Skip to content

Nyayamrita 2.17.57

एतेन ब्रह्मणो निराकारत्वमपि निरस्तम्। "आदित्यवर्णं तमसः परस्ताद्" "यदा पश्यः पश्यते रुग्मवर्णम्", "ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृंष्णपिंगलम्", "विश्वतश्चक्षुः", "सहस्रशीर्षा पुरुषः", "सहस्रशीर्षं देवं विश्वाक्षं विश्वशंभुवम्। यदेकमव्यक्तमनन्तरूपम्"-इत्यादि श्रुतिभिः। "पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः", नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च। सर्वतः पाणिपादन्तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्-इत्यादिस्मृतिभिः। तदनुगृहीतैः ‘ब्रह्म सविग्रहं स्रष्टत्वात् पालयतृत्वाद्वेदोपदेष्टृत्वातं’ इत्याद्यनुमानैश्चाकारसिद्धेः। विग्रहं विनापि नित्यज्ञानेनैव कर्तृत्वे ज्ञानेच्छे अपि विना नित्यप्रयत्नेनैव तस्यात्। किं च कुलालादौ न शरीरं ज्ञानाद्युपक्षीणं किं तु ज्ञानादिकमेव शरीरचेष्ठोपक्षीणम्। अत एव विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तमिति सूत्रे ईश्वरस्य कर्तृत्वार्थं "बुद्धिमान् मनोवान् अङ्गप्रत्यङ्गवानि"ति श्रुत्या सकरणत्वमुक्तम्। किं च "तदेवानुप्राविशत्" "ब्रह्मविदाप्नोति परम्"- इत्यादिश्रुतिसिद्धं सर्वगतस्य ब्रह्मणः प्रवेष्टृत्वं गम्यत्वमित्यादि न विग्रहविशेषं विना युक्तम्। न च श्रुतिरवान्तरब्रह्मपरा वा रूपोपासनापरा वा आरोपितरूपपरा वेति युक्तम्, "आदित्यवर्ण"मित्यत्र प्रकृत्याख्यतमःपरत्वोक्तेः। "य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते"- इत्यत्र च वर्तमानत्वेनापरोक्षज्ञानविषयत्वोक्तेश्च। न हि योषित्यग्नित्वं दृश्यत इत्युच्यते।

etena brahmaṇo nirākāratvamapi nirastam| "ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastād" "yadā paśyaḥ paśyate rugmavarṇam", "ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ kṛṃṣṇapiṃgalam", "viśvataścakṣuḥ", "sahasraśīrṣā puruṣaḥ", "sahasraśīrṣaṃ devaṃ viśvākṣaṃ viśvaśaṃbhuvam| yadekamavyaktamanantarūpam"-ityādi śrutibhiḥ| "paśya me pārtha rūpāṇi śataśo'tha sahasraśaḥ", nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca| sarvataḥ pāṇipādantat sarvato'kṣiśiromukham-ityādismṛtibhiḥ| tadanugṛhītaiḥ ‘brahma savigrahaṃ sraṣṭatvāt pālayatṛtvādvedopadeṣṭṛtvātaṃ’ ityādyanumānaiścākārasiddheḥ| vigrahaṃ vināpi nityajñānenaiva kartṛtve jñānecche api vinā nityaprayatnenaiva tasyāt| kiṃ ca kulālādau na śarīraṃ jñānādyupakṣīṇaṃ kiṃ tu jñānādikameva śarīraceṣṭhopakṣīṇam| ata eva vikaraṇatvānneti cettaduktamiti sūtre īśvarasya kartṛtvārthaṃ "buddhimān manovān aṅgapratyaṅgavāni"ti śrutyā sakaraṇatvamuktam| kiṃ ca "tadevānuprāviśat" "brahmavidāpnoti param"- ityādiśrutisiddhaṃ sarvagatasya brahmaṇaḥ praveṣṭṛtvaṃ gamyatvamityādi na vigrahaviśeṣaṃ vinā yuktam| na ca śrutiravāntarabrahmaparā vā rūpopāsanāparā vā āropitarūpaparā veti yuktam, "ādityavarṇa"mityatra prakṛtyākhyatamaḥparatvokteḥ| "ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo dṛśyate"- ityatra ca vartamānatvenāparokṣajñānaviṣayatvokteśca| na hi yoṣityagnitvaṃ dṛśyata ityucyate|

Report an error