Skip to content

वर्णकम् ९ · वर्णकम् ९

Varnaka 9

varṇakam 9

57 passagesSanskrit with transliteration

A lotus and concentric forms evoking the inquiry into Brahman

अत्रापरे प्रत्यवतिष्ठन्ते – यद्यपि शास्त्रेण प्रमीयते ब्रह्म; तथाऽपि विधिसंस्पर्शिना, न तद्रहितेन। कस्मादेवम्? अन्यथा शब्दप्रयोगानुपपत्तेः। पुरुषेच्छासमुत्थापितो हि शब्दप्रयोगः। सा चेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारविषया। न च पारम्पर्येणापि सुखदुःखे विहायेष्टानिष्टे सम्भवतः। न च विस्मृतसुवर्णारोपितसर्परशनाप्रतिपत्ताविव तदनन्तरं शास्त्रादपि ब्रह्मात्मप्रतिपत्तौ सुखावाप्तिर्दुःखपरिहारश्च दृश्यते; पूर्ववत् संसारित्वोपलब्धेः, प्रतीत्युत्तरकालं च ध्यानोपदेशात्। तस्मात् सन्तु नाम लोके विधिरहितान्यपि पुरुषार्थपर्यन्तानि वाक्यानि, वेदे तु न तद्रहितानां तत्पर्यन्तता।

atrāpare pratyavatiṣṭhante – yadyapi śāstreṇa pramīyate brahma; tathā'pi vidhisaṃsparśinā, na tadrahitena| kasmādevam? anyathā śabdaprayogānupapatteḥ| puruṣecchāsamutthāpito hi śabdaprayogaḥ| sā ceṣṭāniṣṭaprāptiparihāraviṣayā| na ca pāramparyeṇāpi sukhaduḥkhe vihāyeṣṭāniṣṭe sambhavataḥ| na ca vismṛtasuvarṇāropitasarparaśanāpratipattāviva tadanantaraṃ śāstrādapi brahmātmapratipattau sukhāvāptirduḥkhaparihāraśca dṛśyate; pūrvavat saṃsāritvopalabdheḥ, pratītyuttarakālaṃ ca dhyānopadeśāt| tasmāt santu nāma loke vidhirahitānyapi puruṣārthaparyantāni vākyāni, vede tu na tadrahitānāṃ tatparyantatā|

Report an error

तस्माद् यद्यपि जिज्ञास्यवैलक्षण्यं धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः सिद्धसाध्यविषयत्वेन; तथाऽपि ‘सोऽन्वेष्टव्यः’ ‘स विजिज्ञासितव्यः’ इत्यादि विधिषु कोऽसावात्मेत्याकाङ्क्षायां सर्व एव ब्रह्मस्वरूपपरः पदसमन्वयस्तत्समर्पकत्वेनोपयुक्तः, न स्वतन्त्रमेव ब्रह्म प्रतिपादयितुमलम्। अतो विधीयमानज्ञानकर्मकारकत्वेनैव ब्रह्म प्रतिपाद्यत इति॥ यः पुनः ‘तस्मात् प्रतिपत्तिविधिविषयतयैव शास्त्रप्रमाणकं ब्रह्माभ्युपगन्तव्यमि’ति भाष्ये पूर्वपक्षोपसंहारः, तत्र प्रतिपत्तिशब्दः सर्व एव मनोव्यापारः प्रमाणात्मक इतरो वा ब्रह्मसंस्पर्शित्वेन विधेयः कैश्चित् कथञ्चित् कल्पितः, तस्य सर्वस्य सङ्ग्रहार्थो द्रष्टव्यः॥

tasmād yadyapi jijñāsyavailakṣaṇyaṃ dharmabrahmajijñāsayoḥ siddhasādhyaviṣayatvena; tathā'pi ‘so'nveṣṭavyaḥ’ ‘sa vijijñāsitavyaḥ’ ityādi vidhiṣu ko'sāvātmetyākāṅkṣāyāṃ sarva eva brahmasvarūpaparaḥ padasamanvayastatsamarpakatvenopayuktaḥ, na svatantrameva brahma pratipādayitumalam| ato vidhīyamānajñānakarmakārakatvenaiva brahma pratipādyata iti|| yaḥ punaḥ ‘tasmāt pratipattividhiviṣayatayaiva śāstrapramāṇakaṃ brahmābhyupagantavyami’ti bhāṣye pūrvapakṣopasaṃhāraḥ, tatra pratipattiśabdaḥ sarva eva manovyāpāraḥ pramāṇātmaka itaro vā brahmasaṃsparśitvena vidheyaḥ kaiścit kathañcit kalpitaḥ, tasya sarvasya saṅgrahārtho draṣṭavyaḥ||

Report an error

अत्रोच्यते, किमिदं ज्ञानं ब्रह्मकर्मकं विधीयते? न तावच्छब्दजन्यम्। स्वाध्यायपाठादेव तत्सिद्धेः, अथ शब्दजन्यस्यैव ज्ञानस्याभ्यासो विधीयत इति, न तस्य प्रयोजनं पश्यामः॥ ननु इष्टविषयस्य ज्ञानसन्तानस्य सुखसन्तानहेतुत्वं दृश्यते, यद्येवं तद्वदेव विध्यानर्थक्यम्। अथ पुनः साक्षात्करणाय ज्ञानसन्तानविधिरुच्यते, नैतद्युक्तम्; न हि दृष्टाधिकारो विधिरसम्भावितदृष्टफलो भवति। न हि लैङ्गिकोऽर्थो लिङ्गजन्मनैव ज्ञानेन सहस्रशोऽप्यभ्यस्यमानेन साक्षात्क्रियते। मा भूत् शाब्दज्ञानादेवाभ्यस्यमानात्साक्षाद्भावः, तज्जन्मनो ज्ञानान्तराद्भविष्यति, नेत्थम्भावे प्रमाणमस्ति॥ अस्तु तर्हि शब्दात् प्रतिपन्नस्य यथाप्रतिपत्ति ध्यानं नाम मनोव्यापारो विधीयत इति, किमर्थं तस्य विधानम्? ध्येयसाक्षात्काराय चेत्, न तस्य सम्भवः। न हि परोक्षं ध्यायमानं साक्षाद्भावमापद्यमानं दृष्टम्। ननु दृष्टं परोक्षमपि ध्यायमानं साक्षाद्भावमापन्नं कामाद्युपप्लवे, मैवम्; न तद् ध्यायमानम्, अपित्वविद्यात्मकम्, अन्यथा बाधो न भवेत्॥

atrocyate, kimidaṃ jñānaṃ brahmakarmakaṃ vidhīyate? na tāvacchabdajanyam| svādhyāyapāṭhādeva tatsiddheḥ, atha śabdajanyasyaiva jñānasyābhyāso vidhīyata iti, na tasya prayojanaṃ paśyāmaḥ|| nanu iṣṭaviṣayasya jñānasantānasya sukhasantānahetutvaṃ dṛśyate, yadyevaṃ tadvadeva vidhyānarthakyam| atha punaḥ sākṣātkaraṇāya jñānasantānavidhirucyate, naitadyuktam; na hi dṛṣṭādhikāro vidhirasambhāvitadṛṣṭaphalo bhavati| na hi laiṅgiko'rtho liṅgajanmanaiva jñānena sahasraśo'pyabhyasyamānena sākṣātkriyate| mā bhūt śābdajñānādevābhyasyamānātsākṣādbhāvaḥ, tajjanmano jñānāntarādbhaviṣyati, netthambhāve pramāṇamasti|| astu tarhi śabdāt pratipannasya yathāpratipatti dhyānaṃ nāma manovyāpāro vidhīyata iti, kimarthaṃ tasya vidhānam? dhyeyasākṣātkārāya cet, na tasya sambhavaḥ| na hi parokṣaṃ dhyāyamānaṃ sākṣādbhāvamāpadyamānaṃ dṛṣṭam| nanu dṛṣṭaṃ parokṣamapi dhyāyamānaṃ sākṣādbhāvamāpannaṃ kāmādyupaplave, maivam; na tad dhyāyamānam, apitvavidyātmakam, anyathā bādho na bhavet||

Report an error

ननु ‘द्रष्टव्यः’ इति दर्शनमनूद्य ‘निदिध्यासितव्यः’ इति ध्यानं दर्शनफलं विधीयते, उक्तमेतद् न दृष्टाधिकारो विधिरसम्भावितदृष्टफलो भवतीति। न हि ध्यानं ध्येयसाक्षाद्भावहेतुः क्वचिद् दृष्टम्। अथापि भवतु नाम ध्यानाद् ध्येयसाक्षाद्भावो ध्येयस्य तथात्वे किं प्रमाणम्? शब्दस्तावत्साक्षात्करणोपायोपासनविधाने पर्यवसितो न तत्सद्भावे, सत्यम्; तथाऽपि तत्त्वं सिध्यति वक्ष्यमाणेन देवताविग्रहवत्त्वन्यायेन। विषम उपन्यासः तत्र हि न तथात्वे साधकं बाधकं वेति प्रतीतिशरणैस्तथाऽभ्युपेयते; न तथेह सर्वस्यात्मत्वे; प्रत्यक्षादिविरोधात्, आरोपितरूपेणापि ध्यानोपपत्तेः। पूर्वोक्तेष्वपि ज्ञानविधिपक्षेष्वनयैव दिशा वस्तुतथात्वसिद्धिर्निराकार्या॥

nanu ‘draṣṭavyaḥ’ iti darśanamanūdya ‘nididhyāsitavyaḥ’ iti dhyānaṃ darśanaphalaṃ vidhīyate, uktametad na dṛṣṭādhikāro vidhirasambhāvitadṛṣṭaphalo bhavatīti| na hi dhyānaṃ dhyeyasākṣādbhāvahetuḥ kvacid dṛṣṭam| athāpi bhavatu nāma dhyānād dhyeyasākṣādbhāvo dhyeyasya tathātve kiṃ pramāṇam? śabdastāvatsākṣātkaraṇopāyopāsanavidhāne paryavasito na tatsadbhāve, satyam; tathā'pi tattvaṃ sidhyati vakṣyamāṇena devatāvigrahavattvanyāyena| viṣama upanyāsaḥ tatra hi na tathātve sādhakaṃ bādhakaṃ veti pratītiśaraṇaistathā'bhyupeyate; na tatheha sarvasyātmatve; pratyakṣādivirodhāt, āropitarūpeṇāpi dhyānopapatteḥ| pūrvokteṣvapi jñānavidhipakṣeṣvanayaiva diśā vastutathātvasiddhirnirākāryā||

Report an error

यत्पुनः कैश्चिदुच्यते – शाब्दज्ञानादन्यदेव ज्ञानान्तरमलौकिकं वेदान्तेषु कर्तव्यत्वेन विधीयत इति, तत्र वदामः, तत्पुनः किंसाधनं किङ्कर्म चेति वक्तव्यम्। न ह्यनवगतकर्मकारकं ज्ञानं विधातुं शक्यम्; अवगते च तस्मिन् विधानानर्थक्यम्।

yatpunaḥ kaiściducyate – śābdajñānādanyadeva jñānāntaramalaukikaṃ vedānteṣu kartavyatvena vidhīyata iti, tatra vadāmaḥ, tatpunaḥ kiṃsādhanaṃ kiṅkarma ceti vaktavyam| na hyanavagatakarmakārakaṃ jñānaṃ vidhātuṃ śakyam; avagate ca tasmin vidhānānarthakyam|

