शत्वव्याप्य जातिविशेषवदाश्रयत्वरूपानौष्ण्यलक्षणयुक्तमिति समम्। ननु प्रातिभासिकस्यैव मिथ्यात्वं व्यावहारिकं व्यावहारिकस्य तु तात्त्विकमिति चेन्न, जलादिस्थस्य प्रातिभासिकौष्ण्यस्याभाव एव व्यावहारिकः, अग्न्यादिस्थस्य व्यावहारिकौष्ण्यस्य तु तात्त्विक इत्यापातात्। तस्मान्मिथ्यात्वं तात्त्विकं अनौष्ण्यं तु व्यावहारिकमिति व्यवस्था न युक्ता। अस्तु वा सा, तथापि तात्त्विकमिथ्यात्वानुमितिबाधेन सत्यत्वस्य व्यावहारिकत्ववत् व्यावहारिकानुष्णत्वानुमितिबाधेनौष्ण्यं नभोनैल्यवत् स्वार्थक्रियया सह स्वप्नवत् प्रातिभासिकं स्यात्। तत्त्वप्रदीपिकायां तु औष्ण्यधीप्रामाण्ये उभयसंमतिः, सत्त्वबुद्धौ तु नेत्युक्तम्,तन्न इहाऽसंमतौ हेत्वभावात्। तत्त्वशुद्धौ तु मिथ्यात्वानुमितिः श्रुत्यनुगृहीतेति नाक्षबाध्या इतरा तु नेति तद्बाध्येत्युक्तम्। तन्न, मिथ्यात्वश्रुतेः अग्निर्हिमस्य भेषजमिति श्रुतेः अनुमितहिमनिवारणशक्त्यनुवादित्ववत् अनुमितासत्यमिथ्यात्वानुवादित्वोपपत्तेः। मिथ्यात्वानुमितिस्तर्कानुगृहीता इतरा तु नेति चेन्न, तर्काणां मिथ्यात्वानुमिति वदक्षबाधेनात्मक्षणिकत्वादितर्काणामिवाभासत्वात्। उक्तं च सुरेश्वरवार्तिके बौद्धम् प्रति-

na cedadvaitasyaiva nāmāntaraṃ syāditi cet, na, viśvamithyātvamapi ghaṭāditulyatayā'kṣasiddhenā'tāttvikena rūpyādimithyātvena samasvabhāvaṃ cenna tāttvikam| na cet dvaitasyaiva nāmāntaraṃ syāditi sāmyāt| nanu tāttvikatvamātreṇa vilakṣaṇamapi tanmithyātvalakṣaṇayuktamiti cedidamapi tanmātreṇa vilakṣaṇamapi sparśatvavyāpya jātiviśeṣavadāśrayatvarūpānauṣṇyalakṣaṇayuktamiti samam| nanu prātibhāsikasyaiva mithyātvaṃ vyāvahārikaṃ vyāvahārikasya tu tāttvikamiti cenna, jalādisthasya prātibhāsikauṣṇyasyābhāva eva vyāvahārikaḥ, agnyādisthasya vyāvahārikauṣṇyasya tu tāttvika ityāpātāt| tasmānmithyātvaṃ tāttvikaṃ anauṣṇyaṃ tu vyāvahārikamiti vyavasthā na yuktā| astu vā sā, tathāpi tāttvikamithyātvānumitibādhena satyatvasya vyāvahārikatvavat vyāvahārikānuṣṇatvānumitibādhenauṣṇyaṃ nabhonailyavat svārthakriyayā saha svapnavat prātibhāsikaṃ syāt| tattvapradīpikāyāṃ tu auṣṇyadhīprāmāṇye ubhayasaṃmatiḥ, sattvabuddhau tu netyuktam,tanna ihā'saṃmatau hetvabhāvāt| tattvaśuddhau tu mithyātvānumitiḥ śrutyanugṛhīteti nākṣabādhyā itarā tu neti tadbādhyetyuktam| tanna, mithyātvaśruteḥ agnirhimasya bheṣajamiti śruteḥ anumitahimanivāraṇaśaktyanuvāditvavat anumitāsatyamithyātvānuvāditvopapatteḥ| mithyātvānumitistarkānugṛhītā itarā tu neti cenna, tarkāṇāṃ mithyātvānumiti vadakṣabādhenātmakṣaṇikatvāditarkāṇāmivābhāsatvāt| uktaṃ ca sureśvaravārtike bauddham prati-

Report an error

प्रत्यभिज्ञायमानेऽर्थे तदेवेदमिति ध्रुवे। लिङ्गमाभासतामेति प्रत्यक्षार्थविरुद्धदृग्।। इति।

pratyabhijñāyamāne'rthe tadevedamiti dhruve| liṅgamābhāsatāmeti pratyakṣārthaviruddhadṛg|| iti|

Report an error

नन्वनौष्ण्यस्यौष्ण्यनिरूप्यत्वात्तस्य चाग्न्यादावेव ग्राह्यत्वात्तत्र तदभावानुमा बाधिता, मिथ्यात्वं तु न सत्यत्वाभावः, किं तु भावान्तरम्। अभावत्वेऽपि तत्प्रतियोगि सत्त्वं ब्रह्मणि प्रसिद्धमिति चेन्न, औष्ण्यतदभावयोर्व्यवहारिकत्वतात्त्विकत्वाभ्यां प्रातिभासिकत्वव्यावहारिकत्वाभ्यां वा व्यवस्थोक्तेः। तत्र प्रतियोगिग्राहिण उपजीव्यत्वे इह च धर्म्यादिग्राहिणस्सुतरामुपजीव्यत्वाञ्च। उष्णमात्रे शैत्यस्य उष्णविशेष वानुष्णत्वस्य साधनेऽबाधापाताञ्च। एतेनौष्ण्यात्यन्ताभावात्मकमनौष्ण्यं औष्ण्य मिथ्यात्वरूपमेवेति तस्य तात्त्विकतेष्टेति निरस्तम्, शैत्यस्यातद्रूपत्वात्। तस्मात्- स्वतः प्रमात्वं प्रत्यक्षे लिङ्गाद्यैः स्वोपजीविभिः। स्वविरोधान्मृत्यवस्थामापन्नैर्नैव बाध्यते।। मिथ्यात्वानुमितेरग्निशैत्यानमितिसाम्यम्।।

nanvanauṣṇyasyauṣṇyanirūpyatvāttasya cāgnyādāveva grāhyatvāttatra tadabhāvānumā bādhitā, mithyātvaṃ tu na satyatvābhāvaḥ, kiṃ tu bhāvāntaram| abhāvatve'pi tatpratiyogi sattvaṃ brahmaṇi prasiddhamiti cenna, auṣṇyatadabhāvayorvyavahārikatvatāttvikatvābhyāṃ prātibhāsikatvavyāvahārikatvābhyāṃ vā vyavasthokteḥ| tatra pratiyogigrāhiṇa upajīvyatve iha ca dharmyādigrāhiṇassutarāmupajīvyatvāñca| uṣṇamātre śaityasya uṣṇaviśeṣa vānuṣṇatvasya sādhane'bādhāpātāñca| etenauṣṇyātyantābhāvātmakamanauṣṇyaṃ auṣṇya mithyātvarūpameveti tasya tāttvikateṣṭeti nirastam, śaityasyātadrūpatvāt| tasmāt- svataḥ pramātvaṃ pratyakṣe liṅgādyaiḥ svopajīvibhiḥ| svavirodhānmṛtyavasthāmāpannairnaiva bādhyate|| mithyātvānumiteragniśaityānamitisāmyam||

