Read / Rajamartanda / Chapter 4 of 4 अध्याय ४ · कैवल्यपादः
Kaivalya Pada kaivalyapādaḥ
॥
Bhoja’s commentary on the Yoga Sutras, also called the Bhoja Vritti.
34 verses · Sanskrit with transliteration
जन्मौषधिमन्त्रतपःसमाधिजाः सिद्धयः ॥ १ ॥
इदानीं विप्रतिपत्तिसमुत्थभ्रान्तिनिराकरणेन युक्त्या कैवल्यस्वरूपज्ञानाय कैवल्यपादोऽयमारभ्यते।
तत्र याः पूर्वमुक्ताः सिद्धयस्तासां नानाविधजन्मादि कारणप्रतिपादनद्वारेणैवं बोधयति। मदि या एताः सिद्धयस्ताः सर्वाः पूर्वजन्माभ्यस्तसमाधिबलाज्जन्मादिनिमित्तमात्रत्वेनाऽश्रित्य प्रवर्तन्ते। ततश्चानेकभवसाध्यस्य समाधेर्न क्षतिरस्तीत्याश्वासोत्पादनाय समाधिसिद्धेश्च प्राधान्यख्यापनार्थं कैवल्यप्रयोगार्थं चाऽऽह – ॥ १ ॥
janmauṣadhimantratapaḥsamādhijāḥ siddhayaḥ || 1 ||
idānīṃ vipratipattisamutthabhrāntinirākaraṇena yuktyā kaivalyasvarūpajñānāya kaivalyapādo'yamārabhyate|
tatra yāḥ pūrvamuktāḥ siddhayastāsāṃ nānāvidhajanmādi kāraṇapratipādanadvāreṇaivaṃ bodhayati| madi yā etāḥ siddhayastāḥ sarvāḥ pūrvajanmābhyastasamādhibalājjanmādinimittamātratvenā'śritya pravartante| tataścānekabhavasādhyasya samādherna kṣatirastītyāśvāsotpādanāya samādhisiddheśca prādhānyakhyāpanārthaṃ kaivalyaprayogārthaṃ cā''ha – || 1 ||
जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात् ॥ २ ॥
योऽयमिहैव जन्मनि नन्दीश्वरादीनां जात्यादिपरिणामः सप्रकृत्यापूरात् पाश्चात्त्या एव हि प्रकृतयोऽमुष्मिञ्जन्मनि विकारानापूरयन्ति जात्यन्तराकारेण परिणामयन्ति ॥ २ ॥
jātyantarapariṇāmaḥ prakṛtyāpūrāt || 2 ||
yo'yamihaiva janmani nandīśvarādīnāṃ jātyādipariṇāmaḥ saprakṛtyāpūrāt pāścāttyā eva hi prakṛtayo'muṣmiñjanmani vikārānāpūrayanti jātyantarākāreṇa pariṇāmayanti || 2 ||
निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत् ॥ ३ ॥
निमित्तं धर्मादि तत्प्रकृतीनामर्थान्तरपरिणामे न प्रयोजकम्। नहि कार्येण कारणं प्रवर्तते। कुत्र तर्हि तस्य धर्मादेर्व्यापार इत्याह वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत्। ततस्तस्मादनुष्ठीयमानाद्धर्माद्वरणमावरकमधर्मादि तस्यैव विरोधित्वाद्भेदः क्षयः क्रियते। तस्मिन्प्रतिबन्धके क्षीणे प्रकृतयः स्वयमभिमतकार्याय प्रभवन्ति दृष्टान्तमाह क्षेत्रिकवत्। यथा क्षेत्रिकः कृषीवलः केदारात्केदारान्तरं जलं निनीषुर्जलप्रतिबन्धकवरणभेदमात्रं करोति तस्मिन्भिन्ने जलं स्वयमेव प्रसरद्रूपं परिणामं गृह्णाति न तु जलप्रसरणे तस्य कश्चित्प्रयत्न एवं धर्मादेर्बोद्धव्यम्।
यदा साक्षात्कृततत्त्वस्य योगिनो युगपत्कर्मफलभोगायाऽऽत्मीयनिरतिशयविभूत्यनुभावाद्युगपदनेकशरीरनिर्मित्सा जायते तदा कुतस्तानि चित्तानि प्रभवन्तीत्याह – ॥ ३ ॥
nimittamaprayojakaṃ prakṛtīnāṃ varaṇabhedastu tataḥ kṣetrikavat || 3 ||
nimittaṃ dharmādi tatprakṛtīnāmarthāntarapariṇāme na prayojakam| nahi kāryeṇa kāraṇaṃ pravartate| kutra tarhi tasya dharmādervyāpāra ityāha varaṇabhedastu tataḥ kṣetrikavat| tatastasmādanuṣṭhīyamānāddharmādvaraṇamāvarakamadharmādi tasyaiva virodhitvādbhedaḥ kṣayaḥ kriyate| tasminpratibandhake kṣīṇe prakṛtayaḥ svayamabhimatakāryāya prabhavanti dṛṣṭāntamāha kṣetrikavat| yathā kṣetrikaḥ kṛṣīvalaḥ kedārātkedārāntaraṃ jalaṃ ninīṣurjalapratibandhakavaraṇabhedamātraṃ karoti tasminbhinne jalaṃ svayameva prasaradrūpaṃ pariṇāmaṃ gṛhṇāti na tu jalaprasaraṇe tasya kaścitprayatna evaṃ dharmāderboddhavyam|
yadā sākṣātkṛtatattvasya yogino yugapatkarmaphalabhogāyā''tmīyaniratiśayavibhūtyanubhāvādyugapadanekaśarīranirmitsā jāyate tadā kutastāni cittāni prabhavantītyāha – || 3 ||
निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात् ॥ ४ ॥