Report an error

साधनमपि न विहितम्; तेन विना साकाङ्क्षं वचनमनर्थकं भवेत्। ‘तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ती’त्यादिना वचनेन साधनं वेदानुवचनादि विहितमेवेति चेत्, प्रमाणान्तरस्य तर्हि प्रमाणं शब्दो नात्मतत्त्वस्य, नैतदुपपद्यते; कार्यगम्यं हि प्रामाण्यं न विधिगम्यम्। तदुक्तम् – ‘गुणाद्वाऽप्यभिधानं स्यात्सम्बन्धस्याशास्त्रहेतुत्वादि’ति। तदेवमयुक्तमेतत्, विधिसमन्वये शास्त्रप्रमाणत्वं ब्रह्मणः॥

sādhanamapi na vihitam; tena vinā sākāṅkṣaṃ vacanamanarthakaṃ bhavet| ‘tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣantī’tyādinā vacanena sādhanaṃ vedānuvacanādi vihitameveti cet, pramāṇāntarasya tarhi pramāṇaṃ śabdo nātmatattvasya, naitadupapadyate; kāryagamyaṃ hi prāmāṇyaṃ na vidhigamyam| taduktam – ‘guṇādvā'pyabhidhānaṃ syātsambandhasyāśāstrahetutvādi’ti| tadevamayuktametat, vidhisamanvaye śāstrapramāṇatvaṃ brahmaṇaḥ||

Report an error

अथापि ‘अथ यदतः परो दिवो ज्योतिरि’ति प्रपञ्चातिरिक्तब्रह्माभ्युपगमे देवताविग्रहवत्त्वन्यायसम्भवात् मोक्षकामस्य ब्रह्मोपासनं विधीयते, तथा च श्रुतिः ‘विद्यया तदारोहन्ती’ति, न च साध्यत्वेऽप्यन्तवत्त्वम्; शब्दगम्यत्वादनावृत्तेः ‘न च पुनरावर्तते’ इति। न ह्येष तर्कगम्यः, येन तर्केणास्य तत्त्वं व्यवस्थाप्येत, शब्दगम्यस्य तु शब्दादेव तत्त्वव्यवस्थेति मन्वानस्योत्तरमाह भाष्यकारः – न कर्मब्रह्मविद्याफलयोर्वैलक्षण्यादिति॥

athāpi ‘atha yadataḥ paro divo jyotiri’ti prapañcātiriktabrahmābhyupagame devatāvigrahavattvanyāyasambhavāt mokṣakāmasya brahmopāsanaṃ vidhīyate, tathā ca śrutiḥ ‘vidyayā tadārohantī’ti, na ca sādhyatve'pyantavattvam; śabdagamyatvādanāvṛtteḥ ‘na ca punarāvartate’ iti| na hyeṣa tarkagamyaḥ, yena tarkeṇāsya tattvaṃ vyavasthāpyeta, śabdagamyasya tu śabdādeva tattvavyavastheti manvānasyottaramāha bhāṣyakāraḥ – na karmabrahmavidyāphalayorvailakṣaṇyāditi||

Report an error

वस्तुसङ्ग्रहवाक्यमेतत्। अस्यैव प्रपञ्चः अतो न कर्तव्यशेषत्वेन ब्रह्मोपदेशो युक्त इत्येतदन्तं भाष्यम्॥ अस्याममर्थः – सङ्क्षेपतः श्रुतितो न्यायतश्च मोक्षस्य नित्यसिद्धत्वप्रतीतेर्न क्रियासाध्यो मोक्ष इति। कथम्? यदि सन्ध्योपासनवन्मानसं ब्रह्मकर्मकमुपासनं नाम धर्मो मोक्षफलः स्वर्गादिफलयागवद्विधीयते, तथा सति शरीरवतैव तत्फलं भोक्तव्यम् इति ‘अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः’ इत्यशरीरमोक्षानुवादो योग्यप्रियाप्रियस्पर्शनाभावानुवादश्च निरालम्बनौ स्याताम्। न चाशरीरत्वमेव धर्मकार्यम्; स्वाभाविकत्वात्तस्य। तेनानुष्ठेयविलक्षणं मोक्षाख्यमशरीरत्वं स्वभावसिद्धं नित्यमिति सिद्धम्॥

vastusaṅgrahavākyametat| asyaiva prapañcaḥ ato na kartavyaśeṣatvena brahmopadeśo yukta ityetadantaṃ bhāṣyam|| asyāmamarthaḥ – saṅkṣepataḥ śrutito nyāyataśca mokṣasya nityasiddhatvapratīterna kriyāsādhyo mokṣa iti| katham? yadi sandhyopāsanavanmānasaṃ brahmakarmakamupāsanaṃ nāma dharmo mokṣaphalaḥ svargādiphalayāgavadvidhīyate, tathā sati śarīravataiva tatphalaṃ bhoktavyam iti ‘aśarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ’ ityaśarīramokṣānuvādo yogyapriyāpriyasparśanābhāvānuvādaśca nirālambanau syātām| na cāśarīratvameva dharmakāryam; svābhāvikatvāttasya| tenānuṣṭheyavilakṣaṇaṃ mokṣākhyamaśarīratvaṃ svabhāvasiddhaṃ nityamiti siddham||

Report an error

तथापि कथञ्चित्परिणामि नित्यं स्यात्, स्यादपि कदाचिद्धर्मकार्यम्। इदन्तु कूटस्थनित्यं ब्रह्म जिज्ञास्यत्वेन प्रक्रान्तं, यत्स्वरूपावगमो जीवस्य मोक्षोऽभिप्रेयते। तत्र यदि हस्तगतविस्मृतसुवर्णादिवद् भ्रान्तिमात्रव्यवहितं मोक्षं प्रत्याख्याय, ब्रह्मविषयध्यानक्रियातो देवताविषययागादिवत्प्रीतिविशेषो भोग्यो मोक्षः कल्प्येत, ततस्तेष्वेव तारतम्यावस्थितेषु यागफलेष्वयमपि तथाभूतः स्यात्। ततः ‘तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते, एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते’ इति लिङ्गदर्शनोपबृंहितन्यायावगतानित्यत्वो मोक्षः प्रसज्येत। न च तथाभ्युपगमो मोक्षवादिनाम्। अतो न कर्तव्यशेषत्वेन ब्रह्मोपदेशो युक्त इत्युपसंहारः॥

tathāpi kathañcitpariṇāmi nityaṃ syāt, syādapi kadāciddharmakāryam| idantu kūṭasthanityaṃ brahma jijñāsyatvena prakrāntaṃ, yatsvarūpāvagamo jīvasya mokṣo'bhipreyate| tatra yadi hastagatavismṛtasuvarṇādivad bhrāntimātravyavahitaṃ mokṣaṃ pratyākhyāya, brahmaviṣayadhyānakriyāto devatāviṣayayāgādivatprītiviśeṣo bhogyo mokṣaḥ kalpyeta, tatasteṣveva tāratamyāvasthiteṣu yāgaphaleṣvayamapi tathābhūtaḥ syāt| tataḥ ‘tadyatheha karmacito lokaḥ kṣīyate, evamevāmutra puṇyacito lokaḥ kṣīyate’ iti liṅgadarśanopabṛṃhitanyāyāvagatānityatvo mokṣaḥ prasajyeta| na ca tathābhyupagamo mokṣavādinām| ato na kartavyaśeṣatvena brahmopadeśo yukta ityupasaṃhāraḥ||

Report an error

यत्पुनः ‘न च पुनरावर्तते’ इति शास्त्रावगतं नित्यत्वं न तर्केणापनेतुं युक्तमिति, तदयुक्तम्; वर्तमानापदेशत्वेन तथाभावे प्रमाणापेक्षणात्। न च कार्यस्य नित्यत्वे प्रमाणमस्ति; परमाणूनां पाकजो गुणो नित्यत्वे नोदाहरणम्; प्रक्रियामात्रसिद्धत्वात्।

yatpunaḥ ‘na ca punarāvartate’ iti śāstrāvagataṃ nityatvaṃ na tarkeṇāpanetuṃ yuktamiti, tadayuktam; vartamānāpadeśatvena tathābhāve pramāṇāpekṣaṇāt| na ca kāryasya nityatve pramāṇamasti; paramāṇūnāṃ pākajo guṇo nityatve nodāharaṇam; prakriyāmātrasiddhatvāt|

Report an error

किं च तेषामिह न पुनरावृत्तिः; ‘इमं मानवमावर्तं नावर्तन्ते’ इति श्रुतिरिहेममिति विशेषणादस्मिन् कल्पेऽनावृत्तिं दर्शयति, नानवधिकामनावृत्तिम्। अपि च अभ्युपेत्य ब्रह्मणः क्रियानुप्रवेशं मोक्षस्यानित्यत्वदोष उक्तः, न तु क्रियानुप्रवेशं क्षमते वेदान्तवाक्यगतः पदसमन्वयः। तथा च ‘ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवती’त्याद्याः श्रुतयो ब्रह्मविद्यानन्तरं मोक्षं दर्शयन्त्यो मध्ये कार्यान्तरं वारयन्ति; वेदनब्रह्मभवनयोरेककालत्वनिर्देशात्। अतो न विदितस्य क्रियायां विनियोगः।

kiṃ ca teṣāmiha na punarāvṛttiḥ; ‘imaṃ mānavamāvartaṃ nāvartante’ iti śrutirihemamiti viśeṣaṇādasmin kalpe'nāvṛttiṃ darśayati, nānavadhikāmanāvṛttim| api ca abhyupetya brahmaṇaḥ kriyānupraveśaṃ mokṣasyānityatvadoṣa uktaḥ, na tu kriyānupraveśaṃ kṣamate vedāntavākyagataḥ padasamanvayaḥ| tathā ca ‘brahma veda brahmaiva bhavatī’tyādyāḥ śrutayo brahmavidyānantaraṃ mokṣaṃ darśayantyo madhye kāryāntaraṃ vārayanti; vedanabrahmabhavanayorekakālatvanirdeśāt| ato na viditasya kriyāyāṃ viniyogaḥ|

Report an error

तथा ‘तद्धैतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदे’ इति ब्रह्मदर्शन सर्वात्मभावयोरेककालत्वनिर्देशाद् मध्ये क्रियान्तरं वारयति पश्यन्निति शतृप्रत्ययः; ‘लक्षणहेत्वोः क्रियायाः’ इति क्रियाया हेतुभूताद्धातोः शतृप्रत्ययस्मरणात्, क्रियायाश्चाव्यवहिते हेतुमति हेतुत्वात्। यथा ‘तिष्ठन् गायती’ति तिष्ठतिगायत्योर्मध्ये क्रियान्तराभावः प्रतीयते, तद्वत्। अत्र न स्थितिक्रियासामर्थ्यादेव गीतिक्रियानिर्वृत्तिः, अपि तु प्रयत्नान्तरात्। शब्दतो न तयोर्मध्ये क्रियान्तरप्रतीतिरित्येतावतोदाहरणम्। इह पुनर्न सर्वात्मभावस्य ब्रह्मदर्शनातिरेकेण प्रयत्नान्तरापेक्षा विद्यते॥

tathā ‘taddhaitatpaśyannṛṣirvāmadevaḥ pratipede’ iti brahmadarśana sarvātmabhāvayorekakālatvanirdeśād madhye kriyāntaraṃ vārayati paśyanniti śatṛpratyayaḥ; ‘lakṣaṇahetvoḥ kriyāyāḥ’ iti kriyāyā hetubhūtāddhātoḥ śatṛpratyayasmaraṇāt, kriyāyāścāvyavahite hetumati hetutvāt| yathā ‘tiṣṭhan gāyatī’ti tiṣṭhatigāyatyormadhye kriyāntarābhāvaḥ pratīyate, tadvat| atra na sthitikriyāsāmarthyādeva gītikriyānirvṛttiḥ, api tu prayatnāntarāt| śabdato na tayormadhye kriyāntarapratītirityetāvatodāharaṇam| iha punarna sarvātmabhāvasya brahmadarśanātirekeṇa prayatnāntarāpekṣā vidyate||