Report an error

प्रत्यक्षस्य लिङ्गाद्यबाध्यत्वे बाधकोद्धारः

pratyakṣasya liṅgādyabādhyatve bādhakoddhāraḥ

Report an error

इदं रूप्यमिति प्रत्यक्षमपि नेदंरूप्यमिति सयुक्तिकबलवत्प्रत्यक्षेण बाध्यम्। न तु युक्त्यैव। गौरोऽहमित्याद्यपि मम शरीरमिति बलवत्प्रत्यक्षबाध्यं कर्दमलिप्ते वस्त्रे कृष्णंवस्त्रमितिवद् गौणं वा,उष्णं जलमित्यपि गौणमेव न तु लिङ्गादिबाध्यम् यद्वा निश्चितद्रव्यान्तरसमभिव्याहाररूपदोषेण शङ्किताप्रामाण्येन उष्णं जलमित्यनेनावकाशे दत्ते लिङ्गादिकं प्रवर्तते न तु तल्लिङ्गादिबाध्यम्। अहमिहैवास्मि सदने जानान इत्यादि तु प्रमाणमेव, जीवस्याणुत्वात्, न तु लिङ्गादिबाध्यम्। ज्वालैक्यप्रत्यक्षमपि निर्वापितारोपितदीपे चेद्भेदग्राहिप्रत्यक्षेण वाधितमेव जायते। अन्यत्रापि दीर्घोऽयं दीपो ह्रस्वो नेति प्रत्यक्षेण बाध्यते, न त्वनुमित्या। तादृशप्रत्यक्षाभावे तु न दीपभे दः। दूरस्थस्यायं सर्प इत्याद्यपि प्रत्यक्षं न शब्दमात्रेण बाध्यम्, किं तु नायं सर्प इत्याप्तवाक्यमूल परीक्षितप्रत्यक्षगौरवादेव। राजगौरवादिव राजभृत्येनामात्यः, श्रुतिगौरवादिव वा श्रुत्यनुसारिप्रकरणादिना लिङ्गादिकम्। उक्तं हि-

idaṃ rūpyamiti pratyakṣamapi nedaṃrūpyamiti sayuktikabalavatpratyakṣeṇa bādhyam| na tu yuktyaiva| gauro'hamityādyapi mama śarīramiti balavatpratyakṣabādhyaṃ kardamalipte vastre kṛṣṇaṃvastramitivad gauṇaṃ vā,uṣṇaṃ jalamityapi gauṇameva na tu liṅgādibādhyam yadvā niścitadravyāntarasamabhivyāhārarūpadoṣeṇa śaṅkitāprāmāṇyena uṣṇaṃ jalamityanenāvakāśe datte liṅgādikaṃ pravartate na tu talliṅgādibādhyam| ahamihaivāsmi sadane jānāna ityādi tu pramāṇameva, jīvasyāṇutvāt, na tu liṅgādibādhyam| jvālaikyapratyakṣamapi nirvāpitāropitadīpe cedbhedagrāhipratyakṣeṇa vādhitameva jāyate| anyatrāpi dīrgho'yaṃ dīpo hrasvo neti pratyakṣeṇa bādhyate, na tvanumityā| tādṛśapratyakṣābhāve tu na dīpabhe daḥ| dūrasthasyāyaṃ sarpa ityādyapi pratyakṣaṃ na śabdamātreṇa bādhyam, kiṃ tu nāyaṃ sarpa ityāptavākyamūla parīkṣitapratyakṣagauravādeva| rājagauravādiva rājabhṛtyenāmātyaḥ, śrutigauravādiva vā śrutyanusāriprakaraṇādinā liṅgādikam| uktaṃ hi-

Report an error

दुर्बलस्य प्रमाणस्य बलवानाश्रयो यदा। तदापि विपरीतत्वं शिष्टाकोपे यथोदितम्।। इति।

durbalasya pramāṇasya balavānāśrayo yadā| tadāpi viparītatvaṃ śiṣṭākope yathoditam|| iti|

Report an error

न हि प्रधानभूताचमनादिपदार्थविषयस्मृत्या पदार्थधर्मभूतक्रमविषया "वेदं कृत्वा वेदिं करोति" इति श्रुतिर्बाधितेत्यन्यत्रापि तया सा बाध्यते। अत एव ‘नायं सर्पः’ इत्युक्ते प्रतिवदन्ति - "किमेवं वदसि केवलमपि पुनः परामृश्य पश्यसि" इति। ननु तथापि पीतः शङ्खः नीलं नभ इत्यादिप्रत्यक्षम् श्वैत्यनीरूपत्वाद्यनुमित्यैव चन्द्रप्रादेशत्वप्रत्यक्षं चाप्रत्यक्षमूलशब्देनैव बाध्यं दृष्टमिति चेद् उच्यते। द्विविधं हि ज्ञानम् - सन्देहरूपमेकाका रं चेति। द्वितीयमप्यप्रामाण्यधीकलङ्कितं तदकलङ्कितं चेति द्वेधा। कलङ्कितत्वमपि द्वेधा- बाधकाभिमतज्ञानोदयात् प्रागेव दोषज्ञानेन वा। अर्थाभावनिश्चयेन वा। तत्राद्यं यथा चन्द्रप्रादेशत्वग्राहि,शैलाग्रस्थतरुपरिमाणादिज्ञाने दूरादेर्दोषत्वनिश्चयात् । द्वितीयं यथा सवितृशङ्खादौ सुषिरपीतत्वादिग्राहि। प्रागेव तत्र परीक्षितप्रत्यक्षेण सुषिराद्यभावनिश्चयात्। एवं च चन्द्रप्रादेशत्वादिप्रत्यक्षेण प्रागेव ज्ञातदूरादिदोषेण अप्रमाणत्वेन ज्ञातेन सन्देहवत्स्वार्थपरिच्छेदपराङ्मुखेन निःशङ्कप्रवृत्यजनकेनावकाशे दत्ते पश्चाच्छब्दादिः प्रवर्तते, न तु तेन प्रत्यक्षबाधः। यथा प्रबलप्रत्यक्षबाधितस्याक्षस्यानन्तरं प्रवृत्तेन शब्दादिना न बाधस्तद्वत्। येन यस्य भ्रमत्वं ज्ञायते तत्तस्य बाधकम्। न च चन्द्रप्रादेशत्वादिप्रत्यक्षस्यागमादिना भ्रमत्वं ज्ञायते। अकलङ्कितं स्वार्थपरिच्छेदेऽभिनिविष्टं निःशङ्कप्रवृत्तिजननयोग्यम्। यथा अग्निरुष्ण एव, प्रस्तरो यजमानो नैव,घटस्सन्नेवेत्यादि। न ह्यत्र प्रागेव दूरादिदोषधीर्वाऽर्थाभावनिश्चयो वाऽस्ति।

na hi pradhānabhūtācamanādipadārthaviṣayasmṛtyā padārthadharmabhūtakramaviṣayā "vedaṃ kṛtvā vediṃ karoti" iti śrutirbādhitetyanyatrāpi tayā sā bādhyate| ata eva ‘nāyaṃ sarpaḥ’ ityukte prativadanti - "kimevaṃ vadasi kevalamapi punaḥ parāmṛśya paśyasi" iti| nanu tathāpi pītaḥ śaṅkhaḥ nīlaṃ nabha ityādipratyakṣam śvaityanīrūpatvādyanumityaiva candraprādeśatvapratyakṣaṃ cāpratyakṣamūlaśabdenaiva bādhyaṃ dṛṣṭamiti ced ucyate| dvividhaṃ hi jñānam - sandeharūpamekākā raṃ ceti| dvitīyamapyaprāmāṇyadhīkalaṅkitaṃ tadakalaṅkitaṃ ceti dvedhā| kalaṅkitatvamapi dvedhā- bādhakābhimatajñānodayāt prāgeva doṣajñānena vā| arthābhāvaniścayena vā| tatrādyaṃ yathā candraprādeśatvagrāhi,śailāgrasthataruparimāṇādijñāne dūrāderdoṣatvaniścayāt | dvitīyaṃ yathā savitṛśaṅkhādau suṣirapītatvādigrāhi| prāgeva tatra parīkṣitapratyakṣeṇa suṣirādyabhāvaniścayāt| evaṃ ca candraprādeśatvādipratyakṣeṇa prāgeva jñātadūrādidoṣeṇa apramāṇatvena jñātena sandehavatsvārthaparicchedaparāṅmukhena niḥśaṅkapravṛtyajanakenāvakāśe datte paścācchabdādiḥ pravartate, na tu tena pratyakṣabādhaḥ| yathā prabalapratyakṣabādhitasyākṣasyānantaraṃ pravṛttena śabdādinā na bādhastadvat| yena yasya bhramatvaṃ jñāyate tattasya bādhakam| na ca candraprādeśatvādipratyakṣasyāgamādinā bhramatvaṃ jñāyate| akalaṅkitaṃ svārthaparicchede'bhiniviṣṭaṃ niḥśaṅkapravṛttijananayogyam| yathā agniruṣṇa eva, prastaro yajamāno naiva,ghaṭassannevetyādi| na hyatra prāgeva dūrādidoṣadhīrvā'rthābhāvaniścayo vā'sti|