योगिनः स्वयं निर्मितेषु कायेषु तानि चित्तानि तानि मूलकारणदस्मितामात्रादेव तदिच्छया प्रसरन्ति अग्नेर्विस्फुलिङ्गा इव युगपत्परिणमन्ति।
ननु बहुनां चित्तानां भिन्नाभिप्रायत्वान्नैककार्यकर्तृत्वं स्यादित्यत आह – ॥ ४ ॥
nirmāṇacittānyasmitāmātrāt || 4 ||
yoginaḥ svayaṃ nirmiteṣu kāyeṣu tāni cittāni tāni mūlakāraṇadasmitāmātrādeva tadicchayā prasaranti agnervisphuliṅgā iva yugapatpariṇamanti|
nanu bahunāṃ cittānāṃ bhinnābhiprāyatvānnaikakāryakartṛtvaṃ syādityata āha – || 4 ||
प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम् ॥ ५ ॥
तेषामनेकेषां चेतसां प्रवृत्तिभेदे व्यापारनानात्व एकं योगिनश्चित्तं प्रयोजकं प्रेरकमधिष्ठातृत्वेन तेन न भिन्नमतत्वम्। अयमर्थः यथाऽऽत्मीय शरीरे मनश्चक्षुः पाण्यादीनि यथेच्छं प्रेरयति अधिष्ठातृत्वेन तथा कायान्तरेष्वपीति।
जन्मादिप्रभवत्वात्सिद्धीनां चित्तमपि तत्प्रभवं पञ्चविधमेक अतः जन्मादिप्रभवाच्चित्तात्समाधिप्रभवस्य चित्तस्य वैलक्षण्यमाह – ॥ ५ ॥
pravṛttibhede prayojakaṃ cittamekamanekeṣām || 5 ||
teṣāmanekeṣāṃ cetasāṃ pravṛttibhede vyāpāranānātva ekaṃ yoginaścittaṃ prayojakaṃ prerakamadhiṣṭhātṛtvena tena na bhinnamatatvam| ayamarthaḥ yathā''tmīya śarīre manaścakṣuḥ pāṇyādīni yathecchaṃ prerayati adhiṣṭhātṛtvena tathā kāyāntareṣvapīti|
janmādiprabhavatvātsiddhīnāṃ cittamapi tatprabhavaṃ pañcavidhameka ataḥ janmādiprabhavāccittātsamādhiprabhavasya cittasya vailakṣaṇyamāha – || 5 ||
तत्र ध्यानजमनाशयम् ॥ ६ ॥
ध्यानजं समाधिजं यच्चितं तत्पञ्चसु मध्येऽनाशयं कर्मवासनारहितमित्यर्थः।
यथेतरचित्तेभ्यो योगिनश्चित्तं विलक्षणं क्लेशादिरहितं तथा कर्मापि विलक्षणमित्याह – ॥ ६ ॥
tatra dhyānajamanāśayam || 6 ||
dhyānajaṃ samādhijaṃ yaccitaṃ tatpañcasu madhye'nāśayaṃ karmavāsanārahitamityarthaḥ|
yathetaracittebhyo yoginaścittaṃ vilakṣaṇaṃ kleśādirahitaṃ tathā karmāpi vilakṣaṇamityāha – || 6 ||
कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनस्त्रिविधमितरेषाम् ॥ ७ ॥
शुभफलदं कर्म यागादि शुक्लम्। अशुभफलदं ब्रह्महत्यादि कृष्णम्। उभयसंकीर्णं शुक्लकृष्णम्। तत्र शुक्लकर्म विचक्षणानां दानतपः स्वाध्यायादिमतां पुरुषाणाम्। कृष्णं कर्म नारकिणाम्। शुक्लकृष्णं मनुष्याणाम्। योगिनां तु सन्यासवतां त्रिविधकर्मविपरीतं यत्फलत्यागानुसंधानेनैवानुष्ठानान्न किंचित्फलमारभते।
अस्यैव कर्मणः फलमाह – ॥ ७ ॥
karmāśuklākṛṣṇaṃ yoginastrividhamitareṣām || 7 ||
śubhaphaladaṃ karma yāgādi śuklam| aśubhaphaladaṃ brahmahatyādi kṛṣṇam| ubhayasaṃkīrṇaṃ śuklakṛṣṇam| tatra śuklakarma vicakṣaṇānāṃ dānatapaḥ svādhyāyādimatāṃ puruṣāṇām| kṛṣṇaṃ karma nārakiṇām| śuklakṛṣṇaṃ manuṣyāṇām| yogināṃ tu sanyāsavatāṃ trividhakarmaviparītaṃ yatphalatyāgānusaṃdhānenaivānuṣṭhānānna kiṃcitphalamārabhate|
asyaiva karmaṇaḥ phalamāha – || 7 ||
ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वासनानाम् ॥ ८ ॥
इह हि द्विविधाः कर्मवासनाः स्मृतिमात्रफला जात्यायुर्भोगफलाश्च। तत्र जात्यायुर्भोगफला एकानेकजन्मभवा इत्यनेन पूर्वमेव कृतनिर्णयाः। यास्तु स्मृतिमात्रफलास्तासु ततः कर्मणो येन कर्मणा यादृक्शरीरमारब्धं देवमनुष्यतिर्यगादिभेदेन तस्य विपाकस्य या अनुगुणा अनुरूपा वासनास्तासामेव तस्मादभिव्यक्तिः वासनानां भवति। अयमर्थः येन कर्मणा पूर्वं देवतादिशरीरमारब्धं जात्यन्तरशतव्यवधानेन पुनस्तथाविधस्यैव शरीरस्यऽऽरम्भे तदनुरूपा एव स्मृतिफला वासनाः प्रकटी भवन्ति। लोकोत्तरेष्वेवार्थेषु तस्य स्मृत्यादयो जायन्ते। इतरास्तु सत्योऽपि अव्यक्तसंज्ञास्तिष्ठन्ति न तस्यां दशायां नारकादिशरीरोद्भवा वासना व्यक्तिमायान्ति।