Report an error

किं च ‘तस्मै मृदितकषायाय तमसः पारं दर्शयती’त्याद्याः श्रुतयस्तमसो मिथ्याज्ञानस्य मोक्षव्यवधायिनोऽपनयनमात्रं दर्शयन्ति, न मोक्षं क्रियासाध्यम्।

kiṃ ca ‘tasmai mṛditakaṣāyāya tamasaḥ pāraṃ darśayatī’tyādyāḥ śrutayastamaso mithyājñānasya mokṣavyavadhāyino'panayanamātraṃ darśayanti, na mokṣaṃ kriyāsādhyam|

Report an error

इतश्चैतदेवम्, अन्येऽपि न्यायविदो मिथ्याज्ञानापाये तदनन्तरं दुःखाभावं निर्वाणं दर्शयन्ति मिथ्याज्ञानापायश्च ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानाद्भवति, न क्रियातः। कथं गम्यते? ‘इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते’ इति मिथ्यैव भेदावभासः, तस्य प्रतिपक्षादभेदावभासादपनय इति गम्यते॥

itaścaitadevam, anye'pi nyāyavido mithyājñānāpāye tadanantaraṃ duḥkhābhāvaṃ nirvāṇaṃ darśayanti mithyājñānāpāyaśca brahmātmaikatvavijñānādbhavati, na kriyātaḥ| kathaṃ gamyate? ‘indro māyābhiḥ pururūpa īyate’ iti mithyaiva bhedāvabhāsaḥ, tasya pratipakṣādabhedāvabhāsādapanaya iti gamyate||

Report an error

अथापि स्यान्नैकत्वविज्ञानं यथावस्थितवस्तुविषयं, येन मिथ्यारूपं भेदावभासं निवर्तयेत्, अपि तु सम्पदादिरूपम्; विधितः पुरुषेच्छया कर्तव्यमिति। सम्पन्नामाल्पमपि वस्त्वालम्बनीकृत्य केनचित्सामान्येन दर्शनमात्रान्महद्वस्तुसम्पादनम्। ततश्च तत्फलावाप्तिः, फलस्यैव वा सम्पादनं; यथा मनसो वृत्त्यनन्तत्वसामान्येनानन्तविश्वदेवसम्पादनं कृत्वाऽनन्तलोकजयः। एवं जीवस्य चिद्रूपसामान्येन ब्रह्मरूपसम्पादनं कृत्वा ब्रह्मफलमवाप्यत इति।

athāpi syānnaikatvavijñānaṃ yathāvasthitavastuviṣayaṃ, yena mithyārūpaṃ bhedāvabhāsaṃ nivartayet, api tu sampadādirūpam; vidhitaḥ puruṣecchayā kartavyamiti| sampannāmālpamapi vastvālambanīkṛtya kenacitsāmānyena darśanamātrānmahadvastusampādanam| tataśca tatphalāvāptiḥ, phalasyaiva vā sampādanaṃ; yathā manaso vṛttyanantatvasāmānyenānantaviśvadevasampādanaṃ kṛtvā'nantalokajayaḥ| evaṃ jīvasya cidrūpasāmānyena brahmarūpasampādanaṃ kṛtvā brahmaphalamavāpyata iti|

Report an error

अध्यासस्वब्रह्मणि मन आदित्यादौ ब्रह्मदृष्ट्योपासनं, जीवस्यापि ब्रह्मदृष्ट्योपासनम्। सम्पाद्य आलम्बनमविद्यमानसमं कृत्वा सम्पाद्यमानस्यैव प्राधान्येन मनसाऽनुचिन्तनम्, अध्यासे त्वालम्बनस्यैव प्राधान्येनानुचिन्तनं, क्रियायोगो वायोरग्न्यादीनां सम्हरणात्संवर्गगुणत्वेनोपासनम्। एवं जीवस्य स्वगतेन बृंहत्यर्थयोगेन ब्रह्मेत्युपासनम्। कार्यान्तरेण गुणभूतस्य ब्रह्मदृष्टिः संस्कार आज्यस्येवावेक्षणम्॥

adhyāsasvabrahmaṇi mana ādityādau brahmadṛṣṭyopāsanaṃ, jīvasyāpi brahmadṛṣṭyopāsanam| sampādya ālambanamavidyamānasamaṃ kṛtvā sampādyamānasyaiva prādhānyena manasā'nucintanam, adhyāse tvālambanasyaiva prādhānyenānucintanaṃ, kriyāyogo vāyoragnyādīnāṃ samharaṇātsaṃvargaguṇatvenopāsanam| evaṃ jīvasya svagatena bṛṃhatyarthayogena brahmetyupāsanam| kāryāntareṇa guṇabhūtasya brahmadṛṣṭiḥ saṃskāra ājyasyevāvekṣaṇam||

Report an error

अत्रोत्तरम् – सम्पदादिरूपे हीत्यादि॥ तथा सति तत्त्वमस्यादिवाक्यानां निरुपचरितब्रह्मात्मैकत्वावगमपरः पदसमन्वयो विना कारणेन स्वेच्छामात्रेण सम्पदादिपरः परिकल्प्येत। तदवगमनिमित्तं च मिथ्याज्ञानापायपूर्विका विस्मृतहस्तगतसुवर्णावाप्तिवद्ब्रह्मावाप्तिः फलमनुभवारूढमपह्नूयेत। ‘नेह नानास्ति किञ्चने’ति च भेदाभावश्रुतिरुपरुद्ध्येत।

atrottaram – sampadādirūpe hītyādi|| tathā sati tattvamasyādivākyānāṃ nirupacaritabrahmātmaikatvāvagamaparaḥ padasamanvayo vinā kāraṇena svecchāmātreṇa sampadādiparaḥ parikalpyeta| tadavagamanimittaṃ ca mithyājñānāpāyapūrvikā vismṛtahastagatasuvarṇāvāptivadbrahmāvāptiḥ phalamanubhavārūḍhamapahnūyeta| ‘neha nānāsti kiñcane’ti ca bhedābhāvaśrutiruparuddhyeta|

Report an error

तस्मान्न सम्पदादिवत्पुरुषव्यापारतन्त्रा ब्रह्मविद्या, किन्तु प्रत्यक्षादिजनितज्ञानवदपरामृष्टहानोपादानवस्तुस्वरूपमात्रनिष्ठेत्यभ्युपगन्तव्यम्॥

tasmānna sampadādivatpuruṣavyāpāratantrā brahmavidyā, kintu pratyakṣādijanitajñānavadaparāmṛṣṭahānopādānavastusvarūpamātraniṣṭhetyabhyupagantavyam||

Report an error

तत्रेवं सति कथं ब्रह्म प्रतिपत्युत्तरकालं कर्मकारकतां नीयेत? तत्तज्ज्ञानं वा तदधिगमफलपर्यन्तं सद् विधिविषयो भवेत्? अतो मिथ्यैव भेदावभासः। तस्य प्रतिपक्षादभेदावभासादपनयः। तस्माद् मिथ्याज्ञाननिवृत्तिमात्रं मोक्ष इति श्रुतिन्यायाभ्यां सिद्धम्॥

tatrevaṃ sati kathaṃ brahma pratipatyuttarakālaṃ karmakārakatāṃ nīyeta? tattajjñānaṃ vā tadadhigamaphalaparyantaṃ sad vidhiviṣayo bhavet? ato mithyaiva bhedāvabhāsaḥ| tasya pratipakṣādabhedāvabhāsādapanayaḥ| tasmād mithyājñānanivṛttimātraṃ mokṣa iti śrutinyāyābhyāṃ siddham||

Report an error

ननु विधिक्रियाकर्म तावद्भवति ब्रह्म, ततः क्रियासम्बन्धे सम्भाविते भवति विधेरवसर इत्याशङ्क्याह – न च विधिक्रियाकर्मत्वेनेत्यादि॥ आह सोऽयं शान्तिकर्मणि वेतालोदयः ब्रह्मणः क्रियानुप्रवेशं निराकर्तुं ज्ञानक्रियाया अपि विषयत्वं निराकुर्वता तत एव शास्त्रयोनित्वमपि निराकृतमेव, तदाह – अविषयत्वे ब्रह्मणः शास्त्रयोनित्वानुपपत्तिरिति चेदिति॥

nanu vidhikriyākarma tāvadbhavati brahma, tataḥ kriyāsambandhe sambhāvite bhavati vidheravasara ityāśaṅkyāha – na ca vidhikriyākarmatvenetyādi|| āha so'yaṃ śāntikarmaṇi vetālodayaḥ brahmaṇaḥ kriyānupraveśaṃ nirākartuṃ jñānakriyāyā api viṣayatvaṃ nirākurvatā tata eva śāstrayonitvamapi nirākṛtameva, tadāha – aviṣayatve brahmaṇaḥ śāstrayonitvānupapattiriti cediti||

Report an error

अत्रोत्तरं – नाविद्याकल्पितेत्यादि॥ शास्त्रं हि सोऽयमित्यादिलौकिकवाक्यवद् ब्रह्मणि प्रमाणम्। तथाहि सोऽयमिति देशकालभेधोपाधिप्रविलयेनाभेदोऽवगम्यते। तथा त्वम्पदार्थोऽप्यात्मानमहंरूपं मन्यमानस्तत्त्वमसिवाक्यात्तत्पदार्थैकतामुपगच्छन् सोऽयमितिवदहमात्मकेदमंशोपाधिकृतवेद्यवेदितवेदनात्मकप्रपञ्चेनार्थात् प्रलीयमानेनावच्छिद्यविच्छिद्यमानानिदम्प्रकाशः प्रमाणफलं दर्शितः। तदप्यवच्छेदकविनाशे तदैव विजहन्निर्विशेषतामापद्यते। तेन प्रमाणादिचतुष्टयस्य युगपत्प्रलयेऽपि तदवच्छेदानुभवफलं वाक्यनिबन्धनम्। अतो वेदैकगोचरो निर्वाणमिति वेदविदः प्रतिपेदिरे। तथा चैवंविधस्य प्रमाणव्यापारस्य प्रकाशकामन्त्रब्राह्मणवादा भाष्ये दर्शिताः। एवं च नित्यमुक्तात्मस्वरूपसमर्पणान्न मोक्षस्यानित्यत्वदोषः।

atrottaraṃ – nāvidyākalpitetyādi|| śāstraṃ hi so'yamityādilaukikavākyavad brahmaṇi pramāṇam| tathāhi so'yamiti deśakālabhedhopādhipravilayenābhedo'vagamyate| tathā tvampadārtho'pyātmānamahaṃrūpaṃ manyamānastattvamasivākyāttatpadārthaikatāmupagacchan so'yamitivadahamātmakedamaṃśopādhikṛtavedyaveditavedanātmakaprapañcenārthāt pralīyamānenāvacchidyavicchidyamānānidamprakāśaḥ pramāṇaphalaṃ darśitaḥ| tadapyavacchedakavināśe tadaiva vijahannirviśeṣatāmāpadyate| tena pramāṇādicatuṣṭayasya yugapatpralaye'pi tadavacchedānubhavaphalaṃ vākyanibandhanam| ato vedaikagocaro nirvāṇamiti vedavidaḥ pratipedire| tathā caivaṃvidhasya pramāṇavyāpārasya prakāśakāmantrabrāhmaṇavādā bhāṣye darśitāḥ| evaṃ ca nityamuktātmasvarūpasamarpaṇānna mokṣasyānityatvadoṣaḥ|