Report an error

यदि च प्रत्यक्षे क्लृप्तदूरादिदोषाभावेऽप्यन्यः कल्प्येत तर्हि श्रुतावपि शब्दे क्लृप्तविप्रलम्भाद्यभावेऽप्यन्यः कल्प्येत। न चाविद्यकतैव दोषः, मेयाविद्यकत्वस्याद्याप्यसिद्धेः। मानाविद्यकत्वस्य तु श्रुतावपि सत्त्वात्। नाप्यनादिभेदभ्रमवासना दोषः, श्रौतज्ञानस्यापि प्रकृतिप्रत्ययादिभेदवासनाजन्यत्वात्। भेदधियोऽद्यापि भ्रान्तित्वासिद्धेश्च। इदं चाकलङ्कितं प्रत्यक्षं साक्षिरूपं चेन्न केनापि बाध्यं न कस्याप्यवकाशदम्। बाह्यं तु प्रबलप्रत्यक्षेण बाध्यम्। न त्वन्येन बाध्यमन्यस्यावकाशदं वा। एवं चाकाशे समीपे नीरूपत्वनिश्चयाद् दूरे तद्धीर्दूरदोषजन्येति प्रागेव निश्चिता, न तु नीरूपत्वानुमितिबाध्या। केचित्त्वाकाशो नीलिमोदेतीतिश्रुतेर्नभो नीलमेव। समीपे तु भूसंनिकर्षस्य प्रतिबन्धकत्वान्नैल्यानुपलम्भ इत्याहुः। अन्ये तु नैल्यधीः साक्षिप्रत्यक्षबाधिता। अचाक्षुषपिशाचान्योन्याभावस्य स्तम्भः पिशाचो न भवतीति चक्षुषेव साक्ष्ययोग्यरूपाभावस्यापि नीरूपत्वविशेषावकाशत्वग्राहिणा साक्षिणा ग्रहणात्। परमतेऽपि ह्याकाशं साक्षिवेद्यं, निमीलितनेत्रस्य नीलं नभ इति धीश्च साक्षिरूपेत्याहुः। यद्वा, अश्रावणे आकाशे श्रावणी शब्दाभावधीरिवाचाक्षुषेऽप्याकाशे रूपाभावधीर्वायाविव चाक्षुष्येव। दूरस्थस्य पुंसो यत्र नभःप्रदेशे नैल्यधीस्समीपस्थस्य तस्यैव तत्रैव चक्षुषैवानैल्यबुद्धेः। अन्यथाऽऽकाशस्य नीरूपत्वं न सिध्येत्, लिङ्गाभावात्। तत्पक्षे महत्त्वद्रव्यानारम्भकत्वादेरसिद्धेः। निस्स्पर्शत्वस्य तमसि व्यभिचारात्। पृथिव्यादित्रयेतरत्वादेश्चाप्रयोजकत्वात्। एतैरेवाशब्दत्वास्याप्यापाताञ्च।

yadi ca pratyakṣe klṛptadūrādidoṣābhāve'pyanyaḥ kalpyeta tarhi śrutāvapi śabde klṛptavipralambhādyabhāve'pyanyaḥ kalpyeta| na cāvidyakataiva doṣaḥ, meyāvidyakatvasyādyāpyasiddheḥ| mānāvidyakatvasya tu śrutāvapi sattvāt| nāpyanādibhedabhramavāsanā doṣaḥ, śrautajñānasyāpi prakṛtipratyayādibhedavāsanājanyatvāt| bhedadhiyo'dyāpi bhrāntitvāsiddheśca| idaṃ cākalaṅkitaṃ pratyakṣaṃ sākṣirūpaṃ cenna kenāpi bādhyaṃ na kasyāpyavakāśadam| bāhyaṃ tu prabalapratyakṣeṇa bādhyam| na tvanyena bādhyamanyasyāvakāśadaṃ vā| evaṃ cākāśe samīpe nīrūpatvaniścayād dūre taddhīrdūradoṣajanyeti prāgeva niścitā, na tu nīrūpatvānumitibādhyā| kecittvākāśo nīlimodetītiśruternabho nīlameva| samīpe tu bhūsaṃnikarṣasya pratibandhakatvānnailyānupalambha ityāhuḥ| anye tu nailyadhīḥ sākṣipratyakṣabādhitā| acākṣuṣapiśācānyonyābhāvasya stambhaḥ piśāco na bhavatīti cakṣuṣeva sākṣyayogyarūpābhāvasyāpi nīrūpatvaviśeṣāvakāśatvagrāhiṇā sākṣiṇā grahaṇāt| paramate'pi hyākāśaṃ sākṣivedyaṃ, nimīlitanetrasya nīlaṃ nabha iti dhīśca sākṣirūpetyāhuḥ| yadvā, aśrāvaṇe ākāśe śrāvaṇī śabdābhāvadhīrivācākṣuṣe'pyākāśe rūpābhāvadhīrvāyāviva cākṣuṣyeva| dūrasthasya puṃso yatra nabhaḥpradeśe nailyadhīssamīpasthasya tasyaiva tatraiva cakṣuṣaivānailyabuddheḥ| anyathā''kāśasya nīrūpatvaṃ na sidhyet, liṅgābhāvāt| tatpakṣe mahattvadravyānārambhakatvāderasiddheḥ| nissparśatvasya tamasi vyabhicārāt| pṛthivyāditrayetaratvādeścāprayojakatvāt| etairevāśabdatvāsyāpyāpātāñca|

Report an error

पञ्चीकरणेन रूपस्यापि सत्त्वेन बाधाञ्च। यद्वा व्याप्तिप्रत्यक्षेण तन्मूलानुमित्या वा तद्बाधः। अनौष्ण्यहेतोस्तु न व्याप्तिः, अप्रयोजकत्वात्। मिथ्यात्वहेतौ तु घटधीवद् व्याप्तिधीरपि स्वार्थसत्त्वग्राहितयाऽनुमितिप्रतिकूलैव, न तु तस्या मूलम्। अथवा, नीरूपत्वानुमितिरुपजीव्यव्याप्तिप्रत्यक्षाद्यविरुद्धा धर्मिग्राहकाबाधिता च। मिथ्यात्वाद्यनुमितिस्तूपजीव्यव्याप्तिप्रत्यक्षादिविरुद्धा धर्मिग्राहकबाधिता चेति वैषम्यम्। तस्मात्-

pañcīkaraṇena rūpasyāpi sattvena bādhāñca| yadvā vyāptipratyakṣeṇa tanmūlānumityā vā tadbādhaḥ| anauṣṇyahetostu na vyāptiḥ, aprayojakatvāt| mithyātvahetau tu ghaṭadhīvad vyāptidhīrapi svārthasattvagrāhitayā'numitipratikūlaiva, na tu tasyā mūlam| athavā, nīrūpatvānumitirupajīvyavyāptipratyakṣādyaviruddhā dharmigrāhakābādhitā ca| mithyātvādyanumitistūpajīvyavyāptipratyakṣādiviruddhā dharmigrāhakabādhitā ceti vaiṣamyam| tasmāt-

Report an error

स्वार्थनिश्चयरूपेण निश्चला ह्यपरोक्षधीः। विजातीयप्रमाणेन केवलेन न बाध्यते।।

svārthaniścayarūpeṇa niścalā hyaparokṣadhīḥ| vijātīyapramāṇena kevalena na bādhyate||