आसामेव वासनानां कार्यकरणभावानुपपत्तिमाशङ्क्य समर्थयितुमाह – ॥ ८ ॥
tatastadvipākānuguṇānāmevābhivyaktirvāsanānām || 8 ||
iha hi dvividhāḥ karmavāsanāḥ smṛtimātraphalā jātyāyurbhogaphalāśca| tatra jātyāyurbhogaphalā ekānekajanmabhavā ityanena pūrvameva kṛtanirṇayāḥ| yāstu smṛtimātraphalāstāsu tataḥ karmaṇo yena karmaṇā yādṛkśarīramārabdhaṃ devamanuṣyatiryagādibhedena tasya vipākasya yā anuguṇā anurūpā vāsanāstāsāmeva tasmādabhivyaktiḥ vāsanānāṃ bhavati| ayamarthaḥ yena karmaṇā pūrvaṃ devatādiśarīramārabdhaṃ jātyantaraśatavyavadhānena punastathāvidhasyaiva śarīrasya''rambhe tadanurūpā eva smṛtiphalā vāsanāḥ prakaṭī bhavanti| lokottareṣvevārtheṣu tasya smṛtyādayo jāyante| itarāstu satyo'pi avyaktasaṃjñāstiṣṭhanti na tasyāṃ daśāyāṃ nārakādiśarīrodbhavā vāsanā vyaktimāyānti|
āsāmeva vāsanānāṃ kāryakaraṇabhāvānupapattimāśaṅkya samarthayitumāha – || 8 ||
जातिदेशकालव्यवहितानामप्यानन्तर्यं स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वात् ॥ ९ ॥
इह नानायोनिषु भ्रमतां संसारिणां कांचिद्योनिमनुभूय यदा योन्यन्तरसहस्रव्यवधानेन पुनस्तामेव योनिं प्रतिपद्यते तदा तस्यां पूर्वानुभूतायां योनौ तथाविधशरीरादिव्यञ्जकापेक्षया वासना याः प्रकटीभूता आसंस्तास्तथाविधव्यञ्जकाभावात्तिरोहिताः पुनस्तथाविधव्यञ्जकशरीरादिलाभे प्रकटी भवन्ति। जातिदेशकालव्यवधानेऽपि तासां स्वानुभूतस्मृत्यादिफलसाधने आनन्तर्यं नैरन्तर्यम् कुतः स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वात्। तथा ह्यनुष्ठीयमानात्कर्मणश्चित्तसत्त्वे वासनानुरूपः संस्कारः समुत्पद्यते। स च स्वर्गनरकादीनां फलानामङ्कुरीभावः कर्मणां वा यागादीनां शक्तिरूपतयाऽवस्थानम्। कर्तुर्वा तथाविधभोग्यभोक्तृत्वरूपं सामर्थ्यम्। संस्कारात्स्मृतिः स्मृतेश्च सुखदुःखोपभोगस्तदनुभवाच्च पुनरपि संस्कारस्मृत्यादयः। एवं च यस्य स्मृतिसंस्कारादयो भिन्नास्तयाऽऽनन्तर्याभआवे दुर्लभः कार्यकारणभावः। अस्माकं तु यदाऽनुभव एव संस्कारी भवति संस्कारश्च स्मृतिरूपतया परिणमते तदैकस्यैव चित्तस्यानुसंधातृत्त्वेन स्थितत्वात्कार्यकारणभावो न दुर्घटः।
भवत्वानन्तर्यं कार्यकारणभावश्च वासनानां यदा नु प्रथममेवानुभवः प्रवर्तते तदा किं वासनानिमित्त उत निनिमित्त इति शङ्कां व्यपनेतुमाह – ॥ ९ ॥
jātideśakālavyavahitānāmapyānantaryaṃ smṛtisaṃskārayorekarūpatvāt || 9 ||
iha nānāyoniṣu bhramatāṃ saṃsāriṇāṃ kāṃcidyonimanubhūya yadā yonyantarasahasravyavadhānena punastāmeva yoniṃ pratipadyate tadā tasyāṃ pūrvānubhūtāyāṃ yonau tathāvidhaśarīrādivyañjakāpekṣayā vāsanā yāḥ prakaṭībhūtā āsaṃstāstathāvidhavyañjakābhāvāttirohitāḥ punastathāvidhavyañjakaśarīrādilābhe prakaṭī bhavanti| jātideśakālavyavadhāne'pi tāsāṃ svānubhūtasmṛtyādiphalasādhane ānantaryaṃ nairantaryam kutaḥ smṛtisaṃskārayorekarūpatvāt| tathā hyanuṣṭhīyamānātkarmaṇaścittasattve vāsanānurūpaḥ saṃskāraḥ samutpadyate| sa ca svarganarakādīnāṃ phalānāmaṅkurībhāvaḥ karmaṇāṃ vā yāgādīnāṃ śaktirūpatayā'vasthānam| karturvā tathāvidhabhogyabhoktṛtvarūpaṃ sāmarthyam| saṃskārātsmṛtiḥ smṛteśca sukhaduḥkhopabhogastadanubhavācca punarapi saṃskārasmṛtyādayaḥ| evaṃ ca yasya smṛtisaṃskārādayo bhinnāstayā''nantaryābhaāve durlabhaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ| asmākaṃ tu yadā'nubhava eva saṃskārī bhavati saṃskāraśca smṛtirūpatayā pariṇamate tadaikasyaiva cittasyānusaṃdhātṛttvena sthitatvātkāryakāraṇabhāvo na durghaṭaḥ|
bhavatvānantaryaṃ kāryakāraṇabhāvaśca vāsanānāṃ yadā nu prathamamevānubhavaḥ pravartate tadā kiṃ vāsanānimitta uta ninimitta iti śaṅkāṃ vyapanetumāha – || 9 ||