Report an error

यस्य तूत्पाद्यो मोक्ष इत्यादिना तस्माद् ज्ञानमेकं मुक्त्त्वा क्रियाया गन्धमात्रस्याप्यनुप्रवेश इह नोपपद्यते इत्यन्तेन भाष्येण अविद्यानिवर्तनेन नित्यमुक्तात्मस्वरूपसमर्पणं मोक्षं विहाय क्रियानुप्रवेशं कल्पयतोऽपि न तस्य तत्र सम्भव इति दर्शितम्। कथम्? यदि तावदुत्पाद्यो विकार्यो वा मोक्षः? तदा यद्यपि क्रियानुप्रवेशो युक्तः; तथापि मोक्षस्य ध्रुवमनित्यत्वमित्युक्तं ‘न कर्मब्रह्मविद्याफलयोर्वैलक्षण्यादि’त्यादि भाष्येण।

yasya tūtpādyo mokṣa ityādinā tasmād jñānamekaṃ mukttvā kriyāyā gandhamātrasyāpyanupraveśa iha nopapadyate ityantena bhāṣyeṇa avidyānivartanena nityamuktātmasvarūpasamarpaṇaṃ mokṣaṃ vihāya kriyānupraveśaṃ kalpayato'pi na tasya tatra sambhava iti darśitam| katham? yadi tāvadutpādyo vikāryo vā mokṣaḥ? tadā yadyapi kriyānupraveśo yuktaḥ; tathāpi mokṣasya dhruvamanityatvamityuktaṃ ‘na karmabrahmavidyāphalayorvailakṣaṇyādi’tyādi bhāṣyeṇa|

Report an error

अथानित्यत्वपरिहाराय स्थितस्यैवाऽऽप्यत्वमुच्यते, तदपि न; आत्मस्वरूपस्य क्रियापूर्वकाप्यत्वानुपपत्तेः। व्यतिरेकेऽपि सर्वगतत्वेन नित्यप्राप्तत्वदाकाशेनेव न क्रियापेक्षा प्राप्तिः। अथ विकारावर्तिनोऽपि ‘अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते’ इति श्रूयमाणस्य प्राप्तये क्रियापेक्षेति, न; विकारदेशेऽपि ब्रह्मणो विकारसंस्पर्शाभावादविशेषात्। अथ विकारावर्त्येव ब्रह्म न विकारदेशेऽस्ति, तेन तत्प्राप्तये क्रियापेक्षेति, सा तर्हि तत्प्राप्तिरात्मनस्तादात्म्यापत्तिः? उत स्वेनैव रूपेण तत्रावस्थानम्? यदि पूर्वकल्पः, तदा स्वरूपनाशः। अथ द्वितीयः, संयोगस्य विप्रयोगावसानत्वात् पुनरावृत्तिः। न चापुनरावृत्तिश्रुतिर्वर्तमानापदेशिनी; तथाभावे प्रमाणान्तरमपेक्षमाणा स्वयं प्रमाणीभवति।

athānityatvaparihārāya sthitasyaivā''pyatvamucyate, tadapi na; ātmasvarūpasya kriyāpūrvakāpyatvānupapatteḥ| vyatireke'pi sarvagatatvena nityaprāptatvadākāśeneva na kriyāpekṣā prāptiḥ| atha vikārāvartino'pi ‘atha yadataḥ paro divo jyotirdīpyate’ iti śrūyamāṇasya prāptaye kriyāpekṣeti, na; vikāradeśe'pi brahmaṇo vikārasaṃsparśābhāvādaviśeṣāt| atha vikārāvartyeva brahma na vikāradeśe'sti, tena tatprāptaye kriyāpekṣeti, sā tarhi tatprāptirātmanastādātmyāpattiḥ? uta svenaiva rūpeṇa tatrāvasthānam? yadi pūrvakalpaḥ, tadā svarūpanāśaḥ| atha dvitīyaḥ, saṃyogasya viprayogāvasānatvāt punarāvṛttiḥ| na cāpunarāvṛttiśrutirvartamānāpadeśinī; tathābhāve pramāṇāntaramapekṣamāṇā svayaṃ pramāṇībhavati|

Report an error

संस्कार्यत्वमपि न सम्भवति; गुणदोषयोराधेयापनेययोस्तत्रासम्भवात्। अथ विद्यमानस्याभिव्यक्तिरादर्शस्येव निघर्षणेन, तच्च न; आत्मनः क्रियारहितत्वात्। अन्याश्रयायास्तु न विषयः; प्रत्यग्रूपत्वात्।

saṃskāryatvamapi na sambhavati; guṇadoṣayorādheyāpaneyayostatrāsambhavāt| atha vidyamānasyābhivyaktirādarśasyeva nigharṣaṇena, tacca na; ātmanaḥ kriyārahitatvāt| anyāśrayāyāstu na viṣayaḥ; pratyagrūpatvāt|

Report an error

ननु ईश्वराभिध्यानान्मलापगमो भविष्यति दीपप्रभयेव घटावगुण्ठनेन तमोऽपनयः, उच्यते – किमसौ मलः परमार्थः सन्? उताविद्यात्मकः। यदि परमार्थः सन्, न तर्हि स्वाश्रयविकारमन्तरेणापसारयितुं शक्यः। न हि विकार आत्मनः सम्भवति; अविकारित्वश्रुतेः। अथाविद्यात्मकः, न तर्ह्यविद्यावद्गतेन सम्यग्ज्ञानेन विना तस्यापनयः; लोके तथा दृष्टत्वात्, अन्यथा चादृष्टत्वात्। न च स्नानादिक्रिययेव संस्कार्यत्वसम्भवः; अहङ्कर्तुरिदमंशस्यैव तत्र संस्कार्यत्वात्।

nanu īśvarābhidhyānānmalāpagamo bhaviṣyati dīpaprabhayeva ghaṭāvaguṇṭhanena tamo'panayaḥ, ucyate – kimasau malaḥ paramārthaḥ san? utāvidyātmakaḥ| yadi paramārthaḥ san, na tarhi svāśrayavikāramantareṇāpasārayituṃ śakyaḥ| na hi vikāra ātmanaḥ sambhavati; avikāritvaśruteḥ| athāvidyātmakaḥ, na tarhyavidyāvadgatena samyagjñānena vinā tasyāpanayaḥ; loke tathā dṛṣṭatvāt, anyathā cādṛṣṭatvāt| na ca snānādikriyayeva saṃskāryatvasambhavaḥ; ahaṅkarturidamaṃśasyaiva tatra saṃskāryatvāt|

Report an error

तस्मान्न संस्कार्योऽपि मोक्षः इत्युपसंहरति। अथापि त्वन्यदपि क्रियाफलमस्ति, तद्द्वारेण मोक्षस्य क्रियानुप्रवेशः स्यादित्याशङ्क्याह – अतोऽन्यन्मोक्षं प्रतीत्यादि॥ न हि दृष्टमदृष्टं वा क्रियाफलमुत्पत्त्यादिचतुष्टयातिरिक्तं शक्यं केनचिद् दर्शयितुम्। तस्माज्ज्ञानस्यैव मोक्षो गोचरः, न क्रियायाः॥

tasmānna saṃskāryo'pi mokṣaḥ ityupasaṃharati| athāpi tvanyadapi kriyāphalamasti, taddvāreṇa mokṣasya kriyānupraveśaḥ syādityāśaṅkyāha – ato'nyanmokṣaṃ pratītyādi|| na hi dṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā kriyāphalamutpattyādicatuṣṭayātiriktaṃ śakyaṃ kenacid darśayitum| tasmājjñānasyaiva mokṣo gocaraḥ, na kriyāyāḥ||

Report an error

ननु ज्ञानस्यापि न गोचरो ब्रह्मेत्युक्तं ‘न च विदिक्रियाकर्मत्वेन कार्यानुप्रवेशो ब्रह्मणः’ इति वदता। सत्यं कर्मत्वं ज्ञानं प्रति निषिद्धम्; न पुनरनुपयोग एवैकान्ततो ज्ञानस्याभिहितः। तथा च तत्रैवोपयोगप्रकारो दर्शितः – अविद्यापरिकल्पितभेदनिवृत्तिपरत्वादित्यादिना भाष्येण।

nanu jñānasyāpi na gocaro brahmetyuktaṃ ‘na ca vidikriyākarmatvena kāryānupraveśo brahmaṇaḥ’ iti vadatā| satyaṃ karmatvaṃ jñānaṃ prati niṣiddham; na punaranupayoga evaikāntato jñānasyābhihitaḥ| tathā ca tatraivopayogaprakāro darśitaḥ – avidyāparikalpitabhedanivṛttiparatvādityādinā bhāṣyeṇa|

Report an error

मा तर्हि वोचः क्रियाया गन्धमात्रस्याप्यनुप्रवेश इह नोपपद्यत इति, ननु ज्ञानं मानसी क्रिया, न वैलक्षण्यादित्युत्तरम्। कथं वैलक्षण्यम्? अजन्यफलत्वात्, उक्तमजन्यफलत्वमहङ्कारटीकायाम्।

mā tarhi vocaḥ kriyāyā gandhamātrasyāpyanupraveśa iha nopapadyata iti, nanu jñānaṃ mānasī kriyā, na vailakṣaṇyādityuttaram| kathaṃ vailakṣaṇyam? ajanyaphalatvāt, uktamajanyaphalatvamahaṅkāraṭīkāyām|

Report an error

इदमपरं वैलक्षण्यं – ज्ञानं न चोदनाजन्यं, वस्तुजन्यं हि तत्। वस्तु च ज्ञानात्प्रागेव स्वरूपे व्यवस्थितम्। अतस्तत्तन्त्रं ज्ञानम्। न तद् ज्ञानेनान्यथा कर्तुं शक्यम्। अथापि स्यात् भवेत्प्रत्यक्षं वस्तुजन्यम्, अनुमानादिषु कथम्? तत्रापि लिङ्गादिपरतन्त्रम्, न चोदनायास्तत्रानुप्रवेशः। किं च न चोदनाजन्यं ज्ञानमेकान्ततो वस्तुपरिच्छेदकम्; योषादिष्वग्न्यादिदृष्टिविधानदर्शनात्। अतो वस्तुविषयस्य ज्ञानस्य क्रियात्वेऽपि न चोदनाजन्यत्वं, न वा पुरुषतन्त्रत्वम्, अपि तु प्रमाणवस्तुपरतन्त्रत्वम्, एवं सम्यग्ज्ञानत्वोपपत्तेरग्नाविवाग्निज्ञानस्य। एवं सति ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानस्यापि यथाभूतवस्तुविषयत्वान्न चोदनाजन्यत्वम्। अतो न विधेरत्रावकाशः॥

idamaparaṃ vailakṣaṇyaṃ – jñānaṃ na codanājanyaṃ, vastujanyaṃ hi tat| vastu ca jñānātprāgeva svarūpe vyavasthitam| atastattantraṃ jñānam| na tad jñānenānyathā kartuṃ śakyam| athāpi syāt bhavetpratyakṣaṃ vastujanyam, anumānādiṣu katham? tatrāpi liṅgādiparatantram, na codanāyāstatrānupraveśaḥ| kiṃ ca na codanājanyaṃ jñānamekāntato vastuparicchedakam; yoṣādiṣvagnyādidṛṣṭividhānadarśanāt| ato vastuviṣayasya jñānasya kriyātve'pi na codanājanyatvaṃ, na vā puruṣatantratvam, api tu pramāṇavastuparatantratvam, evaṃ samyagjñānatvopapatteragnāvivāgnijñānasya| evaṃ sati brahmātmaikatvavijñānasyāpi yathābhūtavastuviṣayatvānna codanājanyatvam| ato na vidheratrāvakāśaḥ||

Report an error

अतः श्रूयमाणा अपि विधयः केवलप्रमाणवस्तुपरतन्त्रे ज्ञानेऽकिञ्चित्करत्वात् कुण्ठीभवन्ति। अतोऽर्थवादतयाऽऽत्मज्ञानस्तावकत्वेन तदुन्मुखीकरणात् सामर्थ्यसिद्धबहिर्मुखतानिरोधाच्च विधिकार्यलेशस्य विद्यमानत्वाद्विधय इव लक्ष्यन्ते॥

ataḥ śrūyamāṇā api vidhayaḥ kevalapramāṇavastuparatantre jñāne'kiñcitkaratvāt kuṇṭhībhavanti| ato'rthavādatayā''tmajñānastāvakatvena tadunmukhīkaraṇāt sāmarthyasiddhabahirmukhatānirodhācca vidhikāryaleśasya vidyamānatvādvidhaya iva lakṣyante||