Report an error

तदुक्तम्- "न हि दृष्टस्य वस्तुनो बलवद्दृष्टिं विनाऽन्यद्बाधकम्" इति। उक्तं च विवरणेऽपि- "यत्राविचारपुरस्सरमेव प्रत्यक्षावभासमप्यनुमानादिना बाधितमुच्छिन्नव्यवहारं भवति, तत्र तथा भवतु। यत्र पुनर्विचारपदवीमुपा रुढयोर्ज्ञानयोर्बलाबलचिन्तया बाधनिश्चयस्तत्र नानुमानादिना प्रत्यक्षस्य मिथ्यात्वसिद्धिः" इति। इति प्रत्यक्षस्य लिङ्गाद्यबाध्यत्वे बाधकोद्धारः।

taduktam- "na hi dṛṣṭasya vastuno balavaddṛṣṭiṃ vinā'nyadbādhakam" iti| uktaṃ ca vivaraṇe'pi- "yatrāvicārapurassarameva pratyakṣāvabhāsamapyanumānādinā bādhitamucchinnavyavahāraṃ bhavati, tatra tathā bhavatu| yatra punarvicārapadavīmupā ruḍhayorjñānayorbalābalacintayā bādhaniścayastatra nānumānādinā pratyakṣasya mithyātvasiddhiḥ" iti| iti pratyakṣasya liṅgādyabādhyatve bādhakoddhāraḥ|

Report an error

अथ प्रत्यक्षस्य भाविबाधकशङ्का भङ्गः।

atha pratyakṣasya bhāvibādhakaśaṅkā bhaṅgaḥ|

Report an error

नापि भाविबाधकशङ्कामात्रेणेति तृतीयः। उक्तरीत्या लिङ्ग शब्दयोरबाधकत्वाद्, अक्षस्याप्रमाणतया शङ्क्यमानत्वात्, सर्वविशेषाभावे च सामान्यस्याप्यभावेन बाधकशङ्कायां अनुदयात्। किञ्च त्वन्मते जाग्रदादिज्ञानस्याप्रमाणत्वेन स्वप्नादेर्बाधासिद्धौ कथं तद्दृष्टान्तेनान्यत्र तच्छङ्का ? तदुक्तं बार्तिके बौद्धं प्रति

nāpi bhāvibādhakaśaṅkāmātreṇeti tṛtīyaḥ| uktarītyā liṅga śabdayorabādhakatvād, akṣasyāpramāṇatayā śaṅkyamānatvāt, sarvaviśeṣābhāve ca sāmānyasyāpyabhāvena bādhakaśaṅkāyāṃ anudayāt| kiñca tvanmate jāgradādijñānasyāpramāṇatvena svapnāderbādhāsiddhau kathaṃ taddṛṣṭāntenānyatra tacchaṅkā ? taduktaṃ bārtike bauddhaṃ prati

Report an error

"प्रतियोगिनि दृष्टे च जाग्रज्ज्ञाने मृषा भवेत्। स्वप्नादिबुद्धिरस्माकं तव भेदोऽपि किङ्कृतः।।" इति।

"pratiyogini dṛṣṭe ca jāgrajjñāne mṛṣā bhavet| svapnādibuddhirasmākaṃ tava bhedo'pi kiṅkṛtaḥ||" iti|

Report an error

अपि च भ्रमकालीनापरोक्षबुद्ध्यविषयविशेषविषयैव धीर्बाधिका। न च तव विश्वबाधिकाधीस्तद्विषया। किं च सप्रकारैव धीर्बाधिका, निर्विकल्पिकायाः सप्रकारकभ्रमाविरोधित्वात्। न च ते विश्वबाधिका धीः सप्रकारिका। किं च न तावत्सा सप्रकारा,नापि निष्प्रकारा शब्दजन्येति वक्ष्यते। न च त्वन्मते सा शब्दान्यजन्या। किं च बाधिका धीर्भ्रमस्य तद्धेतोरज्ञानस्य तद्दोषस्याध्यस्तस्य द्रष्टुश्च न बाधिकेति न भ्रमादिबाधो युक्तः। किं च दोषजन्यमेव बाध्यम्। न च साक्षिप्रत्यक्षं तज्जन्यम्। अद्वैतज्ञाने तु श्रुतितात्पर्यभ्रमो दोषः। किं च बाधकतुल्यमानसंवादि न बाध्यम्। द्वैतप्रत्यक्षं चाद्वैतश्रुतितुल्यद्वैतश्रुतिसंवादि। किं च बाधकधीबोध्यं न बाध्यम्। भेदश्च बाधकधीबोध्यः। तया च स्वविषयस्य भेदाभिन्नतयौदासीन्येन वा ग्रहे बाधकत्वायोगेन भिन्नतयैव ग्राह्यत्वात्। तस्मान्न बाधशङ्का युक्ता।

api ca bhramakālīnāparokṣabuddhyaviṣayaviśeṣaviṣayaiva dhīrbādhikā| na ca tava viśvabādhikādhīstadviṣayā| kiṃ ca saprakāraiva dhīrbādhikā, nirvikalpikāyāḥ saprakārakabhramāvirodhitvāt| na ca te viśvabādhikā dhīḥ saprakārikā| kiṃ ca na tāvatsā saprakārā,nāpi niṣprakārā śabdajanyeti vakṣyate| na ca tvanmate sā śabdānyajanyā| kiṃ ca bādhikā dhīrbhramasya taddhetorajñānasya taddoṣasyādhyastasya draṣṭuśca na bādhiketi na bhramādibādho yuktaḥ| kiṃ ca doṣajanyameva bādhyam| na ca sākṣipratyakṣaṃ tajjanyam| advaitajñāne tu śrutitātparyabhramo doṣaḥ| kiṃ ca bādhakatulyamānasaṃvādi na bādhyam| dvaitapratyakṣaṃ cādvaitaśrutitulyadvaitaśrutisaṃvādi| kiṃ ca bādhakadhībodhyaṃ na bādhyam| bhedaśca bādhakadhībodhyaḥ| tayā ca svaviṣayasya bhedābhinnatayaudāsīnyena vā grahe bādhakatvāyogena bhinnatayaiva grāhyatvāt| tasmānna bādhaśaṅkā yuktā|

Report an error

कथं चेयं शङ्का ? रूप्यादिबाधेऽपि बाधकशङ्कापातेनाबाधितबाध रूपकोट्यप्रसिद्धेः,बाधितबाधशङ्कायाश्चाबाध्यत्वाविरोधित्वात्। भाविबाधेऽपि बाधशङ्कापातेन स्वव्याघाताञ्च। तदुक्तं वर्तिके बौद्धं प्रति-

kathaṃ ceyaṃ śaṅkā ? rūpyādibādhe'pi bādhakaśaṅkāpātenābādhitabādha rūpakoṭyaprasiddheḥ,bādhitabādhaśaṅkāyāścābādhyatvāvirodhitvāt| bhāvibādhe'pi bādhaśaṅkāpātena svavyāghātāñca| taduktaṃ vartike bauddhaṃ prati-

Report an error

दुष्टज्ञानगृहीतार्थप्रतिषेधोऽपि युज्यते। गृहीतमात्रबाधे तु स्वपक्षोऽपि न सिध्यति।। इति।

duṣṭajñānagṛhītārthapratiṣedho'pi yujyate| gṛhītamātrabādhe tu svapakṣo'pi na sidhyati|| iti|