तासामनादित्वं चाऽऽशिषो नित्यत्वात् ॥ १० ॥
तासां वासनानामनादित्वं न विद्यत आदिर्यस्य तस्य भावस्तत्त्वं तासा मादिर्नास्तीत्यर्थः। कुत इत्यत आह आशिषो नित्यत्वात्। येयमाशीर्महामोहरूपा सदैव सुखसाधनानि मे भूयासुर्मा कदाचन तैर्मे वियोगो भूदिति यः संकल्पविशेषो वासनानां कारणं तस्य नित्यत्वादनादित्वादित्यर्थः। एतदुक्तं भवति कारणस्य संनिहितत्वादनुभवसंस्कारादीनां कार्याणां प्रवृत्तिः केन वार्यते अनुभवसंस्काराद्यनुविद्धं संकोचविकाशधर्मि चित्तं तत्तदभिव्यञ्जकविपाकलाभात्तत्तत्फलरूपतया परिणमत इत्यर्थः।
तासामानन्त्याद्धानं कथं संभवतीत्याशङ्क्य हानोपायमाह – ॥ १० ॥
tāsāmanāditvaṃ cā''śiṣo nityatvāt || 10 ||
tāsāṃ vāsanānāmanāditvaṃ na vidyata ādiryasya tasya bhāvastattvaṃ tāsā mādirnāstītyarthaḥ| kuta ityata āha āśiṣo nityatvāt| yeyamāśīrmahāmoharūpā sadaiva sukhasādhanāni me bhūyāsurmā kadācana tairme viyogo bhūditi yaḥ saṃkalpaviśeṣo vāsanānāṃ kāraṇaṃ tasya nityatvādanāditvādityarthaḥ| etaduktaṃ bhavati kāraṇasya saṃnihitatvādanubhavasaṃskārādīnāṃ kāryāṇāṃ pravṛttiḥ kena vāryate anubhavasaṃskārādyanuviddhaṃ saṃkocavikāśadharmi cittaṃ tattadabhivyañjakavipākalābhāttattatphalarūpatayā pariṇamata ityarthaḥ|
tāsāmānantyāddhānaṃ kathaṃ saṃbhavatītyāśaṅkya hānopāyamāha – || 10 ||
हेतुफलाश्रयालम्बनैः संगृहीतत्वादेषामभावे तदभावः ॥ ११ ॥
वासनानामनन्तरानुभवो हेतुस्तस्याप्यनुभवस्य रागादस्तेषामविद्येति साक्षात्पारम्पर्येण हेतुः। फलं शरीरादि स्मृत्यादि च। आश्रयो बुद्धिसत्त्वम्। आलम्बनं यदेवानुभवस्य तदेव वासनानामतस्तैर्हेतुफलाश्रयालम्बनैरनन्तानामपि वासनानां संगृहीतत्वात्तेषां हेत्वादीनामभावे ज्ञानयोगाभ्यां दग्धबीजकल्पत्वे विहिते निर्मलत्वान्न वासनाः प्ररोहन्ति न कार्यमारभन्त इति तासामभावः।
ननु प्रतिक्षणं चित्तस्य नश्वरत्वाद्भेदोपलब्धेः वासनानां तत्फलानां च कार्यकारणभावेन युगपदभावित्वाद्भेदे कथमेकत्वमित्याशङ्क्यै कत्वसमर्थनायाऽऽह – ॥ ११ ॥
hetuphalāśrayālambanaiḥ saṃgṛhītatvādeṣāmabhāve tadabhāvaḥ || 11 ||
vāsanānāmanantarānubhavo hetustasyāpyanubhavasya rāgādasteṣāmavidyeti sākṣātpāramparyeṇa hetuḥ| phalaṃ śarīrādi smṛtyādi ca| āśrayo buddhisattvam| ālambanaṃ yadevānubhavasya tadeva vāsanānāmatastairhetuphalāśrayālambanairanantānāmapi vāsanānāṃ saṃgṛhītatvātteṣāṃ hetvādīnāmabhāve jñānayogābhyāṃ dagdhabījakalpatve vihite nirmalatvānna vāsanāḥ prarohanti na kāryamārabhanta iti tāsāmabhāvaḥ|
nanu pratikṣaṇaṃ cittasya naśvaratvādbhedopalabdheḥ vāsanānāṃ tatphalānāṃ ca kāryakāraṇabhāvena yugapadabhāvitvādbhede kathamekatvamityāśaṅkyai katvasamarthanāyā''ha – || 11 ||
अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वभेदाद्धर्माणाम् ॥ १२ ॥
इहात्यन्तमसतां भावानामुत्पत्तिर्न युक्तिमती तेषां सत्त्वसम्बन्धायोगात्। न हि शशविषाणादीनां क्वचिदपि सत्त्वसंबन्धो दृष्टः। निरुपाख्ये च कार्ये किमुद्दिश्य कारणानि प्रवर्तेरन्। न हि विषयमनालोच्य कश्चित्प्रवर्तते। सतामपि विरोधान्नाभावसम्बन्धोऽस्ति। यत्स्वरूपेण लब्धसत्ताकं तत्कथं निरुपाख्यतामभावरूपतां वा भजते न निरुद्धं रूपं स्वीकारोतीत्यर्थः तस्मात्सतामभावसंभवादसतां चोत्पत्त्यसंभवात्तैस्तैर्धर्मैर्विपरिणममानो धर्मी सदैवैकरूपतयाऽवतिष्ठते। धर्मास्तु तत्रैव त्र्यधिकत्वेन त्रैकालिकत्वेन व्यवस्थिताः स्वस्मिन्स्वस्मिन्नध्वनि व्यवस्थिता न स्वरूपं त्यजन्ति। वर्तमानेऽध्वनि व्यवस्थिताः केवंल भोग्यतां भजन्ते तस्माद्धर्माणामेवातीतानागताद्यध्वभेदस्तेनैव रूपेण कार्यकारणभावोऽस्मिन्दर्शने प्रतिपाद्यते। तस्मादपवर्गपर्यन्तमेकमेव चित्तं धर्मितयाऽनुवर्तमानं न निह्नोतुं पार्यते।
