Skip to content

Nyayamrita 2.23.72

किं चेदं कर्तृत्वं किं परिभाषया शुक्त्यादिवदधिष्ठानत्वमात्रम् ? भ्रान्तवदध्यासद्रष्टृत्त्वं वा ? मायाविवद् व्यामोहकत्वं वा ? कुलालादिवदुपादानादिगोचरप्रयत्नादिमत्त्वं वा ? नाद्यः, त्वन्मतेऽधिष्ठानत्वातिरिक्तोपादानत्वाभावेन कर्तृत्वोपादानत्वयोः सामानाधिकरण्योक्त्ययोगात्। "तदैक्षत नामरूपे व्याकरोदि" इत्यादि श्रुत्यनुपपत्तेश्च। न हि चेतनोऽचेतनो वा स्वस्मिन्नारोपितं सङ्कल्प्य करोति। अत एव न द्वितीयः, भ्रान्तस्य प्रेक्षापूर्वकारोपितकर्तृत्वाभावात्। ब्रह्मणोऽभ्रान्तत्वेनाकर्तृत्वस्य जीवस्य भ्रान्तत्वेन जगत्कर्तृत्वस्य चापातात्। न चेष्टापत्तिः, श्रुत्यादिविरोधात्। जगत ईश्वरं मुक्त्वा संसारिण उत्पत्त्यादि सम्भावयितुमपि न शक्यमित्यादित्वभ्दाष्यविरोधाच्च। ननु शुद्धस्याभ्रान्तत्वेऽपि मायाशबलितः कर्तेश्वरो भ्रान्त इति चेन्न, ईश्वरस्य भ्रान्तत्वे जीववत्संसाराद्यापातेन बहुश्रुत्यादिविरोधात्। किं च पक्षद्वयेऽपि वैषम्यनैर्घृण्येन सापेक्षत्वादि त्यादिसूत्रेषु कर्मसापेक्षत्वेन वैषम्यादिपरिहारो न युक्तः स्यात्। अधिष्ठानत्वेन तदप्रसक्तेः। न तृतीयः, व्यामोहनीयजीवादर्शने व्यामोहकत्वायोगाद्, दर्शने च भ्रान्तत्वापत्तेः। व्यामोहकत्वस्यापि आरोपितत्वेनान्योन्याश्रयाच्च। नामरूपे व्याकरवाणी त्यादि श्रुत्यनुपपत्तेश्च। न हि मायावी गजादिकं करवाणीति सङ्कल्प्य करोति, किं तु दर्शयामीति सङ्कल्प्य दर्शयति। किं च पक्षत्रयेऽपि जन्मादिसूत्रेऽर्थलब्धसार्वज्ञ्यादिस्फोरणार्थं शास्त्रयोनिसूत्रमिति यत्परमतं तद्भंङ्गः स्याद्, भ्रमाधिष्ठानत्वादिना सार्वज्ञ्यालाभात्। न चतुर्थः, कल्पितत्वे तस्यायोगात्।

kiṃ cedaṃ kartṛtvaṃ kiṃ paribhāṣayā śuktyādivadadhiṣṭhānatvamātram ? bhrāntavadadhyāsadraṣṭṛttvaṃ vā ? māyāvivad vyāmohakatvaṃ vā ? kulālādivadupādānādigocaraprayatnādimattvaṃ vā ? nādyaḥ, tvanmate'dhiṣṭhānatvātiriktopādānatvābhāvena kartṛtvopādānatvayoḥ sāmānādhikaraṇyoktyayogāt| "tadaikṣata nāmarūpe vyākarodi" ityādi śrutyanupapatteśca| na hi cetano'cetano vā svasminnāropitaṃ saṅkalpya karoti| ata eva na dvitīyaḥ, bhrāntasya prekṣāpūrvakāropitakartṛtvābhāvāt| brahmaṇo'bhrāntatvenākartṛtvasya jīvasya bhrāntatvena jagatkartṛtvasya cāpātāt| na ceṣṭāpattiḥ, śrutyādivirodhāt| jagata īśvaraṃ muktvā saṃsāriṇa utpattyādi sambhāvayitumapi na śakyamityāditvabhdāṣyavirodhācca| nanu śuddhasyābhrāntatve'pi māyāśabalitaḥ karteśvaro bhrānta iti cenna, īśvarasya bhrāntatve jīvavatsaṃsārādyāpātena bahuśrutyādivirodhāt| kiṃ ca pakṣadvaye'pi vaiṣamyanairghṛṇyena sāpekṣatvādi tyādisūtreṣu karmasāpekṣatvena vaiṣamyādiparihāro na yuktaḥ syāt| adhiṣṭhānatvena tadaprasakteḥ| na tṛtīyaḥ, vyāmohanīyajīvādarśane vyāmohakatvāyogād, darśane ca bhrāntatvāpatteḥ| vyāmohakatvasyāpi āropitatvenānyonyāśrayācca| nāmarūpe vyākaravāṇī tyādi śrutyanupapatteśca| na hi māyāvī gajādikaṃ karavāṇīti saṅkalpya karoti, kiṃ tu darśayāmīti saṅkalpya darśayati| kiṃ ca pakṣatraye'pi janmādisūtre'rthalabdhasārvajñyādisphoraṇārthaṃ śāstrayonisūtramiti yatparamataṃ tadbhaṃṅgaḥ syād, bhramādhiṣṭhānatvādinā sārvajñyālābhāt| na caturthaḥ, kalpitatve tasyāyogāt|

Report an error