Report an error

न च धीमात्रे न बाधशङ्का, किं तु साक्षात्कार इति युक्तम्। विशेषहेत्वभावात्। वृत्तिरूपाद्वैतसाक्षात्कारे तत्प्रसङ्गाञ्च। नापि शब्दाजन्यसाक्षात्कारे तच्छङ्का, मुक्तस्वरूपानन्दसाक्षात्कारे तत्प्रसङ्गात्। वेदान्तजन्यधीप्रामाण्यग्राहिसाक्षिप्रत्यक्षमप्य तत्त्वावेदकमेव तत्त्वावेदकत्वेन गृह्णातीति शङ्कया तत्त्वज्ञानाय वेदान्तश्रवणादि स्वक्रियाविरोधाञ्च। शङ्काग्राहि साक्षिप्रत्यक्षमपि अशङ्कामेव शङ्कात्वेन गृह्णातीति शङ्कया स्वव्याघाताञ्च।

na ca dhīmātre na bādhaśaṅkā, kiṃ tu sākṣātkāra iti yuktam| viśeṣahetvabhāvāt| vṛttirūpādvaitasākṣātkāre tatprasaṅgāñca| nāpi śabdājanyasākṣātkāre tacchaṅkā, muktasvarūpānandasākṣātkāre tatprasaṅgāt| vedāntajanyadhīprāmāṇyagrāhisākṣipratyakṣamapya tattvāvedakameva tattvāvedakatvena gṛhṇātīti śaṅkayā tattvajñānāya vedāntaśravaṇādi svakriyāvirodhāñca| śaṅkāgrāhi sākṣipratyakṣamapi aśaṅkāmeva śaṅkātvena gṛhṇātīti śaṅkayā svavyāghātāñca|

Report an error

नापि शब्दान्यजन्यसाक्षात्कारे तच्छङ्का। दशमस्त्वमसीति शब्दाभासजन्य साक्षात्कारेऽपि बाधदर्शनेन विशेषहेत्वभावात्। विश्वान्यप्रत्यक्ष एव तच्छङ्केति सुवचत्वाञ्च। अद्वैतश्रुत्यनुमानादिग्राहिप्रत्यक्षमपि तात्त्विकीं व्यावहारिकीं वा अनेकमेव सद्वितीयमिति श्रुतिमेव व्यावहारिकेण प्रातिभासिकेन वा एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति श्रुतित्वेन गृह्णातीत्यादिशङ्कया मिथ्यात्वादिश्रुत्यादेरेवासिद्ध्यापत्तेश्च। शून्याद्वैतं तत्त्वमिति सद्वैतं तत्त्वमिति च श्रुतेरभावग्राहिप्रत्यक्षमपि तात्त्विक्यां व्यावहारिक्यां वा तस्यां श्रुतौ सत्यामेव व्यावहारिकं प्रातिभासिकं वा तदभावं गृह्णातीति शङ्कया शून्याद्वैतादिसिद्ध्यापत्तेश्च। न चात्माद्वैतश्रुतिविरोधादुक्तशङ्कानुदयः। तस्या एव सन्दिह्यमानत्वात्। न च तत्त्वतो द्वैतश्रुत्या व्यवहारदशायामद्वैतश्रुतित्वेन गृहीतया मिथ्यात्वसिद्धिः। वह्नित्वेन ज्ञाताद् गुञ्जापुञ्जाद् दाहापत्तेः। भेदश्रुतित्वेन पूर्वपक्षिणा ज्ञातेनाद्वैतवाक्येन द्वैतसिद्ध्यापत्तेश्च। न चाद्वैतश्रुतितत्प्रामाण्या देरप्यन्यत्रादृष्टस्तात्त्विकसत्त्वविरोधी तत्त्वावेदकेनैव बाधः शङ्क्यः, न तु स्वप्नादौ दृष्टः व्यावहारिकसत्त्वविरोधी अतत्त्वावेदकेन बाध इति राजाज्ञाऽस्ति। अप्रातिभासिकत्वधीस्तु तात्त्विकत्वधीरिव युक्ता।

nāpi śabdānyajanyasākṣātkāre tacchaṅkā| daśamastvamasīti śabdābhāsajanya sākṣātkāre'pi bādhadarśanena viśeṣahetvabhāvāt| viśvānyapratyakṣa eva tacchaṅketi suvacatvāñca| advaitaśrutyanumānādigrāhipratyakṣamapi tāttvikīṃ vyāvahārikīṃ vā anekameva sadvitīyamiti śrutimeva vyāvahārikeṇa prātibhāsikena vā ekamevādvitīyaṃ brahmeti śrutitvena gṛhṇātītyādiśaṅkayā mithyātvādiśrutyāderevāsiddhyāpatteśca| śūnyādvaitaṃ tattvamiti sadvaitaṃ tattvamiti ca śruterabhāvagrāhipratyakṣamapi tāttvikyāṃ vyāvahārikyāṃ vā tasyāṃ śrutau satyāmeva vyāvahārikaṃ prātibhāsikaṃ vā tadabhāvaṃ gṛhṇātīti śaṅkayā śūnyādvaitādisiddhyāpatteśca| na cātmādvaitaśrutivirodhāduktaśaṅkānudayaḥ| tasyā eva sandihyamānatvāt| na ca tattvato dvaitaśrutyā vyavahāradaśāyāmadvaitaśrutitvena gṛhītayā mithyātvasiddhiḥ| vahnitvena jñātād guñjāpuñjād dāhāpatteḥ| bhedaśrutitvena pūrvapakṣiṇā jñātenādvaitavākyena dvaitasiddhyāpatteśca| na cādvaitaśrutitatprāmāṇyā derapyanyatrādṛṣṭastāttvikasattvavirodhī tattvāvedakenaiva bādhaḥ śaṅkyaḥ, na tu svapnādau dṛṣṭaḥ vyāvahārikasattvavirodhī atattvāvedakena bādha iti rājājñā'sti| aprātibhāsikatvadhīstu tāttvikatvadhīriva yuktā|

Report an error

न चैवं ब्रह्मतत्त्वज्ञानात्तन्निवृत्तिश्रुतिविरोधः। अत्राप्यनिवृत्तिश्रुतिरेव निवृत्तिश्रुतितया गृहीतेति शङ्कोदयात्। किं चापरीक्षिते रूप्यादिप्रत्यक्षे दोषबाधयोर्दर्शनेन परीक्षिते जगत्प्रत्यक्षेऽपि तदाशङ्कायां लिगशब्दाभासयो स्तद्दर्शनेनाद्वैतलिङ्गशब्दयोरपि तच्छङ्का। बाधिते अक्षलिङ्गाद्याभासेऽषि भ्रमबाधित प्रमादृष्टान्तेनाबाधशङ्कापि स्यादिति प्रमाणतदाभासव्यवस्था न स्यात्। तदुक्तम्- निर्दोषानुमायास्सदोषत्वं सदोषानुमाया निर्दोषत्वमित्यव्यवस्था "इति। श्रुतिर्नित्यत्वान्निर्दोषेति चेन्न। त्वन्मते श्रुतिनित्यताया आकल्पं स्थितिमात्ररूपत्वेन आकाशादिवत् प्रतिकल्पं तस्या उत्पत्तेः। तस्याः प्रमाकरणत्वेऽपि मम द्वैत इव, ब्रह्ममीमांसायां प्रत्यधिकरणं पूर्वपक्ष्यभिमतार्थ इव च तवाद्वैते तात्पर्यधीः भ्रम इति शङ्कया तज्जन्याद्बैतधियः प्रमात्वासिद्धेश्च। उपक्रमोपसंहारतदैक रूप्यग्राहिप्रत्यक्षेऽप्युक्तन्यायेन शङ्कोदयेन तदैकरूप्यासिद्धेश्च। किं च-

na caivaṃ brahmatattvajñānāttannivṛttiśrutivirodhaḥ| atrāpyanivṛttiśrutireva nivṛttiśrutitayā gṛhīteti śaṅkodayāt| kiṃ cāparīkṣite rūpyādipratyakṣe doṣabādhayordarśanena parīkṣite jagatpratyakṣe'pi tadāśaṅkāyāṃ ligaśabdābhāsayo staddarśanenādvaitaliṅgaśabdayorapi tacchaṅkā| bādhite akṣaliṅgādyābhāse'ṣi bhramabādhita pramādṛṣṭāntenābādhaśaṅkāpi syāditi pramāṇatadābhāsavyavasthā na syāt| taduktam- nirdoṣānumāyāssadoṣatvaṃ sadoṣānumāyā nirdoṣatvamityavyavasthā "iti| śrutirnityatvānnirdoṣeti cenna| tvanmate śrutinityatāyā ākalpaṃ sthitimātrarūpatvena ākāśādivat pratikalpaṃ tasyā utpatteḥ| tasyāḥ pramākaraṇatve'pi mama dvaita iva, brahmamīmāṃsāyāṃ pratyadhikaraṇaṃ pūrvapakṣyabhimatārtha iva ca tavādvaite tātparyadhīḥ bhrama iti śaṅkayā tajjanyādbaitadhiyaḥ pramātvāsiddheśca| upakramopasaṃhāratadaika rūpyagrāhipratyakṣe'pyuktanyāyena śaṅkodayena tadaikarūpyāsiddheśca| kiṃ ca-