त एते धर्मधर्मिणः किंरूपा इत्यत आह – ॥ १२ ॥
atītānāgataṃ svarūpato'styadhvabhedāddharmāṇām || 12 ||
ihātyantamasatāṃ bhāvānāmutpattirna yuktimatī teṣāṃ sattvasambandhāyogāt| na hi śaśaviṣāṇādīnāṃ kvacidapi sattvasaṃbandho dṛṣṭaḥ| nirupākhye ca kārye kimuddiśya kāraṇāni pravarteran| na hi viṣayamanālocya kaścitpravartate| satāmapi virodhānnābhāvasambandho'sti| yatsvarūpeṇa labdhasattākaṃ tatkathaṃ nirupākhyatāmabhāvarūpatāṃ vā bhajate na niruddhaṃ rūpaṃ svīkārotītyarthaḥ tasmātsatāmabhāvasaṃbhavādasatāṃ cotpattyasaṃbhavāttaistairdharmairvipariṇamamāno dharmī sadaivaikarūpatayā'vatiṣṭhate| dharmāstu tatraiva tryadhikatvena traikālikatvena vyavasthitāḥ svasminsvasminnadhvani vyavasthitā na svarūpaṃ tyajanti| vartamāne'dhvani vyavasthitāḥ kevaṃla bhogyatāṃ bhajante tasmāddharmāṇāmevātītānāgatādyadhvabhedastenaiva rūpeṇa kāryakāraṇabhāvo'smindarśane pratipādyate| tasmādapavargaparyantamekameva cittaṃ dharmitayā'nuvartamānaṃ na nihnotuṃ pāryate|
ta ete dharmadharmiṇaḥ kiṃrūpā ityata āha – || 12 ||
ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः ॥ १३ ॥
य एते धर्मधर्मिणः प्रोक्तास्ते व्यक्तसूक्ष्मभेदेन व्यवस्थिता गुणाः सत्त्वरजस्तमोरूपास्तदात्मानस्तत्स्वभावास्तत्परिणामरूपा इत्यर्थः। यतः सत्त्वरजस्तमोभिः सुखदुःखमोहरूपैः सर्वासां बाह्याभ्यन्तरभेदभिन्नानां भावव्यक्तीनामन्वयानुगमो दृश्यते। यद्यदन्वयि तत्तत्परिणामरूपं दृष्टं यथा घटादयो मृदन्विता मृत्परिणामरूपाः।
यद्येते त्रयो गुणाः सर्वत्र मूलकारणं कथमेको धर्मीति व्यपदेश इत्याशङ्क्याऽऽह – ॥ १३ ॥
te vyaktasūkṣmā guṇātmānaḥ || 13 ||
ya ete dharmadharmiṇaḥ proktāste vyaktasūkṣmabhedena vyavasthitā guṇāḥ sattvarajastamorūpāstadātmānastatsvabhāvāstatpariṇāmarūpā ityarthaḥ| yataḥ sattvarajastamobhiḥ sukhaduḥkhamoharūpaiḥ sarvāsāṃ bāhyābhyantarabhedabhinnānāṃ bhāvavyaktīnāmanvayānugamo dṛśyate| yadyadanvayi tattatpariṇāmarūpaṃ dṛṣṭaṃ yathā ghaṭādayo mṛdanvitā mṛtpariṇāmarūpāḥ|
yadyete trayo guṇāḥ sarvatra mūlakāraṇaṃ kathameko dharmīti vyapadeśa ityāśaṅkyā''ha – || 13 ||
परिणामैकत्वाद्वस्तुतत्त्वम् ॥ १४ ॥
यद्यपि त्रयो गुणस्तथाऽपि तेषामङ्गाङ्गिभावगमनलक्षणयो यः परिणामः क्वचित्सत्त्वमङ्गि क्वचिद्रजः क्वचिच्च तम इत्येवंरूपस्तस्यैकत्वाद्वस्तुनस्तत्त्वमेकत्वमुच्यते। यथेयं पृथिवी अयं वायुरित्यादि।
ननु च ज्ञानव्यतिरिक्ते सत्यर्थे वस्त्वेकमनेकं वा वक्तुं युज्यते यदा विज्ञानमेव वासनावशात्कार्यकारणभावेनावस्थितं तथा तथा प्रतिभाति तदा कथमेतच्छक्यते वक्तुमित्याशङ्क्याऽऽह – ॥ १४ ॥
pariṇāmaikatvādvastutattvam || 14 ||
yadyapi trayo guṇastathā'pi teṣāmaṅgāṅgibhāvagamanalakṣaṇayo yaḥ pariṇāmaḥ kvacitsattvamaṅgi kvacidrajaḥ kvacicca tama ityevaṃrūpastasyaikatvādvastunastattvamekatvamucyate| yatheyaṃ pṛthivī ayaṃ vāyurityādi|
nanu ca jñānavyatirikte satyarthe vastvekamanekaṃ vā vaktuṃ yujyate yadā vijñānameva vāsanāvaśātkāryakāraṇabhāvenāvasthitaṃ tathā tathā pratibhāti tadā kathametacchakyate vaktumityāśaṅkyā''ha – || 14 ||
वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोर्विभक्तः पन्थाः ॥ १५ ॥