Report an error

तथा च श्रवणं नाम आत्मावगतये वेदान्तवाक्यविचारः, शारीरकश्रवणं च। मननं वस्तुनिष्ठवाक्यापेक्षितदुन्दुभ्यादिदृष्टान्तजन्मस्थितिलयवाचारम्भणत्वादियुक्तार्थवादानुसन्धानं, वाक्यार्थाविरोध्यनुमानानुसन्धानं च। निदिध्यासनं मननोपबृंहितवाक्यार्थविषये स्थिरीभावः, विधेयस्योपासनापर्यायस्य निष्फलत्वात्। दर्शनम् अतो वाक्यार्थे स्थैर्यान्निरस्तसमस्तप्रपञ्चावभासविज्ञानघनैकतानुभवः।

tathā ca śravaṇaṃ nāma ātmāvagataye vedāntavākyavicāraḥ, śārīrakaśravaṇaṃ ca| mananaṃ vastuniṣṭhavākyāpekṣitadundubhyādidṛṣṭāntajanmasthitilayavācārambhaṇatvādiyuktārthavādānusandhānaṃ, vākyārthāvirodhyanumānānusandhānaṃ ca| nididhyāsanaṃ mananopabṛṃhitavākyārthaviṣaye sthirībhāvaḥ, vidheyasyopāsanāparyāyasya niṣphalatvāt| darśanam ato vākyārthe sthairyānnirastasamastaprapañcāvabhāsavijñānaghanaikatānubhavaḥ|

Report an error

कः पुनरत्रार्थवादः? इदमत्र प्रस्तुतं – क्रियाकारकफलात्मकात् संसाराद्विरक्तायै मैत्रेय्यै मुमुक्षवे मोक्षसाधनमात्मज्ञानं प्रतिपिपादयिषन् ‘न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवती’ति पत्यादेरीप्सितत्वं प्रतिषिध्यात्मन ईप्सिततमत्वमाह। ननु नैवात्मन ईप्सिततमत्वमुच्यते, किन्तु पत्यादीनामेवात्मार्थतयेप्सितत्वमुच्यते – ‘आत्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवती’ति, मैवम्; न हि तस्मिन्ननिष्टे तदर्थमिष्टं भवति। तस्मादनेनोपायेनात्मन एवेप्सितत्वमुक्तम्। ईप्सितश्चेत्, ‘द्रष्टव्यः श्रोतव्यः’ इत्येषोऽर्थवादः। एतच्च सर्वं प्रथमसूत्रेणैव सूत्रितं, विवृतं च भाष्ये॥

kaḥ punaratrārthavādaḥ? idamatra prastutaṃ – kriyākārakaphalātmakāt saṃsārādviraktāyai maitreyyai mumukṣave mokṣasādhanamātmajñānaṃ pratipipādayiṣan ‘na vā are patyuḥ kāmāya patiḥ priyo bhavatī’ti patyāderīpsitatvaṃ pratiṣidhyātmana īpsitatamatvamāha| nanu naivātmana īpsitatamatvamucyate, kintu patyādīnāmevātmārthatayepsitatvamucyate – ‘ātmanastu kāmāya patiḥ priyo bhavatī’ti, maivam; na hi tasminnaniṣṭe tadarthamiṣṭaṃ bhavati| tasmādanenopāyenātmana evepsitatvamuktam| īpsitaścet, ‘draṣṭavyaḥ śrotavyaḥ’ ityeṣo'rthavādaḥ| etacca sarvaṃ prathamasūtreṇaiva sūtritaṃ, vivṛtaṃ ca bhāṣye||

Report an error

अपि च नैवायं विधौ कृत्यः, किं तर्हि? ‘अर्हे कृत्यतृचश्चे’त्यर्हे कृत्यः। एतेन ‘आत्मेत्येवोपासीत’ ‘आत्मानमेव लोकमुपासीते’त्येवमादीनि विधिच्छायानि वाक्यानि व्याख्यातानि वेदितव्यानि॥ अतो हानोपादानशून्यात्मावगमादेव कृतकृत्यता प्रतीयते श्रुतिस्मृतिवादानां च तथा प्रस्थितत्वात्।

api ca naivāyaṃ vidhau kṛtyaḥ, kiṃ tarhi? ‘arhe kṛtyatṛcaśce’tyarhe kṛtyaḥ| etena ‘ātmetyevopāsīta’ ‘ātmānameva lokamupāsīte’tyevamādīni vidhicchāyāni vākyāni vyākhyātāni veditavyāni|| ato hānopādānaśūnyātmāvagamādeva kṛtakṛtyatā pratīyate śrutismṛtivādānāṃ ca tathā prasthitatvāt|

Report an error

तस्मान्न प्रतिपत्तिविधिविषयतया ब्रह्मणः समर्पणमित्युपसंहरति॥ तस्यायमर्थः – न प्रमाणात्मकेनेतरेण वा ज्ञानव्यापारेण विधीयमानत्वेन कल्पितेन संस्पर्शो ब्रह्मण इति॥

tasmānna pratipattividhiviṣayatayā brahmaṇaḥ samarpaṇamityupasaṃharati|| tasyāyamarthaḥ – na pramāṇātmakenetareṇa vā jñānavyāpāreṇa vidhīyamānatvena kalpitena saṃsparśo brahmaṇa iti||

Report an error

यदपि केचिदाहुरित्यादि॥ अस्यायमर्थः – यदि स्वरूपमात्रनिष्ठोऽपि वेदभागोऽस्ति, तत इदं पूर्वोक्तं प्रतिष्ठां लभते; अन्यथा क्रियानुप्रवेशातिरिक्तमवेदार्थ एव स्यादिति,

yadapi kecidāhurityādi|| asyāyamarthaḥ – yadi svarūpamātraniṣṭho'pi vedabhāgo'sti, tata idaṃ pūrvoktaṃ pratiṣṭhāṃ labhate; anyathā kriyānupraveśātiriktamavedārtha eva syāditi,

Report an error

अस्योत्तरं – तन्न; औपनिषदस्य पुरुषस्यानन्यशेषत्वादिति वस्तुसङ्ग्रहवाक्यम्। अस्यैव प्रपञ्चः योऽसावुपनिषत्स्वेवाधिगत इत्यादिः॥ अस्यायमर्थः – योऽयमहंप्रत्ययविषयात् क्रियासम्बन्ध्यात्मनोऽतिरिक्तः सम एकः सर्वभूतेष्वहङ्कर्तुरपि साक्षिभूतः, न स केनचित्प्रमाणेन सिद्धः, येन क्रियाशेषतां नीयेत। न हि प्रमाणान्तरासिद्धः क्रियासम्बन्धितयोपदेष्टुं शक्यः। न च स न प्रतीयत इति युक्तं वक्तुं, तत्प्रतिपादकोपनिषत्पदसमन्वयस्य दर्शितत्वात्। अत एवौपनिषदत्वविशेषणम्; अनन्यविषयत्वात्। तच्च वेदान्तानां तत्परत्वेऽवकल्पते। नैष प्रतीयमानोऽपि शुक्तिरजतवन्मिथ्येति शक्यं वक्तुम्; बाधाभावात्॥ इतश्च न शक्यते मिथ्येति विदितुं तस्मिन्नौपनिषदे पुरुषे ‘स एषः’ ‘नेति नेत्या’त्मशब्दप्रयोगात्। आत्मनश्चानिराकार्यत्वात्, य एव निराकर्ता तस्यैवात्मत्वप्रसङ्गात्॥ न च तस्य कदाचिदभावः सम्भवति; अभावहेतूनामविषयत्वात्। न च निर्हेतुको विनाशः चितेरेकरूपावभासेन क्षणभङ्गनिराकरणात्। अतोऽवच्छेदत्रयशून्ये तस्मिन् स्वयम्प्रकाशमाने सर्वस्य पुरुषावधिर्विनाशः। सा काष्ठा सा परा गतिः॥ तदेवमसंसार्यात्मनि प्रमाणान्तरागोचरे वेदान्तवाक्यसमन्वयात् प्रतीयमाने कथं तत्परो वेदभागो न भवेत्? कथं वा प्रतीयमानो निराक्रियेत?

asyottaraṃ – tanna; aupaniṣadasya puruṣasyānanyaśeṣatvāditi vastusaṅgrahavākyam| asyaiva prapañcaḥ yo'sāvupaniṣatsvevādhigata ityādiḥ|| asyāyamarthaḥ – yo'yamahaṃpratyayaviṣayāt kriyāsambandhyātmano'tiriktaḥ sama ekaḥ sarvabhūteṣvahaṅkarturapi sākṣibhūtaḥ, na sa kenacitpramāṇena siddhaḥ, yena kriyāśeṣatāṃ nīyeta| na hi pramāṇāntarāsiddhaḥ kriyāsambandhitayopadeṣṭuṃ śakyaḥ| na ca sa na pratīyata iti yuktaṃ vaktuṃ, tatpratipādakopaniṣatpadasamanvayasya darśitatvāt| ata evaupaniṣadatvaviśeṣaṇam; ananyaviṣayatvāt| tacca vedāntānāṃ tatparatve'vakalpate| naiṣa pratīyamāno'pi śuktirajatavanmithyeti śakyaṃ vaktum; bādhābhāvāt|| itaśca na śakyate mithyeti vidituṃ tasminnaupaniṣade puruṣe ‘sa eṣaḥ’ ‘neti netyā’tmaśabdaprayogāt| ātmanaścānirākāryatvāt, ya eva nirākartā tasyaivātmatvaprasaṅgāt|| na ca tasya kadācidabhāvaḥ sambhavati; abhāvahetūnāmaviṣayatvāt| na ca nirhetuko vināśaḥ citerekarūpāvabhāsena kṣaṇabhaṅganirākaraṇāt| ato'vacchedatrayaśūnye tasmin svayamprakāśamāne sarvasya puruṣāvadhirvināśaḥ| sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ|| tadevamasaṃsāryātmani pramāṇāntarāgocare vedāntavākyasamanvayāt pratīyamāne kathaṃ tatparo vedabhāgo na bhavet? kathaṃ vā pratīyamāno nirākriyeta?

Report an error

ननु ‘आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानामि’त्यक्रियार्थानां पदानामर्थशून्यत्वं शास्त्रतात्पर्यविद आहुः। तस्मात्प्रवृत्तिनिवृत्तिव्यतिरिक्तार्थवादिनां निरालम्बनत्वाद् ततो वस्त्ववगमः सामान्यतोदृष्टनिबन्धनो भ्रमः। तेन प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुपयोगि वस्तु न शब्दादवगम्यते, अत एव तन्मिथ्येति शक्यते वक्तुम्; प्रमाणान्तरस्यापि तद्विषयस्यासम्भवात्। कथं पुनः प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुपयोगि वस्तु न शब्दादवगम्यते? शब्दस्य तत्र सामर्थ्याग्रहणात्। न चागृहीतसामर्थ्य एव शब्दश्चक्षुरादिवद्विज्ञानं जनयति। सामर्थ्यग्रहणं च ज्ञानकार्योन्नेयम्। ज्ञानं च विशिष्टार्थविषयं तद्विषयप्रवृत्त्याऽवगम्यते। तदभावे कुतः सामर्थ्यकल्पना स्यात्? अक्लृप्तसामर्थ्यश्च शब्दोऽक्रियाशेषेऽर्थे कथं विज्ञानं जनयेत्?

nanu ‘āmnāyasya kriyārthatvādānarthakyamatadarthānāmi’tyakriyārthānāṃ padānāmarthaśūnyatvaṃ śāstratātparyavida āhuḥ| tasmātpravṛttinivṛttivyatiriktārthavādināṃ nirālambanatvād tato vastvavagamaḥ sāmānyatodṛṣṭanibandhano bhramaḥ| tena pravṛttinivṛttyanupayogi vastu na śabdādavagamyate, ata eva tanmithyeti śakyate vaktum; pramāṇāntarasyāpi tadviṣayasyāsambhavāt| kathaṃ punaḥ pravṛttinivṛttyanupayogi vastu na śabdādavagamyate? śabdasya tatra sāmarthyāgrahaṇāt| na cāgṛhītasāmarthya eva śabdaścakṣurādivadvijñānaṃ janayati| sāmarthyagrahaṇaṃ ca jñānakāryonneyam| jñānaṃ ca viśiṣṭārthaviṣayaṃ tadviṣayapravṛttyā'vagamyate| tadabhāve kutaḥ sāmarthyakalpanā syāt? aklṛptasāmarthyaśca śabdo'kriyāśeṣe'rthe kathaṃ vijñānaṃ janayet?