Report an error

प्रत्यक्षे क्लृप्तदोषाणामभावोऽत्र विनिश्चितः। अन्वस्य कल्पना नित्ये वेदेऽपि न निवार्यते।

pratyakṣe klṛptadoṣāṇāmabhāvo'tra viniścitaḥ| anvasya kalpanā nitye vede'pi na nivāryate|

Report an error

स्वाप्नप्रत्यक्षेऽपि तदा दूराद्यभावनिश्चयोऽस्तीति चेन्न। स्वाप्ने शून्यमेव तत्त्वमिति, वेदेऽपि तदा भ्रान्त्याद्यभावनिश्चयस्य सत्त्वात्। स्वप्नवैषम्यानुभवस्तूभयत्र समः। किं च न तावत्साक्षिणि बाधशङ्का, तस्य नित्यानुभवरूपतया वेद इव तात्पर्यभ्रान्तेरप्ययोगेन वेदादप्यनाशङ्कितदोषत्वात्। प्रमाणाजन्यत्वमात्रेण तदप्रामाण्ये गुणाजन्यत्वमात्रेण वेदस्याप्यप्रामाण्यापातात्। नापि बाह्यप्रत्यक्षे। तत्रापि निःशङ्कं साक्षिग्राह्यसुखादिपर्यन्तपरीक्षया तन्निरासात्। उक्तं हि - "न परीक्षानवस्था स्यात्साक्षिसिद्धे त्वसंशयादि " ति। " न हि बाधः क्वचिद् दृष्ठो दुःखाद्यनुभवस्य तु " इति च। ननु स्वाप्नजलप्रत्यक्षेऽपि स्वाप्नावगाहनपानतज्जन्यसुखपर्यन्ता परीक्षास्तीति चेन्न। स्वाप्नस्य शून्यमेव तत्त्वमिति वेदस्याप्यपौरुषेय त्वज्ञानषड्विधतात्पर्यलिङ्गज्ञानानुग्राहकतर्कानुसन्धानब्रह्माद्वैत श्रुतिप्रतियोगिकप्राबल्य निर्णयस्वाप्नशून्यसाक्षात्कारतज्जन्यशून्यभावापत्तिरूपमोक्ष पर्यन्ता परीक्षास्तीति फलपर्यन्ताद्वैतश्रुतावप्यनाश्वासापातात्। स्वाप्नवैषम्यानु भवेनाश्वासस्तूभयत्र सम इत्युक्तम्। अन्यथा परस्यापि प्रातिभासिकवैलक्षण्यं न सिध्येत्। एवं च- स्वाप्नाद्विशेषस्यासिद्धौ प्रपञ्चस्याद्वयश्रुतिः। स्यात् फलेन सह स्वाप्नी सिद्धौ शङ्काक्षजे कुतः। न हि प्रत्यक्षशब्दत्वकृतं वैषम्यमीक्षते। बाधाबाधकृतस्त्वेव विशेषः सम्प्रदृश्यते।।

svāpnapratyakṣe'pi tadā dūrādyabhāvaniścayo'stīti cenna| svāpne śūnyameva tattvamiti, vede'pi tadā bhrāntyādyabhāvaniścayasya sattvāt| svapnavaiṣamyānubhavastūbhayatra samaḥ| kiṃ ca na tāvatsākṣiṇi bādhaśaṅkā, tasya nityānubhavarūpatayā veda iva tātparyabhrānterapyayogena vedādapyanāśaṅkitadoṣatvāt| pramāṇājanyatvamātreṇa tadaprāmāṇye guṇājanyatvamātreṇa vedasyāpyaprāmāṇyāpātāt| nāpi bāhyapratyakṣe| tatrāpi niḥśaṅkaṃ sākṣigrāhyasukhādiparyantaparīkṣayā tannirāsāt| uktaṃ hi - "na parīkṣānavasthā syātsākṣisiddhe tvasaṃśayādi " ti| " na hi bādhaḥ kvacid dṛṣṭho duḥkhādyanubhavasya tu " iti ca| nanu svāpnajalapratyakṣe'pi svāpnāvagāhanapānatajjanyasukhaparyantā parīkṣāstīti cenna| svāpnasya śūnyameva tattvamiti vedasyāpyapauruṣeya tvajñānaṣaḍvidhatātparyaliṅgajñānānugrāhakatarkānusandhānabrahmādvaita śrutipratiyogikaprābalya nirṇayasvāpnaśūnyasākṣātkāratajjanyaśūnyabhāvāpattirūpamokṣa paryantā parīkṣāstīti phalaparyantādvaitaśrutāvapyanāśvāsāpātāt| svāpnavaiṣamyānu bhavenāśvāsastūbhayatra sama ityuktam| anyathā parasyāpi prātibhāsikavailakṣaṇyaṃ na sidhyet| evaṃ ca- svāpnādviśeṣasyāsiddhau prapañcasyādvayaśrutiḥ| syāt phalena saha svāpnī siddhau śaṅkākṣaje kutaḥ| na hi pratyakṣaśabdatvakṛtaṃ vaiṣamyamīkṣate| bādhābādhakṛtastveva viśeṣaḥ sampradṛśyate||

Report an error

तस्मात् त्वयाऽप्यौत्सर्गिकस्य प्रामाण्यस्य बलवद्वाधकदर्शनैकापोद्यत्वेन सप्तमरसशङ्कातुल्येन शङ्कामात्रेणानपवादात् स्वव्याघातादिना शङ्कानुदयाञ्च श्रुतेः प्रामाण्यनिश्चय इति बाच्यम्। उक्तं हि खण्डने-

tasmāt tvayā'pyautsargikasya prāmāṇyasya balavadvādhakadarśanaikāpodyatvena saptamarasaśaṅkātulyena śaṅkāmātreṇānapavādāt svavyāghātādinā śaṅkānudayāñca śruteḥ prāmāṇyaniścaya iti bācyam| uktaṃ hi khaṇḍane-

Report an error

अत्यन्तासत्यपि ज्ञानमर्थे शब्दः करोति हि अबाधात्तु प्रमामत्र स्वतः प्रामाण्यनिश्चलाम्।। इति।

atyantāsatyapi jñānamarthe śabdaḥ karoti hi abādhāttu pramāmatra svataḥ prāmāṇyaniścalām|| iti|

Report an error

तत्प्रत्यक्षेऽपि तुल्यम्। उक्तं हि सुरेश्वरेणापि-

tatpratyakṣe'pi tulyam| uktaṃ hi sureśvareṇāpi-

Report an error

अतोऽवबोधकत्वेन दुष्टकारणवर्जनात्। अबाधाञ्च प्रमाणत्वं वस्तुन्यक्षादिवत् श्रुतेः। "इति। तस्मादहेतुकार्यशङ्केव स्वक्रियादिविरोधतः। भाविबाधकशङ्का न युक्ताऽध्यक्षे श्रुताविव।। उक्तं ह्युदयनेन- "तदेव ह्याशङ्क्येत यस्मिन्नाशङ्क्यमाने स्वक्रियाव्याघातो न भवति" इति उक्तं च वार्तिके बौद्धं प्रति- इह जन्मनि केषाञ्चिन्न तावदुपलभ्यते। योग्यवस्थागतानां तु न विद्यः किं भविष्यति।

ato'vabodhakatvena duṣṭakāraṇavarjanāt| abādhāñca pramāṇatvaṃ vastunyakṣādivat śruteḥ| "iti| tasmādahetukāryaśaṅkeva svakriyādivirodhataḥ| bhāvibādhakaśaṅkā na yuktā'dhyakṣe śrutāviva|| uktaṃ hyudayanena- "tadeva hyāśaṅkyeta yasminnāśaṅkyamāne svakriyāvyāghāto na bhavati" iti uktaṃ ca vārtike bauddhaṃ prati- iha janmani keṣāñcinna tāvadupalabhyate| yogyavasthāgatānāṃ tu na vidyaḥ kiṃ bhaviṣyati|