तयोर्ज्ञानार्थयोः विविक्तः पन्था विविक्तो मार्ग इति यावत्। कथं वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्। समाने वस्तुनि स्त्र्यादावुपलभ्यमाने नानाप्रमातृ़णां चित्तस्य भेदः सुखदुःखमोहरूपतया समुपलभ्यते। तथाहि एकस्यां रूपलावण्यवत्यां योषिति उपलभ्यमानायां सरागस्य सुखमुत्पद्यते सपत्न्यास्तु द्वेष परिव्राजकादेर्घृणेत्येकस्मिन्वस्तुनि नानाविधचित्तोदयात्कथं चित्तकार्यत्वं वस्तुन एकचित्तकार्यत्वे वस्त्वेकरूपतयैवावभासते। किं च चित्तकार्यत्वे वस्तुनो यदीयस्य चित्तस्य तद्वस्तु कार्यं तस्मिन्नर्थान्तरव्यासक्तेऽतद्वस्तु न किञ्चित्स्यात् भवत्विति चेन्न तदेव कथमन्यैर्बहुभिरुपलभ्यते उपलभ्यते च। तस्मान्न चित्तकार्यम्। अथ युगपद्वहुभिः सोऽर्थः क्रियते तदा बहुभिर्निर्मितस्यार्थस्यैकनिर्मिताद्वैलक्षण्यं स्यात्। यदा तु वैलक्षण्यं नेष्यते तदा कारण भेदे सति कार्यभेदस्याभावे निर्हेतुकमेकरूपं या जगत्स्यात् एतदुक्तं भवति सत्यपि भिन्ने कारणे यदि कार्यस्याभेदस्तदा समग्रं जगन्नानाविधकारणजन्यमेकरूपं स्यात्।
कारणभेदाननुगमात्स्वातन्त्र्येण निर्हेतुकं वा स्यात्। यद्येवं कथं तेन त्रिगुणात्मनाऽर्थेनैकस्यैव प्रमातुः सुखदुःखमोहमयानि ज्ञानानि न जन्यन्ते मैवम् यथाऽर्थस्त्रिगुणस्तथा चित्तमपि त्रिगुणं तस्य चार्थप्रतिभासोत्पत्तौ धर्मादयः सहकारिकारणं तदुद्भवाभिभववशात्कदाविच्चित्तस्य तेन तेन रूपेणाभिव्यक्तिः। तथा च कामुकस्य संनिहितायां योषिति धर्मसहकृतं चित्तं सत्वस्याङ्गितया परिणममानं सुखमंय भवति तदेवाधर्मसहकारि रजसोऽङ्गितया दुःखरूपं सपत्नीमात्रस्य भवति तीव्राधर्मसहकारितया परिणममानं तमसोऽङ्गित्वेन कोपनायाः सपत्न्या मोहमयं भवति। तस्माद्विज्ञानव्यतिरिक्तोऽस्ति बाह्योऽर्थः। तदेवं न विज्ञानार्थयास्तादात्म्यं विरोधान्न कार्यकारणभावः। कारणाभेदे सत्यपि कार्यभेदप्रसङ्गादिति ज्ञानाद्व्यतिरिक्तत्वमर्थस्य व्यवस्थापितम्।
यद्येवं ज्ञानं चेत्प्रकाशकत्वाद्ग्रहणस्वभावमर्थश्च प्रकाश्यत्वाद्ग्राह्यस्वभावस्तत्कथं गपत्सर्वानर्थान्न गृह्णाति न स्मरति चेत्याशङ्क्य परिहारं वक्तुमाह ॥ १५ ॥
vastusāmye cittabhedāttayorvibhaktaḥ panthāḥ || 15 ||
tayorjñānārthayoḥ viviktaḥ panthā vivikto mārga iti yāvat| kathaṃ vastusāmye cittabhedāt| samāne vastuni stryādāvupalabhyamāne nānāpramātṛ़ṇāṃ cittasya bhedaḥ sukhaduḥkhamoharūpatayā samupalabhyate| tathāhi ekasyāṃ rūpalāvaṇyavatyāṃ yoṣiti upalabhyamānāyāṃ sarāgasya sukhamutpadyate sapatnyāstu dveṣa parivrājakāderghṛṇetyekasminvastuni nānāvidhacittodayātkathaṃ cittakāryatvaṃ vastuna ekacittakāryatve vastvekarūpatayaivāvabhāsate| kiṃ ca cittakāryatve vastuno yadīyasya cittasya tadvastu kāryaṃ tasminnarthāntaravyāsakte'tadvastu na kiñcitsyāt bhavatviti cenna tadeva kathamanyairbahubhirupalabhyate upalabhyate ca| tasmānna cittakāryam| atha yugapadvahubhiḥ so'rthaḥ kriyate tadā bahubhirnirmitasyārthasyaikanirmitādvailakṣaṇyaṃ syāt| yadā tu vailakṣaṇyaṃ neṣyate tadā kāraṇa bhede sati kāryabhedasyābhāve nirhetukamekarūpaṃ yā jagatsyāt etaduktaṃ bhavati satyapi bhinne kāraṇe yadi kāryasyābhedastadā samagraṃ jagannānāvidhakāraṇajanyamekarūpaṃ syāt|
kāraṇabhedānanugamātsvātantryeṇa nirhetukaṃ vā syāt| yadyevaṃ kathaṃ tena triguṇātmanā'rthenaikasyaiva pramātuḥ sukhaduḥkhamohamayāni jñānāni na janyante maivam yathā'rthastriguṇastathā cittamapi triguṇaṃ tasya cārthapratibhāsotpattau dharmādayaḥ sahakārikāraṇaṃ tadudbhavābhibhavavaśātkadāviccittasya tena tena rūpeṇābhivyaktiḥ| tathā ca kāmukasya saṃnihitāyāṃ yoṣiti dharmasahakṛtaṃ cittaṃ satvasyāṅgitayā pariṇamamānaṃ sukhamaṃya bhavati tadevādharmasahakāri rajaso'ṅgitayā duḥkharūpaṃ sapatnīmātrasya bhavati tīvrādharmasahakāritayā pariṇamamānaṃ tamaso'ṅgitvena kopanāyāḥ sapatnyā mohamayaṃ bhavati| tasmādvijñānavyatirikto'sti bāhyo'rthaḥ| tadevaṃ na vijñānārthayāstādātmyaṃ virodhānna kāryakāraṇabhāvaḥ| kāraṇābhede satyapi kāryabhedaprasaṅgāditi jñānādvyatiriktatvamarthasya vyavasthāpitam|