Report an error

उच्यते। नैव सूत्रकारभाष्यकारयोरभिप्रायो लौकिको वा न्यायः सम्यगवगतो भवता। पश्यतु भवान् देवदत्त ! ‘गामभ्याज’ ‘शुक्लां दण्डेने’ति प्रवर्तकाभ्याजेतिपदातिरेकिणां देवदत्तादिभूतार्थवादिनामप्रवर्तकानामपि प्रवर्तकादेव वाक्याद्भूतवस्तुविषयमपि सामर्थ्यं प्रतीयते? न वेति? प्रतीयते चेत्, निष्प्रयोजनत्वमानर्थक्यं, न निरालम्बनत्वम्। तदाह भाष्यकारः – अपि च आम्नायस्य क्रियार्थत्वादित्यादिना भाष्येण।

ucyate| naiva sūtrakārabhāṣyakārayorabhiprāyo laukiko vā nyāyaḥ samyagavagato bhavatā| paśyatu bhavān devadatta ! ‘gāmabhyāja’ ‘śuklāṃ daṇḍene’ti pravartakābhyājetipadātirekiṇāṃ devadattādibhūtārthavādināmapravartakānāmapi pravartakādeva vākyādbhūtavastuviṣayamapi sāmarthyaṃ pratīyate? na veti? pratīyate cet, niṣprayojanatvamānarthakyaṃ, na nirālambanatvam| tadāha bhāṣyakāraḥ – api ca āmnāyasya kriyārthatvādityādinā bhāṣyeṇa|

Report an error

प्रयोजनं चानन्तरं पारम्पर्येण वा सुखावाप्तिर्दुःखपरिहारो वा स्यात्। अतस्तदर्थक्रियानुपयोग्यर्थवाचिनां ‘सोऽरोदीदि’त्यादिपदानां भवत्वानर्थक्यं, ब्रह्मात्मत्वावगतिसमन्वितानां तु परमपुरुषार्थफलानां कथं निष्प्रयोजनत्वम्।

prayojanaṃ cānantaraṃ pāramparyeṇa vā sukhāvāptirduḥkhaparihāro vā syāt| atastadarthakriyānupayogyarthavācināṃ ‘so'rodīdi’tyādipadānāṃ bhavatvānarthakyaṃ, brahmātmatvāvagatisamanvitānāṃ tu paramapuruṣārthaphalānāṃ kathaṃ niṣprayojanatvam|

Report an error

स्यादेतत् यद्यपि प्रवर्तकादेव वाक्याद्भूतार्थविषयमपि सामर्थ्यं प्रतीयते; तथाऽपि नाप्रतिपन्नभूतार्थावगतेः सम्भवः। क्रियार्थतयैव संसर्गावगमात्। न हि गोपदात्तदर्थः सास्नादिमत्पिण्डधर्मत्वेनावगतो व्युत्पत्तिकाले पुनः प्रयोगान्तरेष्वप्रतिष्ठितः केसरादिमत्पिण्डधर्मत्वेन वा प्रतीयते।

syādetat yadyapi pravartakādeva vākyādbhūtārthaviṣayamapi sāmarthyaṃ pratīyate; tathā'pi nāpratipannabhūtārthāvagateḥ sambhavaḥ| kriyārthatayaiva saṃsargāvagamāt| na hi gopadāttadarthaḥ sāsnādimatpiṇḍadharmatvenāvagato vyutpattikāle punaḥ prayogāntareṣvapratiṣṭhitaḥ kesarādimatpiṇḍadharmatvena vā pratīyate|

Report an error

विषम उपन्यासः; गोपदस्याभिधेयसम्बन्धेन नानाविधसामर्थ्यमुपलब्धम्। अतो युक्तैकरूपैव प्रतीतिः। शब्दान्तरार्थान्वये पुनः प्रतिविभक्ति प्रतिपदार्थान्तरं च प्रयोगभेदादन्यथान्यथा च सम्बन्धग्रहणकालएवाऽऽवापोद्वापनिबन्धनः समन्वयो दृश्यते। तेन द्रव्यगुणक्रियाभिधायिभिः पदैः सम्बन्धयोग्यताभिधायिविभक्तिसंयुक्तैः प्रयोगैदम्पर्यवशादनियतः सम्बन्धो व्युत्पत्तिकाले निरूपितः।

viṣama upanyāsaḥ; gopadasyābhidheyasambandhena nānāvidhasāmarthyamupalabdham| ato yuktaikarūpaiva pratītiḥ| śabdāntarārthānvaye punaḥ prativibhakti pratipadārthāntaraṃ ca prayogabhedādanyathānyathā ca sambandhagrahaṇakālaevā''vāpodvāpanibandhanaḥ samanvayo dṛśyate| tena dravyaguṇakriyābhidhāyibhiḥ padaiḥ sambandhayogyatābhidhāyivibhaktisaṃyuktaiḥ prayogaidamparyavaśādaniyataḥ sambandho vyutpattikāle nirūpitaḥ|

Report an error

तथा च ‘वषट्कर्तुः प्रथमभक्षः’ ‘तस्मात्पूषा प्रपिष्टभागः’ इत्येवमादौ क्रियाशून्यानां समन्वयो दृश्यते। यस्तु कर्तव्य इति क्रियासम्बन्धः स समन्वयनिमित्तो न तन्निमित्तः समन्वयः। यत्तु तद्भूतानां क्रियार्थेन समाम्नाय इति सूत्रयामास जैमिनिः, तदपि सिद्धेषु रूपादिष्वर्थेषु वर्तमानानां सामानाधिकरण्याद्यर्थत्वेन समाम्नायः समुच्चारणमिति यतो दर्शितः समन्वयो विशेषणविशेष्यत्वेनापि क्रियार्थेनेति तु धर्मजिज्ञासोपक्रमात्प्रकृतोपयोगितया सूचितम्। तथा च भाष्यकारोऽपि ‘दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनमि’त्यर्थसद्भावमात्रे कथनीये कर्मावबोधनमिति प्रकृतोपयोगित्वेनैवोक्तवान्।

tathā ca ‘vaṣaṭkartuḥ prathamabhakṣaḥ’ ‘tasmātpūṣā prapiṣṭabhāgaḥ’ ityevamādau kriyāśūnyānāṃ samanvayo dṛśyate| yastu kartavya iti kriyāsambandhaḥ sa samanvayanimitto na tannimittaḥ samanvayaḥ| yattu tadbhūtānāṃ kriyārthena samāmnāya iti sūtrayāmāsa jaiminiḥ, tadapi siddheṣu rūpādiṣvartheṣu vartamānānāṃ sāmānādhikaraṇyādyarthatvena samāmnāyaḥ samuccāraṇamiti yato darśitaḥ samanvayo viśeṣaṇaviśeṣyatvenāpi kriyārtheneti tu dharmajijñāsopakramātprakṛtopayogitayā sūcitam| tathā ca bhāṣyakāro'pi ‘dṛṣṭo hi tasyārthaḥ karmāvabodhanami’tyarthasadbhāvamātre kathanīye karmāvabodhanamiti prakṛtopayogitvenaivoktavān|

Report an error

तदेतदाह भाष्यकारः – यदपि शास्त्रतात्पर्यविदामनुक्रमणमित्यादिभाष्येण। अत एव पूर्वेण तन्त्रेणागतार्थत्वाच्छारीरकारम्भः। तत्र हि वेदस्य विवक्षितार्थत्वं स्वतःप्रामाण्यं स्वरूपे च विज्ञानोत्पत्तौ शब्दस्य सामर्थ्यमित्येतत्सर्वमवगतम्। क्रियार्थेन समाम्नाय इति तु धर्मजिज्ञासाप्रतिज्ञानुसारेण सूत्रितम्।

tadetadāha bhāṣyakāraḥ – yadapi śāstratātparyavidāmanukramaṇamityādibhāṣyeṇa| ata eva pūrveṇa tantreṇāgatārthatvācchārīrakārambhaḥ| tatra hi vedasya vivakṣitārthatvaṃ svataḥprāmāṇyaṃ svarūpe ca vijñānotpattau śabdasya sāmarthyamityetatsarvamavagatam| kriyārthena samāmnāya iti tu dharmajijñāsāpratijñānusāreṇa sūtritam|

Report an error

इह पुनः ‘तत्तु समन्वयादि’ति विशेषणविशेष्यात्कमपि गौणमपि सामानाधिकरण्यं विहायैकस्मिन्निरंशे ‘तत्त्वमसी’ति समन्वयो मुख्यः प्रदर्शितः। तथा च भगवान् पाणिनिरव्यतिरिक्ते प्रातिपदिकार्थमात्रे प्रथमां स्मरति, नाऽस्तिक्रियाकर्तर्येवातिरिक्तेऽर्थे। तेन च कात्यायनस्य ‘अस्तिर्भवन्तीपरः’ इति मतं नानुमन्यते। दृश्यते च ‘फलिता अमी द्रुमाः’ ‘राज्ञोऽयं पुरुषः’ इत्यस्तिक्रियाशून्यः समन्वयः। नात्रापि ये फलिताद्रुमास्ते सन्ति, यो राज्ञः पुरुषः सोऽस्तीति विवक्षितम् अपित्वेते द्रुमाः फलिताः, अयं पुरुषो राज्ञ इति सम्बन्धमात्रावसितं वाक्यम्।

iha punaḥ ‘tattu samanvayādi’ti viśeṣaṇaviśeṣyātkamapi gauṇamapi sāmānādhikaraṇyaṃ vihāyaikasminniraṃśe ‘tattvamasī’ti samanvayo mukhyaḥ pradarśitaḥ| tathā ca bhagavān pāṇiniravyatirikte prātipadikārthamātre prathamāṃ smarati, nā'stikriyākartaryevātirikte'rthe| tena ca kātyāyanasya ‘astirbhavantīparaḥ’ iti mataṃ nānumanyate| dṛśyate ca ‘phalitā amī drumāḥ’ ‘rājño'yaṃ puruṣaḥ’ ityastikriyāśūnyaḥ samanvayaḥ| nātrāpi ye phalitādrumāste santi, yo rājñaḥ puruṣaḥ so'stīti vivakṣitam apitvete drumāḥ phalitāḥ, ayaṃ puruṣo rājña iti sambandhamātrāvasitaṃ vākyam|