Report an error

इति। न हि सम्भवति शब्दानुमानाभासयोः रूप्यादिधीप्रामाण्यग्राहिप्रत्यक्षस्य च बाधं पदार्थत्वस्य च मिथ्यात्वव्यभिचारं स्वैरिण्याश्चानियमं पश्यन्नपि परीक्षितत्वाद्वैदान्ततदनुकूलानुमानयोः वेदान्तधीप्रामाण्यग्राहिप्रत्यक्षस्य चाबाधं दृश्यत्वस्य च मिथ्यात्वाव्यभिचारं स्वमातुश्च नियमं निश्चिनोति, जगत्प्रत्यक्षस्य तु परीक्षितस्याप्यपरीक्षित रूप्यादिप्रत्यक्षदृष्टान्तमात्रेणाबाधं न निश्चिनोतीति। परीक्षिप्रत्यक्षेऽप्यनाश्वासे हि नैकापि व्यवस्था सिध्येत्, तदवसानत्वात् सर्वस्य। न हि श्रुतेऽनुमिते वा दृष्ट इवाश्वासः। किं चैवं न हिंस्यादित्यस्याग्नीषोमीये व्यभिचारदर्शनेनान्यत्रापि तदाशङ्क्येतेत्युत्सर्गापवादन्यायो भज्येत। उक्तं हि-

iti| na hi sambhavati śabdānumānābhāsayoḥ rūpyādidhīprāmāṇyagrāhipratyakṣasya ca bādhaṃ padārthatvasya ca mithyātvavyabhicāraṃ svairiṇyāścāniyamaṃ paśyannapi parīkṣitatvādvaidāntatadanukūlānumānayoḥ vedāntadhīprāmāṇyagrāhipratyakṣasya cābādhaṃ dṛśyatvasya ca mithyātvāvyabhicāraṃ svamātuśca niyamaṃ niścinoti, jagatpratyakṣasya tu parīkṣitasyāpyaparīkṣita rūpyādipratyakṣadṛṣṭāntamātreṇābādhaṃ na niścinotīti| parīkṣipratyakṣe'pyanāśvāse hi naikāpi vyavasthā sidhyet, tadavasānatvāt sarvasya| na hi śrute'numite vā dṛṣṭa ivāśvāsaḥ| kiṃ caivaṃ na hiṃsyādityasyāgnīṣomīye vyabhicāradarśanenānyatrāpi tadāśaṅkyetetyutsargāpavādanyāyo bhajyeta| uktaṃ hi-

Report an error

उत्सर्गतोऽपि यत्प्राप्तमपवादविवर्जितम्। व्यभिचार्यपवादेन मानमेव भविष्यति।। इति। एवं च - बाधाभावोऽत्र निर्णीतः शशश्रृङ्गाद्यभाववत्। अन्यथा शशश्रृङ्गादिरपि शङ्क्येन बाधवत्।

utsargato'pi yatprāptamapavādavivarjitam| vyabhicāryapavādena mānameva bhaviṣyati|| iti| evaṃ ca - bādhābhāvo'tra nirṇītaḥ śaśaśrṛṅgādyabhāvavat| anyathā śaśaśrṛṅgādirapi śaṅkyena bādhavat|

Report an error

तस्मात्प्रामाण्यस्योत्पत्तौ ज्ञप्तौ च स्वतस्त्वादिह चोत्पत्तिस्वतस्त्वापवादस्य दोषस्य, ज्ञाप्तिस्वतस्त्वापवादस्य बाधकस्य चादर्शनात् निर्मूलशङ्कायाश्च स्वक्रियाविरोधादि नानुत्थानात् सुस्थं प्रत्यक्षप्रामाण्यम्।

tasmātprāmāṇyasyotpattau jñaptau ca svatastvādiha cotpattisvatastvāpavādasya doṣasya, jñāptisvatastvāpavādasya bādhakasya cādarśanāt nirmūlaśaṅkāyāśca svakriyāvirodhādi nānutthānāt susthaṃ pratyakṣaprāmāṇyam|

Report an error

किं च नेदं रूप्यमिति प्रत्यक्षप्रामाण्यमावश्यकम्। अन्यथा इदं रूप्यमित्यस्याप्रामाण्यं न स्यादिति वृद्धिमिच्छतो मूलहान्यापत्तेः। तथा च तत्तुल्ययोगक्षेमं सन् घट इत्यादिप्रत्यक्षं कथं न प्रमाणम् ? किं च सौषुप्तिकानन्दानुभवस्याप्रामाण्ये कथमात्मन आनन्दरूपता तात्त्विकी ? आनन्दश्रुतेरनुभूतातात्त्विकानन्दानुवादित्वोपपत्तेः। किं च "स्मृतिः प्रत्यक्षं" इत्यादिश्रुत्या, "प्रत्यक्षमनुमानं च शास्त्रं च विविधागमाः " इति मनुस्मृत्या च सिद्धं तत्प्रामाण्यम्। न च सकृत्प्रयुक्तस्य प्रमाणशब्दस्य श्रुतौ तत्त्वावेदकत्वमर्थः, प्रत्यक्षेऽतत्त्वावेदकत्वमिति युक्तम्। इति प्रत्यक्षस्य भाविबाधकशङ्काभङ्गः।

kiṃ ca nedaṃ rūpyamiti pratyakṣaprāmāṇyamāvaśyakam| anyathā idaṃ rūpyamityasyāprāmāṇyaṃ na syāditi vṛddhimicchato mūlahānyāpatteḥ| tathā ca tattulyayogakṣemaṃ san ghaṭa ityādipratyakṣaṃ kathaṃ na pramāṇam ? kiṃ ca sauṣuptikānandānubhavasyāprāmāṇye kathamātmana ānandarūpatā tāttvikī ? ānandaśruteranubhūtātāttvikānandānuvāditvopapatteḥ| kiṃ ca "smṛtiḥ pratyakṣaṃ" ityādiśrutyā, "pratyakṣamanumānaṃ ca śāstraṃ ca vividhāgamāḥ " iti manusmṛtyā ca siddhaṃ tatprāmāṇyam| na ca sakṛtprayuktasya pramāṇaśabdasya śrutau tattvāvedakatvamarthaḥ, pratyakṣe'tattvāvedakatvamiti yuktam| iti pratyakṣasya bhāvibādhakaśaṅkābhaṅgaḥ|

Report an error

अथ प्रत्यक्षस्य पारमार्थिकसत्त्वग्राहित्वविवरणम्

atha pratyakṣasya pāramārthikasattvagrāhitvavivaraṇam

Report an error

नापि प्रत्यक्षं कालत्रयाबाध्यत्वग्रहाक्षममिति द्वितीयः। तद्धि न कालत्रयेऽपि सत्त्वम्। मन्मतेऽप्यनित्यप्रपञ्चे तदभावात्। किं तु कालत्रयवृत्ति यदसत्त्वं तदभावः। स च कदाचित्सत्त्वे गृहीतेऽपि गृहीत एवेति प्रतिपन्नोपाधौ सत्त्वग्राहिणा प्रत्यक्षेण तदुपाधौ त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वरूपमिथ्यात्वाभावसिद्धिः।

nāpi pratyakṣaṃ kālatrayābādhyatvagrahākṣamamiti dvitīyaḥ| taddhi na kālatraye'pi sattvam| manmate'pyanityaprapañce tadabhāvāt| kiṃ tu kālatrayavṛtti yadasattvaṃ tadabhāvaḥ| sa ca kadācitsattve gṛhīte'pi gṛhīta eveti pratipannopādhau sattvagrāhiṇā pratyakṣeṇa tadupādhau traikālikaniṣedhapratiyogitvarūpamithyātvābhāvasiddhiḥ|

