Skip to content

Panchapadika 9.36.36

अस्योत्तरं – तन्न; औपनिषदस्य पुरुषस्यानन्यशेषत्वादिति वस्तुसङ्ग्रहवाक्यम्। अस्यैव प्रपञ्चः योऽसावुपनिषत्स्वेवाधिगत इत्यादिः॥ अस्यायमर्थः – योऽयमहंप्रत्ययविषयात् क्रियासम्बन्ध्यात्मनोऽतिरिक्तः सम एकः सर्वभूतेष्वहङ्कर्तुरपि साक्षिभूतः, न स केनचित्प्रमाणेन सिद्धः, येन क्रियाशेषतां नीयेत। न हि प्रमाणान्तरासिद्धः क्रियासम्बन्धितयोपदेष्टुं शक्यः। न च स न प्रतीयत इति युक्तं वक्तुं, तत्प्रतिपादकोपनिषत्पदसमन्वयस्य दर्शितत्वात्। अत एवौपनिषदत्वविशेषणम्; अनन्यविषयत्वात्। तच्च वेदान्तानां तत्परत्वेऽवकल्पते। नैष प्रतीयमानोऽपि शुक्तिरजतवन्मिथ्येति शक्यं वक्तुम्; बाधाभावात्॥ इतश्च न शक्यते मिथ्येति विदितुं तस्मिन्नौपनिषदे पुरुषे ‘स एषः’ ‘नेति नेत्या’त्मशब्दप्रयोगात्। आत्मनश्चानिराकार्यत्वात्, य एव निराकर्ता तस्यैवात्मत्वप्रसङ्गात्॥ न च तस्य कदाचिदभावः सम्भवति; अभावहेतूनामविषयत्वात्। न च निर्हेतुको विनाशः चितेरेकरूपावभासेन क्षणभङ्गनिराकरणात्। अतोऽवच्छेदत्रयशून्ये तस्मिन् स्वयम्प्रकाशमाने सर्वस्य पुरुषावधिर्विनाशः। सा काष्ठा सा परा गतिः॥ तदेवमसंसार्यात्मनि प्रमाणान्तरागोचरे वेदान्तवाक्यसमन्वयात् प्रतीयमाने कथं तत्परो वेदभागो न भवेत्? कथं वा प्रतीयमानो निराक्रियेत?

asyottaraṃ – tanna; aupaniṣadasya puruṣasyānanyaśeṣatvāditi vastusaṅgrahavākyam| asyaiva prapañcaḥ yo'sāvupaniṣatsvevādhigata ityādiḥ|| asyāyamarthaḥ – yo'yamahaṃpratyayaviṣayāt kriyāsambandhyātmano'tiriktaḥ sama ekaḥ sarvabhūteṣvahaṅkarturapi sākṣibhūtaḥ, na sa kenacitpramāṇena siddhaḥ, yena kriyāśeṣatāṃ nīyeta| na hi pramāṇāntarāsiddhaḥ kriyāsambandhitayopadeṣṭuṃ śakyaḥ| na ca sa na pratīyata iti yuktaṃ vaktuṃ, tatpratipādakopaniṣatpadasamanvayasya darśitatvāt| ata evaupaniṣadatvaviśeṣaṇam; ananyaviṣayatvāt| tacca vedāntānāṃ tatparatve'vakalpate| naiṣa pratīyamāno'pi śuktirajatavanmithyeti śakyaṃ vaktum; bādhābhāvāt|| itaśca na śakyate mithyeti vidituṃ tasminnaupaniṣade puruṣe ‘sa eṣaḥ’ ‘neti netyā’tmaśabdaprayogāt| ātmanaścānirākāryatvāt, ya eva nirākartā tasyaivātmatvaprasaṅgāt|| na ca tasya kadācidabhāvaḥ sambhavati; abhāvahetūnāmaviṣayatvāt| na ca nirhetuko vināśaḥ citerekarūpāvabhāsena kṣaṇabhaṅganirākaraṇāt| ato'vacchedatrayaśūnye tasmin svayamprakāśamāne sarvasya puruṣāvadhirvināśaḥ| sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ|| tadevamasaṃsāryātmani pramāṇāntarāgocare vedāntavākyasamanvayāt pratīyamāne kathaṃ tatparo vedabhāgo na bhavet? kathaṃ vā pratīyamāno nirākriyeta?

Report an error