yadyevaṃ jñānaṃ cetprakāśakatvādgrahaṇasvabhāvamarthaśca prakāśyatvādgrāhyasvabhāvastatkathaṃ gapatsarvānarthānna gṛhṇāti na smarati cetyāśaṅkya parihāraṃ vaktumāha || 15 ||
न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तदप्रमाणकं तदा किं स्यात् ॥ १६ ॥
यह सूत्र भोज वृत्ति में नहीं है इसलिए इस पर वृत्ति नहीं लिखी गई ॥ १६ ॥
na caikacittatantraṃ vastu tadapramāṇakaṃ tadā kiṃ syāt || 16 ||
yaha sūtra bhoja vṛtti meṃ nahīṃ hai isalie isa para vṛtti nahīṃ likhī gaī || 16 ||
तदुपरागापेक्षित्वाच्चित्तस्य वस्तु ज्ञाताज्ञातम् ॥ १७ ॥
तस्यार्थस्योपरागादाकारसमर्पणाच्चित्ते बाह्यं वस्तु ज्ञातमज्ञातं च भवति। अयमर्थः सर्वः पदार्थ आत्मलाभे चित्तं सामग्रीमपेक्षते। नीलादिज्ञानं चोपजायमानमिन्द्रियणांलिकया समागतमर्थोपरागं सहकारिकारणत्वेनापेक्षते व्यतिरिक्तस्यार्थस्य संबन्धाभावाद्ग्रहीतुमशक्यत्वात्। ततश्च येनैवार्थेनास्य ज्ञानस्य स्वरूपोपरागः कृतस्तमेवार्थ ज्ञानं व्यवहारयोग्यतां नयति ततश्च सोऽर्थो ज्ञात इत्युच्यते येन चाऽऽकारो न समर्पितः सोऽज्ञातत्वेन व्यवह्रियते यस्मिंश्चानुभूतेऽर्थे सादृश्यादिः अर्थः संस्कारमुद्बोधयन्सहकारिकारणतां प्रतिपद्यते तस्मिन्नेवार्ते स्मृतिरुपजायते इति न सर्वत्र ज्ञानं नापि सर्वत्र स्मृतिरिति न कश्चिद्विरोधः।
यद्येवं प्रमाताऽपि पुरुषो यस्मिन्काले नीलं वेदयते न तस्मिन्काले पीतमतस्तस्यापि कदाचित्कत्वं ग्रहीतृरूपत्वादाकारग्रहणे परिणामित्वं प्राप्तमित्याशङ्कां परिहर्तुमाह – ॥ १७ ॥
taduparāgāpekṣitvāccittasya vastu jñātājñātam || 17 ||
tasyārthasyoparāgādākārasamarpaṇāccitte bāhyaṃ vastu jñātamajñātaṃ ca bhavati| ayamarthaḥ sarvaḥ padārtha ātmalābhe cittaṃ sāmagrīmapekṣate| nīlādijñānaṃ copajāyamānamindriyaṇāṃlikayā samāgatamarthoparāgaṃ sahakārikāraṇatvenāpekṣate vyatiriktasyārthasya saṃbandhābhāvādgrahītumaśakyatvāt| tataśca yenaivārthenāsya jñānasya svarūpoparāgaḥ kṛtastamevārtha jñānaṃ vyavahārayogyatāṃ nayati tataśca so'rtho jñāta ityucyate yena cā''kāro na samarpitaḥ so'jñātatvena vyavahriyate yasmiṃścānubhūte'rthe sādṛśyādiḥ arthaḥ saṃskāramudbodhayansahakārikāraṇatāṃ pratipadyate tasminnevārte smṛtirupajāyate iti na sarvatra jñānaṃ nāpi sarvatra smṛtiriti na kaścidvirodhaḥ|
yadyevaṃ pramātā'pi puruṣo yasminkāle nīlaṃ vedayate na tasminkāle pītamatastasyāpi kadācitkatvaṃ grahītṛrūpatvādākāragrahaṇe pariṇāmitvaṃ prāptamityāśaṅkāṃ parihartumāha – || 17 ||
सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्वात् ॥ १८ ॥
या एताश्चित्तस्य प्रमाणविपर्ययादिरूपा वृत्तयस्तास्तत्प्रभोश्चित्तस्य ग्रहीतुः पुरुषस्य सदा सर्वकालमेव ज्ञेयाः तस्य चिद्रूपतयाऽपरिणामात् परिणामित्वाभावादित्यर्थः। यद्यसौ परिणामी स्यात्तदा परिणामस्य कादाचित्कत्वात्प्रमातुस्तासां चित्तवृत्तीनां सदा ज्ञातत्वं नोपपद्येत। अयमर्थं पुरुषस्य चिद्रूपस्य सदैवाधिष्ठातृत्वेन व्यवस्थितस्य यदन्तरङ्गं निर्मलं सत्त्वं तस्यापि सदैवावस्थितत्वाद्येन येनार्थेनोपरक्तं भवति तथाविधस्यार्थस्य सदैव चिच्छायासंक्रान्तिसद्भावस्तस्यां सत्यां सिद्धं सदा ज्ञातृत्वमिति न कदाचित्परिणामित्वाशङ्का।
ननु चित्तमेव यदि सत्त्वोत्कर्षात्प्रकाशकं तदा स्वपरप्रकाशकत्वादात्मानमथं च प्रकाशयतीति तावतैव व्यवहारसमाप्तेः किं ग्रहीत्रन्तरेणेत्या शङ्कामपनेतुमाह – ॥ १८ ॥
sadā jñātāścittavṛttayastatprabhoḥ puruṣasyāpariṇāmitvāt || 18 ||
yā etāścittasya pramāṇaviparyayādirūpā vṛttayastāstatprabhościttasya grahītuḥ puruṣasya sadā sarvakālameva jñeyāḥ tasya cidrūpatayā'pariṇāmāt pariṇāmitvābhāvādityarthaḥ| yadyasau pariṇāmī syāttadā pariṇāmasya kādācitkatvātpramātustāsāṃ cittavṛttīnāṃ sadā jñātatvaṃ nopapadyeta| ayamarthaṃ puruṣasya cidrūpasya sadaivādhiṣṭhātṛtvena vyavasthitasya yadantaraṅgaṃ nirmalaṃ sattvaṃ tasyāpi sadaivāvasthitatvādyena yenārthenoparaktaṃ bhavati tathāvidhasyārthasya sadaiva cicchāyāsaṃkrāntisadbhāvastasyāṃ satyāṃ siddhaṃ sadā jñātṛtvamiti na kadācitpariṇāmitvāśaṅkā|