Report an error

स्वकाले ह्यस्तितां गृह्णन् साक्षात्कारस्त्रिकालगम्। प्रतिषेधं निरुन्धानो गृह्णात्येवात्यबाध्यताम्।।

svakāle hyastitāṃ gṛhṇan sākṣātkārastrikālagam| pratiṣedhaṃ nirundhāno gṛhṇātyevātyabādhyatām||

Report an error

वेदेऽपि हि विषयस्याबाध्यत्वे ज्ञानप्रामाण्यमेव तन्त्रं न तु शब्दत्वं वा, वर्तमानकालाद्यनवच्छेदेन स्वविषयसत्त्वग्राहित्वं वा, सर्वकालादिसम्बन्धित्वेन स्वविषयसत्त्वग्राहित्वं वा तन्त्रम्। उक्तप्रकारत्रययुक्तानाप्तवाक्यविषयस्यात्यन्ता बाध्यत्वापातात्। तञ्च तत्त्वावेदनरूपं प्रामाण्यं श्रौतज्ञानस्येवाक्षजज्ञानस्याऽपि ज्ञानग्राहिणा साक्षिणा गृह्यते। प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वात्। न च रूप्यादिज्ञानेष्विव बाधो वा, दोषो वा निश्चितः। येन तदपोद्येत। तदुक्तम्-

vede'pi hi viṣayasyābādhyatve jñānaprāmāṇyameva tantraṃ na tu śabdatvaṃ vā, vartamānakālādyanavacchedena svaviṣayasattvagrāhitvaṃ vā, sarvakālādisambandhitvena svaviṣayasattvagrāhitvaṃ vā tantram| uktaprakāratrayayuktānāptavākyaviṣayasyātyantā bādhyatvāpātāt| tañca tattvāvedanarūpaṃ prāmāṇyaṃ śrautajñānasyevākṣajajñānasyā'pi jñānagrāhiṇā sākṣiṇā gṛhyate| prāmāṇyasya svatastvāt| na ca rūpyādijñāneṣviva bādho vā, doṣo vā niścitaḥ| yena tadapodyeta| taduktam-

Report an error

यदि स्वतस्त्वं प्रामाण्ये विश्वसत्ता कथं न ते। प्रामाण्यस्य च मर्यादा कालतो व्याहता भवेत्।।

yadi svatastvaṃ prāmāṇye viśvasattā kathaṃ na te| prāmāṇyasya ca maryādā kālato vyāhatā bhavet||

Report an error

इयांस्तु भेदः - "तत्सत्यम्" इत्यादिश्रुत्या ब्रह्मणो वर्तमानादिकालाद्यनवच्छेदेन सत्ता गृहीतेति तत्र सा तदनच्छिन्नेति। प्रत्यक्षेण तु घटादेस्तदवच्छिन्न सा गृहीतेति तत्र तदवच्छिन्नेति। यद्देशकालप्रकारावच्छेदेन तु यस्य येन सत्ता गृहीता तदवच्छेदेन तस्याबाध्यत्वं प्रामाण्यप्रयुक्तम् उभयसाधारणमिति प्रमाणेन प्रत्यक्षेण नित्यत्वाद्यसिद्धावपि स्वोपाधौ त्रैकालिकनिषेधाप्रतियोगित्वरूप मात्यन्तिकाबाध्यत्वं सिद्ध्यत्येव। कालान्तरादिस्थमपि हि बाधकं किं यत्कालाद्यवच्छेदेनानेन स्वार्थो गृहीतस्तदवच्छेदेनैव तन्निषेधति ? अन्यावच्छेदेन वा ? आद्ये कथमस्य प्रामाण्यम् ? अन्त्ये त्वनित्यत्वादिकमेव स्यान्न तु मिथ्यात्वम्। किं चानागतकालग्राही साक्षी स्वविषयस्य गगनादेः साक्षात्स्वाविषयस्य घटादेरपि निर्दोषतद्धीप्रामाण्यग्रहणद्वारा भाविबाधाभावं गृह्णात्येव। न हि विषयाबाधमनन्तर्भाव्य प्रामाण्यग्रहणं नाम। त्यक्तव्यं च परेणैव प्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रग्राहित्वम्। अन्यथा रूप्यादेः प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वरूपं मिथ्यात्वं प्रत्यक्षं न स्यात्। किं च-

iyāṃstu bhedaḥ - "tatsatyam" ityādiśrutyā brahmaṇo vartamānādikālādyanavacchedena sattā gṛhīteti tatra sā tadanacchinneti| pratyakṣeṇa tu ghaṭādestadavacchinna sā gṛhīteti tatra tadavacchinneti| yaddeśakālaprakārāvacchedena tu yasya yena sattā gṛhītā tadavacchedena tasyābādhyatvaṃ prāmāṇyaprayuktam ubhayasādhāraṇamiti pramāṇena pratyakṣeṇa nityatvādyasiddhāvapi svopādhau traikālikaniṣedhāpratiyogitvarūpa mātyantikābādhyatvaṃ siddhyatyeva| kālāntarādisthamapi hi bādhakaṃ kiṃ yatkālādyavacchedenānena svārtho gṛhītastadavacchedenaiva tanniṣedhati ? anyāvacchedena vā ? ādye kathamasya prāmāṇyam ? antye tvanityatvādikameva syānna tu mithyātvam| kiṃ cānāgatakālagrāhī sākṣī svaviṣayasya gaganādeḥ sākṣātsvāviṣayasya ghaṭāderapi nirdoṣataddhīprāmāṇyagrahaṇadvārā bhāvibādhābhāvaṃ gṛhṇātyeva| na hi viṣayābādhamanantarbhāvya prāmāṇyagrahaṇaṃ nāma| tyaktavyaṃ ca pareṇaiva pratyakṣasya vartamānamātragrāhitvam| anyathā rūpyādeḥ pratipannopādhau traikālikaniṣedhapratiyogitvarūpaṃ mithyātvaṃ pratyakṣaṃ na syāt| kiṃ ca-

Report an error

प्रातिभासिकवैधर्म्यं तव येन प्रसिध्यति। घटादेः परमार्थत्वं मम तेनैव सेत्स्यति।।

prātibhāsikavaidharmyaṃ tava yena prasidhyati| ghaṭādeḥ paramārthatvaṃ mama tenaiva setsyati||

Report an error

अस्ति हि त्वन्मतेऽपि घटादेर्व्यावहारिकसत्त्वाय तज्ज्ञाने रूप्यादिधीतो विशेषः। तथा च तेनैव विशेषेण तात्त्विकत्वसिद्धिः। किं च-

asti hi tvanmate'pi ghaṭādervyāvahārikasattvāya tajjñāne rūpyādidhīto viśeṣaḥ| tathā ca tenaiva viśeṣeṇa tāttvikatvasiddhiḥ| kiṃ ca-

Report an error

यद्यऽक्षसिद्धं विश्वस्य सत्यत्वं नैव तात्त्विकम्। तर्ह्यक्षसिद्धं रूप्यादिमिथ्यात्वं तात्त्विकं कथम्।।

yadya'kṣasiddhaṃ viśvasya satyatvaṃ naiva tāttvikam| tarhyakṣasiddhaṃ rūpyādimithyātvaṃ tāttvikaṃ katham||

Report an error

न हि घटस्सन्, रूप्यं मिथ्येति प्रत्यक्षयोर्मात्रयापि विशेषोऽनुभूयते। रूप्यमिथ्यात्वस्य कालान्तरबाध्यत्वे च रूप्यं तात्त्विकं स्यात्। किं च-

na hi ghaṭassan, rūpyaṃ mithyeti pratyakṣayormātrayāpi viśeṣo'nubhūyate| rūpyamithyātvasya kālāntarabādhyatve ca rūpyaṃ tāttvikaṃ syāt| kiṃ ca-

Report an error

पारमार्थिकसत्यत्वं न चेत् प्रत्यक्षगोचरः। तन्निषेधश्रुतीनां स्यादप्रसक्तनिषधता।।

pāramārthikasatyatvaṃ na cet pratyakṣagocaraḥ| tanniṣedhaśrutīnāṃ syādaprasaktaniṣadhatā||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).