Report an error

एवं सामान्यतः सिद्धस्य जगत्कारणस्य सर्वज्ञत्वादिस्वभावत्वे त्वम्पदार्थस्य च ब्रह्मात्मतायां समन्वयो वेदान्तवाक्यानां सिद्धः, न तत्रास्तिक्रियाया वस्तुस्वरूपान्तर्वर्तिन्या अप्यनुप्रवेशो दूरत एव बाह्यायाः॥

evaṃ sāmānyataḥ siddhasya jagatkāraṇasya sarvajñatvādisvabhāvatve tvampadārthasya ca brahmātmatāyāṃ samanvayo vedāntavākyānāṃ siddhaḥ, na tatrāstikriyāyā vastusvarūpāntarvartinyā apyanupraveśo dūrata eva bāhyāyāḥ||

Report an error

किञ्च ‘ब्राह्मणो न हन्तव्यः’ इति प्रतिषेधवाक्यसमन्वये न क्रिया क्रियार्थो वाऽवगम्यते, किन्तु क्रियानिवृत्तिरेव नियमेन प्रतीयते। व्रतशब्दसमन्वयात्तु प्रजापतिव्रतादिषु ‘नेक्षेतोद्यन्तमादित्यमि’त्यादिष्वनीक्षणं मानसी सङ्कल्पक्रिया प्रतीयते अनीक्षणं कुर्यात्, नेक्षेऽहमिति सङ्कल्पयेदिति, न नञः समन्वयमात्रात्, तस्य समन्वीयमानार्थाभावकरत्वात्।

kiñca ‘brāhmaṇo na hantavyaḥ’ iti pratiṣedhavākyasamanvaye na kriyā kriyārtho vā'vagamyate, kintu kriyānivṛttireva niyamena pratīyate| vrataśabdasamanvayāttu prajāpativratādiṣu ‘nekṣetodyantamādityami’tyādiṣvanīkṣaṇaṃ mānasī saṅkalpakriyā pratīyate anīkṣaṇaṃ kuryāt, nekṣe'hamiti saṅkalpayediti, na nañaḥ samanvayamātrāt, tasya samanvīyamānārthābhāvakaratvāt|

Report an error

न च स्वभावप्राप्तहन्त्यर्थानुरागेण इत्यादिभाष्यस्यायमर्थः – स्वभावत एव रागादिनिमित्ताच्छास्त्रमन्तरेणैव हननक्रिया प्राप्ता यदि नञाऽनुरज्यते, विशेष्यते, तदा भवत्यहननमिति। ततश्चाहननं कुर्यादिति वाक्यार्थः स्यात्, न ‘हननं न कुर्यादि’ति हननक्रियानिवृत्त्यौदासीन्यम्। अतो न हन्यामिति मानसी सङ्कल्पक्रियाऽपूर्वाऽभिहिता स्यात्।

na ca svabhāvaprāptahantyarthānurāgeṇa ityādibhāṣyasyāyamarthaḥ – svabhāvata eva rāgādinimittācchāstramantareṇaiva hananakriyā prāptā yadi nañā'nurajyate, viśeṣyate, tadā bhavatyahananamiti| tataścāhananaṃ kuryāditi vākyārthaḥ syāt, na ‘hananaṃ na kuryādi’ti hananakriyānivṛttyaudāsīnyam| ato na hanyāmiti mānasī saṅkalpakriyā'pūrvā'bhihitā syāt|

Report an error

न चैतद्युक्तम्; नञः सम्बन्ध्युपमर्दरूपत्वात्। अनीक्षणे तु व्रतशब्दबलात्तथा समन्वयः, न नञः सामर्थ्यादित्युक्तम्॥

na caitadyuktam; nañaḥ sambandhyupamardarūpatvāt| anīkṣaṇe tu vrataśabdabalāttathā samanvayaḥ, na nañaḥ sāmarthyādityuktam||

Report an error

ननु नञर्थे नियोगः प्रतिषेधेषु, तेन यागाद्यनुष्ठानादिव नञर्थानुष्ठानान्नियोगः साध्यः, किमुच्यते क्रियानिवृत्त्यौदासीन्यं प्रतीयत इति? वार्तमेतत्। नञर्थो हि नाम न क्रिया, नापि साधनम्, अपि तु येन संसृज्यते तस्याभावो न तत्सिद्धिहेतुः। एवं प्रतिषेधस्य विधेरन्यत्वं सिध्यति। अन्यथा विधिरेव सर्वं स्यात्। तस्माद् संसृज्यमानाभावमात्रे प्रतिषेधवाक्यं पर्यवस्यति। तत्र न विधिगन्धोऽपि विद्यते।

nanu nañarthe niyogaḥ pratiṣedheṣu, tena yāgādyanuṣṭhānādiva nañarthānuṣṭhānānniyogaḥ sādhyaḥ, kimucyate kriyānivṛttyaudāsīnyaṃ pratīyata iti? vārtametat| nañartho hi nāma na kriyā, nāpi sādhanam, api tu yena saṃsṛjyate tasyābhāvo na tatsiddhihetuḥ| evaṃ pratiṣedhasya vidheranyatvaṃ sidhyati| anyathā vidhireva sarvaṃ syāt| tasmād saṃsṛjyamānābhāvamātre pratiṣedhavākyaṃ paryavasyati| tatra na vidhigandho'pi vidyate|

Report an error

तच्च संसृज्यमानं विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसम्प्रश्नाभ्यनुज्ञानानामभावात्प्रतिपाद्यधर्मः। प्रतिषिध्यमानक्रियाफलं प्रार्थना प्रतिषेधवाक्ये लिङाद्यर्थः। तेन तदभावः प्रतिषेधार्थः, स च प्रागभावः स्वभावसिद्धः। तस्मात्संस्कारोद्बोधनिमित्तसन्निधावपि तत्प्रतिबन्धे प्रयत्न आस्थेयः। स च यद्यपि साध्यः; तथाऽप्यन्वयव्यतिरेकगम्यो न शब्दार्थः; तत्प्रतिपादकपदाभावाच्च, एकवाक्ये संसृष्टपदार्थव्यतिरेकेणान्यत्र वाक्यार्थत्वाभावाच्च। अतो यश्चार्थादर्थो न स चोदनार्थः। वाक्यन्तु क्रियाशून्यमेवावसितम्। न साध्यं किञ्चित्तेन विषयीकृतम्; औदासीन्यमात्रावसितत्वात्तस्य॥

tacca saṃsṛjyamānaṃ vidhinimantraṇāmantraṇādhīṣṭasampraśnābhyanujñānānāmabhāvātpratipādyadharmaḥ| pratiṣidhyamānakriyāphalaṃ prārthanā pratiṣedhavākye liṅādyarthaḥ| tena tadabhāvaḥ pratiṣedhārthaḥ, sa ca prāgabhāvaḥ svabhāvasiddhaḥ| tasmātsaṃskārodbodhanimittasannidhāvapi tatpratibandhe prayatna āstheyaḥ| sa ca yadyapi sādhyaḥ; tathā'pyanvayavyatirekagamyo na śabdārthaḥ; tatpratipādakapadābhāvācca, ekavākye saṃsṛṣṭapadārthavyatirekeṇānyatra vākyārthatvābhāvācca| ato yaścārthādartho na sa codanārthaḥ| vākyantu kriyāśūnyamevāvasitam| na sādhyaṃ kiñcittena viṣayīkṛtam; audāsīnyamātrāvasitatvāttasya||

Report an error

अथ पुनर्नञर्थविषयो नियोग एव प्रतिषेधेऽपि वाक्यार्थ इत्यभिनिवेशः, भवतु; तथाऽपि प्रतिषिध्यमानक्रियानिवृत्त्या स सिध्यति, क्रियोपादाने च तत्फलप्रार्थनैव हेतुरिति तत्कारणप्रतिबन्धे प्रयत्नास्थानान्नियोगसिद्धिः। तच्चान्वयव्यतिरेकावसेयमिति पूर्वोक्तान्मार्गान्न विशिष्यते। तदेवं वृद्धव्यवहारानुसारेणैव समन्वयानुसरणे सति तद्गम्यं ब्रह्म न धर्मवच्चोदनागम्यम्। दर्शितानि च वेदान्तवाक्यानि कारणसामान्ये सिद्धे तद्विशेषावगमाय समन्वितानि ‘यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते’ इत्यादीनि तत्त्वमसीत्यादीनि च।

atha punarnañarthaviṣayo niyoga eva pratiṣedhe'pi vākyārtha ityabhiniveśaḥ, bhavatu; tathā'pi pratiṣidhyamānakriyānivṛttyā sa sidhyati, kriyopādāne ca tatphalaprārthanaiva heturiti tatkāraṇapratibandhe prayatnāsthānānniyogasiddhiḥ| taccānvayavyatirekāvaseyamiti pūrvoktānmārgānna viśiṣyate| tadevaṃ vṛddhavyavahārānusāreṇaiva samanvayānusaraṇe sati tadgamyaṃ brahma na dharmavaccodanāgamyam| darśitāni ca vedāntavākyāni kāraṇasāmānye siddhe tadviśeṣāvagamāya samanvitāni ‘yato vā imāni bhūtāni jāyante’ ityādīni tattvamasītyādīni ca|

Report an error

यत् पुनरुक्तं – प्रतिपन्नब्रह्मात्मभावस्यापि पूर्ववत्संसारित्वदर्शनान्न रज्जुस्वरूपकथनवदर्थवत्त्वमस्य समन्वयस्य, ततो न तन्मात्रे तस्य पर्यवसानमिति, अत्रोत्तरम् – नावगतब्रह्मात्मभावस्येत्यादि॥ अस्यायमर्थः – न कर्मनिमित्तस्तावच्छरीरसम्बन्धः; इतरेतराश्रयदोषात्क्रियादिरहितत्वाच्च चैतन्यस्य। अनादित्वेऽप्यन्धपरम्परावदप्रतिष्ठितत्वात्। तन्निमित्तत्वे च पुत्रादिशरीरेष्विव गौणत्वप्रसङ्गात्, तथानुभवाभावात्, प्रसिद्धगौणत्वप्रकारासम्भवात्, पुत्रादिशरीरेणेव स्वशरीरेणापि प्रमातृत्वाभावप्रसङ्गात्। पारिशेष्यादविद्यानिमित्तः शरीरसम्बन्धः। तस्यां च निवृत्तायां तत्सम्बन्धनिवृत्तौ कथं पूर्ववत्त्वनिमित्तः सुखदुःखानुभवः?

yat punaruktaṃ – pratipannabrahmātmabhāvasyāpi pūrvavatsaṃsāritvadarśanānna rajjusvarūpakathanavadarthavattvamasya samanvayasya, tato na tanmātre tasya paryavasānamiti, atrottaram – nāvagatabrahmātmabhāvasyetyādi|| asyāyamarthaḥ – na karmanimittastāvaccharīrasambandhaḥ; itaretarāśrayadoṣātkriyādirahitatvācca caitanyasya| anāditve'pyandhaparamparāvadapratiṣṭhitatvāt| tannimittatve ca putrādiśarīreṣviva gauṇatvaprasaṅgāt, tathānubhavābhāvāt, prasiddhagauṇatvaprakārāsambhavāt, putrādiśarīreṇeva svaśarīreṇāpi pramātṛtvābhāvaprasaṅgāt| pāriśeṣyādavidyānimittaḥ śarīrasambandhaḥ| tasyāṃ ca nivṛttāyāṃ tatsambandhanivṛttau kathaṃ pūrvavattvanimittaḥ sukhaduḥkhānubhavaḥ?

