Skip to content

Rajamartanda 4.18

सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्वात् ॥ १८ ॥ या एताश्चित्तस्य प्रमाणविपर्ययादिरूपा वृत्तयस्तास्तत्प्रभोश्चित्तस्य ग्रहीतुः पुरुषस्य सदा सर्वकालमेव ज्ञेयाः तस्य चिद्रूपतयाऽपरिणामात् परिणामित्वाभावादित्यर्थः। यद्यसौ परिणामी स्यात्तदा परिणामस्य कादाचित्कत्वात्प्रमातुस्तासां चित्तवृत्तीनां सदा ज्ञातत्वं नोपपद्येत। अयमर्थं पुरुषस्य चिद्रूपस्य सदैवाधिष्ठातृत्वेन व्यवस्थितस्य यदन्तरङ्गं निर्मलं सत्त्वं तस्यापि सदैवावस्थितत्वाद्येन येनार्थेनोपरक्तं भवति तथाविधस्यार्थस्य सदैव चिच्छायासंक्रान्तिसद्भावस्तस्यां सत्यां सिद्धं सदा ज्ञातृत्वमिति न कदाचित्परिणामित्वाशङ्का। ननु चित्तमेव यदि सत्त्वोत्कर्षात्प्रकाशकं तदा स्वपरप्रकाशकत्वादात्मानमथं च प्रकाशयतीति तावतैव व्यवहारसमाप्तेः किं ग्रहीत्रन्तरेणेत्या शङ्कामपनेतुमाह – ॥ १८ ॥

sadā jñātāścittavṛttayastatprabhoḥ puruṣasyāpariṇāmitvāt || 18 || yā etāścittasya pramāṇaviparyayādirūpā vṛttayastāstatprabhościttasya grahītuḥ puruṣasya sadā sarvakālameva jñeyāḥ tasya cidrūpatayā'pariṇāmāt pariṇāmitvābhāvādityarthaḥ| yadyasau pariṇāmī syāttadā pariṇāmasya kādācitkatvātpramātustāsāṃ cittavṛttīnāṃ sadā jñātatvaṃ nopapadyeta| ayamarthaṃ puruṣasya cidrūpasya sadaivādhiṣṭhātṛtvena vyavasthitasya yadantaraṅgaṃ nirmalaṃ sattvaṃ tasyāpi sadaivāvasthitatvādyena yenārthenoparaktaṃ bhavati tathāvidhasyārthasya sadaiva cicchāyāsaṃkrāntisadbhāvastasyāṃ satyāṃ siddhaṃ sadā jñātṛtvamiti na kadācitpariṇāmitvāśaṅkā| nanu cittameva yadi sattvotkarṣātprakāśakaṃ tadā svaparaprakāśakatvādātmānamathaṃ ca prakāśayatīti tāvataiva vyavahārasamāpteḥ kiṃ grahītrantareṇetyā śaṅkāmapanetumāha – || 18 ||

Report an error