Skip to content

Nyayamrita 2.12.39

ईश्वरः सदा त्यक्तसमस्तदोषः सदातज्जिहासुत्वे सति तत्त्यागे शक्तत्वाद्, यो यदा यज्जिहासुत्वे सति यत्त्यागे शक्तः, स तदा त्यक्ततद्दोषः, यथा चैत्रः। तत्प्रेप्सादिकं च प्रेक्षावत्त्वादिनाविपक्षेऽधिष्ठानत्वसन्दिग्धत्वादिकं न स्यादित्याद्यनुकूलतर्कसनाथानुमानानां च सत्त्वात्। न चानवस्थानिरासाय कश्चिद्धर्मो निर्धर्मक इति तत्राद्यहेतोर्व्यभिचारः, साध्यस्वरूपस्य निर्धर्मकत्वस्य पदार्थत्वात्मकस्य हेतुरूपस्य च धर्मस्य भावाभावाभ्यां व्याघातात्। प्रमेयत्वाभिधेयत्वादीनामबाधितानुभवबलेन त्वदभिमतमिथ्यात्वदृश्यत्वादिवत् स्ववृत्तित्वाच्च। गोत्वादेरपि गोव्यक्तिरेव वा गोत्वं वा तं स्वाश्रयव्यक्तिं प्रति अन्यस्माद्व्यावर्तकत्वं वा व्यावर्तकमिति न दुःखानात्मकत्वस्य तत्र व्यभिचारः। न च श्रुतिः सगुणब्रह्मपरा, न तु परब्रह्मपरेति वाच्यम्, सगुणातिरिक्तस्य परस्याद्याप्यसिद्धेः। त्वत्पक्षेऽपि तात्त्विकगुणवद्व्यक्त्यन्तराभावाच्च। परः पराणामित्यादिस्मृतौ परात्परत्वोक्तेश्च। अन्यथा ‘सदेव सोम्येदम्, असद्वा इदमग्र’ इति सदसत् श्रुती अपि परापरब्रह्मविषये, ग्रहणाग्रहणश्रुती अपि परापरयागविषये स्याताम्। ‘असन्नेव स भवति असद् ब्रह्मेति वेद चे’दिति श्रुतिरपि नासत्त्वनिन्दार्था, किं तु शून्यतापत्तिरूपपरममोक्षपरेति स्यात्। न चेदानीं सगुणं दशान्तरे तु निर्गुणम्। तथात्वेऽपि गुणानामनित्यत्वमात्रापत्त्या त्वदभिमतमिथ्यात्वासिद्धेः। ‘ज्ञानं नित्यं क्रिया नित्या बलं नित्यं परात्मनः’। ‘एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य’। इत्यादि श्रुतेश्च।

īśvaraḥ sadā tyaktasamastadoṣaḥ sadātajjihāsutve sati tattyāge śaktatvād, yo yadā yajjihāsutve sati yattyāge śaktaḥ, sa tadā tyaktataddoṣaḥ, yathā caitraḥ| tatprepsādikaṃ ca prekṣāvattvādināvipakṣe'dhiṣṭhānatvasandigdhatvādikaṃ na syādityādyanukūlatarkasanāthānumānānāṃ ca sattvāt| na cānavasthānirāsāya kaściddharmo nirdharmaka iti tatrādyahetorvyabhicāraḥ, sādhyasvarūpasya nirdharmakatvasya padārthatvātmakasya heturūpasya ca dharmasya bhāvābhāvābhyāṃ vyāghātāt| prameyatvābhidheyatvādīnāmabādhitānubhavabalena tvadabhimatamithyātvadṛśyatvādivat svavṛttitvācca| gotvāderapi govyaktireva vā gotvaṃ vā taṃ svāśrayavyaktiṃ prati anyasmādvyāvartakatvaṃ vā vyāvartakamiti na duḥkhānātmakatvasya tatra vyabhicāraḥ| na ca śrutiḥ saguṇabrahmaparā, na tu parabrahmapareti vācyam, saguṇātiriktasya parasyādyāpyasiddheḥ| tvatpakṣe'pi tāttvikaguṇavadvyaktyantarābhāvācca| paraḥ parāṇāmityādismṛtau parātparatvokteśca| anyathā ‘sadeva somyedam, asadvā idamagra’ iti sadasat śrutī api parāparabrahmaviṣaye, grahaṇāgrahaṇaśrutī api parāparayāgaviṣaye syātām| ‘asanneva sa bhavati asad brahmeti veda ce’diti śrutirapi nāsattvanindārthā, kiṃ tu śūnyatāpattirūpaparamamokṣapareti syāt| na cedānīṃ saguṇaṃ daśāntare tu nirguṇam| tathātve'pi guṇānāmanityatvamātrāpattyā tvadabhimatamithyātvāsiddheḥ| ‘jñānaṃ nityaṃ kriyā nityā balaṃ nityaṃ parātmanaḥ’| ‘eṣa nityo mahimā brāhmaṇasya’| ityādi śruteśca|

Report an error