Report an error

तथाच श्रुतिस्मृतिवादा ब्रह्मविदः सर्वसंसारप्रवृत्त्यभावं दर्शयन्त उदाहृता भाष्ये। तस्मान्न ब्रह्मात्माभिमानिनः पूर्ववत्संसारित्वम्; तदभिमानविरोधात्। वैषयिकस्तु साक्षादनुभवाभिमानः संसारविषय आरब्धकर्मशेषनिमित्तः तिमिरनिमित्तद्विचन्द्रवत्। मनननिदिध्यासनयोर्न ब्रह्मावगत्युत्तरकालीनता, किन्तु श्रवणवदवगत्युपायतया पूर्वकालतैवेत्युक्तम्॥

tathāca śrutismṛtivādā brahmavidaḥ sarvasaṃsārapravṛttyabhāvaṃ darśayanta udāhṛtā bhāṣye| tasmānna brahmātmābhimāninaḥ pūrvavatsaṃsāritvam; tadabhimānavirodhāt| vaiṣayikastu sākṣādanubhavābhimānaḥ saṃsāraviṣaya ārabdhakarmaśeṣanimittaḥ timiranimittadvicandravat| manananididhyāsanayorna brahmāvagatyuttarakālīnatā, kintu śravaṇavadavagatyupāyatayā pūrvakālataivetyuktam||

Report an error

तदेवं सिद्धस्य वस्तुनः स्वरूपसत्तामात्रेणाप्रतिपन्नस्य प्रमाणविषयतया प्रमेयत्वाद् विधीयमानक्रियाकर्मत्वे तु कारकत्वस्य प्रमाणान्तरसिद्ध्यपेक्षत्वात् ततः सिद्ध्यनुपपत्तेर्वाक्यभेदप्रसङ्गात्प्रत्यक्षादिविरोधे देवताधिकरणन्यायासिद्धेर्वाक्यान्तरसिद्धस्य कर्मकारकत्वे चतुर्विधस्यापि कर्मकार्यस्य तत्रासम्भवात्, तत्कर्मकोपासनाद्देवताकर्मयागादिवत्स्वर्गोपमो मोक्षः फलं कल्प्येत; तस्य तद्वदेवानित्यत्वप्रसङ्गात्, ‘ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवती’त्यादिभ्यो ब्रह्मवेदनमोक्षफलयोः निरन्तरत्वप्रतिपादकेभ्यो वाक्येभ्योऽर्थादन्तराले क्रियानुप्रवेशनिराकरणात्, ‘तरति शोकमात्मविदि’त्यादिश्रुतिभ्यो मोक्षप्रतिबन्धनिवृत्तिमात्रस्यैवात्मज्ञानफलस्य दर्शितत्वात्, साध्यान्तराभावे क्रियानुपपत्तेर्ब्रह्मात्मावगमस्य च मुख्यैक्याधिकरणस्य सम्पदादिवद्विकल्पनानुपपत्तेः, प्रमाणजन्याया अपि विदिक्रियायः कर्मत्वनिषेधाद्विधीयमानोपास्तिक्रियाविषयत्वस्य दूरनिरस्तत्वाद् विदिक्रियाविषयत्वेऽपि समारोपितनिवर्तनमुखेन नित्यसिद्धचैतन्यस्य ब्रह्मस्वरूपतासमर्पणाद् वाक्यविषयत्वोपपत्तेः, सत्यपि वा विधिक्रियाकर्मत्वे तस्य च विध्यनायत्तत्वाद्विधिच्छायानां संस्तावकत्वेनाहार्यत्वात् संसारनिवृत्तेश्च ज्ञानफलस्य दृष्टत्वात्। अतो विधिनिरपेक्षं स्वतन्त्रमेव ब्रह्म शास्त्रप्रमाणकं वेदान्तवाक्यसमन्वयादिति सिद्धम्॥

tadevaṃ siddhasya vastunaḥ svarūpasattāmātreṇāpratipannasya pramāṇaviṣayatayā prameyatvād vidhīyamānakriyākarmatve tu kārakatvasya pramāṇāntarasiddhyapekṣatvāt tataḥ siddhyanupapattervākyabhedaprasaṅgātpratyakṣādivirodhe devatādhikaraṇanyāyāsiddhervākyāntarasiddhasya karmakārakatve caturvidhasyāpi karmakāryasya tatrāsambhavāt, tatkarmakopāsanāddevatākarmayāgādivatsvargopamo mokṣaḥ phalaṃ kalpyeta; tasya tadvadevānityatvaprasaṅgāt, ‘brahma veda brahmaiva bhavatī’tyādibhyo brahmavedanamokṣaphalayoḥ nirantaratvapratipādakebhyo vākyebhyo'rthādantarāle kriyānupraveśanirākaraṇāt, ‘tarati śokamātmavidi’tyādiśrutibhyo mokṣapratibandhanivṛttimātrasyaivātmajñānaphalasya darśitatvāt, sādhyāntarābhāve kriyānupapatterbrahmātmāvagamasya ca mukhyaikyādhikaraṇasya sampadādivadvikalpanānupapatteḥ, pramāṇajanyāyā api vidikriyāyaḥ karmatvaniṣedhādvidhīyamānopāstikriyāviṣayatvasya dūranirastatvād vidikriyāviṣayatve'pi samāropitanivartanamukhena nityasiddhacaitanyasya brahmasvarūpatāsamarpaṇād vākyaviṣayatvopapatteḥ, satyapi vā vidhikriyākarmatve tasya ca vidhyanāyattatvādvidhicchāyānāṃ saṃstāvakatvenāhāryatvāt saṃsāranivṛtteśca jñānaphalasya dṛṣṭatvāt| ato vidhinirapekṣaṃ svatantrameva brahma śāstrapramāṇakaṃ vedāntavākyasamanvayāditi siddham||

Report an error

एवं च सति पदानां परस्परसमन्वयजनितविज्ञानातिरेकेण चक्षुरादिवत्प्रवर्तकत्वस्याभावात् तद्विषयः शास्त्रारम्भः पृथगुपपद्यते। अन्यथाऽत्रापि बोधकत्वातिरेकेण प्रवर्तकत्वमपि चेत्, ‘अथातो धर्मजिज्ञासे’त्येवारब्धत्वान्न पृथगारभ्येत। अथाप्यबहिःसाधनत्वात्ततः परिशेषितमिति, तथाप्यथातः परिशिष्टधर्मजिज्ञासेति प्रतिज्ञा स्यात्; प्रवर्तकविशेषजिज्ञासनात्।

evaṃ ca sati padānāṃ parasparasamanvayajanitavijñānātirekeṇa cakṣurādivatpravartakatvasyābhāvāt tadviṣayaḥ śāstrārambhaḥ pṛthagupapadyate| anyathā'trāpi bodhakatvātirekeṇa pravartakatvamapi cet, ‘athāto dharmajijñāse’tyevārabdhatvānna pṛthagārabhyeta| athāpyabahiḥsādhanatvāttataḥ pariśeṣitamiti, tathāpyathātaḥ pariśiṣṭadharmajijñāseti pratijñā syāt; pravartakaviśeṣajijñāsanāt|

Report an error

तदेवं ब्रह्मावगमात् प्रागेव विधिविधेयप्रमाणप्रमेयव्यवहारः। परतस्तु प्रमातुर्विधिविषयस्य चाभावान्न तत्सद्भाव इति। अपिचाहुरिति। प्रसिद्धमेतद् ब्रह्मविदामिति पूर्वोक्तं न्यायं सङ्क्षेपतः श्लोकैः सङ्गृह्णाति गौणमिथ्यात्मन इति॥ गौणोऽहंमानो ममत्वेन सम्बन्धात्पुत्रदारादौ। अतः स गौण आत्मा। मिथ्यादेहादारभ्याहङ्कर्तुरिदमंशपर्यन्तोऽहंमानो नात्मन्यात्माभिमानात्; अतः स मिथ्यात्मा। तस्योभयस्याप्यात्मनो मुख्यपरमार्थब्रह्मात्मावगमेन तदाधारपुत्रदेहादिबाधनादसत्त्वं तन्निमित्तं शास्त्रीयं नियोज्यत्वं शारीरं च भोक्तृत्वं निमित्ताभावान्न कथञ्चिदुद्भवेदित्यर्थः।

tadevaṃ brahmāvagamāt prāgeva vidhividheyapramāṇaprameyavyavahāraḥ| paratastu pramāturvidhiviṣayasya cābhāvānna tatsadbhāva iti| apicāhuriti| prasiddhametad brahmavidāmiti pūrvoktaṃ nyāyaṃ saṅkṣepataḥ ślokaiḥ saṅgṛhṇāti gauṇamithyātmana iti|| gauṇo'haṃmāno mamatvena sambandhātputradārādau| ataḥ sa gauṇa ātmā| mithyādehādārabhyāhaṅkarturidamaṃśaparyanto'haṃmāno nātmanyātmābhimānāt; ataḥ sa mithyātmā| tasyobhayasyāpyātmano mukhyaparamārthabrahmātmāvagamena tadādhāraputradehādibādhanādasattvaṃ tannimittaṃ śāstrīyaṃ niyojyatvaṃ śārīraṃ ca bhoktṛtvaṃ nimittābhāvānna kathañcidudbhavedityarthaḥ|

Report an error

तदेतद्द्रढयन्नाह – अन्वेष्टव्यात्मेति॥ ‘सोऽन्वेष्टव्यः’ इत्याद्युपक्रमेणोपदिष्टापास्ताशेषसंसाररूपब्रह्मात्मावगमात्प्रागेव प्रमातृत्वाभिमानः प्रत्यक्चितेर् यदा पुनस्तद्रूपं विस्मृतसुवर्णवदवाप्तं, तदा स एव प्रमातृत्वाभिमतो निरस्तसंसारदोषः सम्पन्नः। कुतस्तस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वे भवतः। यद्ययमहमुल्लेखप्रमुखप्रमातृत्वादिव्यवहारः कल्पितः, कथमिदानीमस्य प्रामाण्यम्? इत्याशङ्क्याह – देहात्मप्रत्यय इति। यथा देहे विशिष्टजातीये तद्व्यतिरिक्तस्याहङ्कर्तुरहंमानसम्बन्धः कल्पितोऽपि स्वनिबन्धने लोकशास्त्रव्यवहारे यथाऽवगतितत्त्वहेतुः, तथाऽयं कल्पितोऽप्यलौकिकात्मस्वरूपप्रतिपत्तेः प्राक् प्रमाणम्; निश्चितप्रत्ययोत्पादनाद्बाधानुपलब्धेश्चेति॥ इति परमहंसपरिव्राजकादि - श्रीशङ्करभगवत्पादान्तेवासिवर - श्रीपद्मपादाचार्यकृतौ पञ्चपादिकायां वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयनिरूपणं नाम नवमं वर्णकं समाप्तम्॥

tadetaddraḍhayannāha – anveṣṭavyātmeti|| ‘so'nveṣṭavyaḥ’ ityādyupakrameṇopadiṣṭāpāstāśeṣasaṃsārarūpabrahmātmāvagamātprāgeva pramātṛtvābhimānaḥ pratyakciter yadā punastadrūpaṃ vismṛtasuvarṇavadavāptaṃ, tadā sa eva pramātṛtvābhimato nirastasaṃsāradoṣaḥ sampannaḥ| kutastasya kartṛtvabhoktṛtve bhavataḥ| yadyayamahamullekhapramukhapramātṛtvādivyavahāraḥ kalpitaḥ, kathamidānīmasya prāmāṇyam? ityāśaṅkyāha – dehātmapratyaya iti| yathā dehe viśiṣṭajātīye tadvyatiriktasyāhaṅkarturahaṃmānasambandhaḥ kalpito'pi svanibandhane lokaśāstravyavahāre yathā'vagatitattvahetuḥ, tathā'yaṃ kalpito'pyalaukikātmasvarūpapratipatteḥ prāk pramāṇam; niścitapratyayotpādanādbādhānupalabdheśceti|| iti paramahaṃsaparivrājakādi - śrīśaṅkarabhagavatpādāntevāsivara - śrīpadmapādācāryakṛtau pañcapādikāyāṃ vedāntānāṃ brahmaṇi samanvayanirūpaṇaṃ nāma navamaṃ varṇakaṃ samāptam||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).