nanu cittameva yadi sattvotkarṣātprakāśakaṃ tadā svaparaprakāśakatvādātmānamathaṃ ca prakāśayatīti tāvataiva vyavahārasamāpteḥ kiṃ grahītrantareṇetyā śaṅkāmapanetumāha – || 18 ||
न तत्स्वाभासं दृश्यत्वात् ॥ १९ ॥
तच्चित्तं स्वाभासं स्वप्रकाशकं न भवति पुरुषवेद्यं भवतीति यावत् कुतः दृश्यत्वात् यत्किल दृश्यं तद्द्रष्टृवेद्यं दृष्टं यथा घटादि दृश्यं च चित्तं तस्मान्न स्वाभासम् ॥ १९ ॥
na tatsvābhāsaṃ dṛśyatvāt || 19 ||
taccittaṃ svābhāsaṃ svaprakāśakaṃ na bhavati puruṣavedyaṃ bhavatīti yāvat kutaḥ dṛśyatvāt yatkila dṛśyaṃ taddraṣṭṛvedyaṃ dṛṣṭaṃ yathā ghaṭādi dṛśyaṃ ca cittaṃ tasmānna svābhāsam || 19 ||
एकसमये चोभयानवधारणम् ॥ २० ॥
अर्थस्य संवित्तिरिदंतया व्यवहारयोग्यतापादनमयमर्थः सुखहेतुर्दुःखहेतुर्वेति। बुद्धेश्च संविदहमित्येवमाकारेण सुखदुःखरूपतया व्यवहारक्षमतापादनम्। एवं विधं च व्यापारद्वयमर्थप्रत्यक्षताकाले न युगपत्कर्तुं शक्यं विरोधात् न हि विरुद्धयोर्व्यापारयोर्युगपत्संभवोऽस्ति। अतः एकस्मिन्काल उभयस्य स्वरूपस्यार्थस्य चावधारयितुमशक्यत्वान्न चित्तं स्वप्रकाशमित्युक्तं भवति। किं चैवंविधव्यापारद्वयनिष्पाद्यस्य फलद्वयस्यासंवेदनाद्बहिर्मुखतयैवार्थनिष्ठत्वेन चित्तस्य संवेदनार्थनिष्ठमेव फलं न स्वनिष्ठमित्यर्थः।
ननु मा भूद्बुद्धेः स्वयं ग्रहणं बुद्ध्यन्तरेण भविष्यतीत्याशङ्क्याऽऽह – ॥ २० ॥
ekasamaye cobhayānavadhāraṇam || 20 ||
arthasya saṃvittiridaṃtayā vyavahārayogyatāpādanamayamarthaḥ sukhaheturduḥkhaheturveti| buddheśca saṃvidahamityevamākāreṇa sukhaduḥkharūpatayā vyavahārakṣamatāpādanam| evaṃ vidhaṃ ca vyāpāradvayamarthapratyakṣatākāle na yugapatkartuṃ śakyaṃ virodhāt na hi viruddhayorvyāpārayoryugapatsaṃbhavo'sti| ataḥ ekasminkāla ubhayasya svarūpasyārthasya cāvadhārayitumaśakyatvānna cittaṃ svaprakāśamityuktaṃ bhavati| kiṃ caivaṃvidhavyāpāradvayaniṣpādyasya phaladvayasyāsaṃvedanādbahirmukhatayaivārthaniṣṭhatvena cittasya saṃvedanārthaniṣṭhameva phalaṃ na svaniṣṭhamityarthaḥ|
nanu mā bhūdbuddheḥ svayaṃ grahaṇaṃ buddhyantareṇa bhaviṣyatītyāśaṅkyā''ha – || 20 ||
चित्तान्तरदृश्ये बुद्धिबुद्धेरतिप्रसङ्गः स्मृतिसंकरश्च ॥ २१ ॥
यदि हि बुद्धिर्बुद्ध्यन्तरेण वेद्यते तदा साऽपि बुद्धिः स्वयमबुद्धा बुद्ध्यन्तरं प्रकाशयितुमसमर्थेति तस्या बोधकं बुद्ध्यन्तरं कल्पनीयं तस्याप्यन्यदित्यनवस्थानात्पुरुषायुषेणाप्यर्थप्रतीतिर्न स्यात्। न हि प्रतीतावप्रतीतायामर्थः प्रतीतो भवति। स्मृतिसंकरश्च प्राप्नोति रूपे रसे वा समुत्पन्नायां बुद्धौ तद्ग्राहिकाणामनन्तानां बुद्धीनां समुत्पत्तेर्बुद्धिजनितैः संस्कारैः र्यदा युगपद्बह्व्यः स्मृतयः क्रियन्ते तदा बुद्धेरपर्यवसानाद्बुद्धिस्मृतीनां च बह्वीनां युगपदुत्पत्तेः कस्मिन्नर्थे स्मृतिरियमुत्पन्नेति ज्ञातुमशक्यत्वात्स्िमृतीनां संकरः स्यात्। इयं रूपस्मृतिरियं रसस्मृतिरिति न ज्ञायेत।
ननु बुद्धेः स्वप्रकाशत्वाभावे बुद्ध्यन्तरेण चासंवेदने कथमयं विषयसंवेदनरूपो व्यवहार इत्याशङ्क्य स्वसिद्धान्तमाह – ॥ २१ ॥
cittāntaradṛśye buddhibuddheratiprasaṅgaḥ smṛtisaṃkaraśca || 21 ||
yadi hi buddhirbuddhyantareṇa vedyate tadā sā'pi buddhiḥ svayamabuddhā buddhyantaraṃ prakāśayitumasamartheti tasyā bodhakaṃ buddhyantaraṃ kalpanīyaṃ tasyāpyanyadityanavasthānātpuruṣāyuṣeṇāpyarthapratītirna syāt| na hi pratītāvapratītāyāmarthaḥ pratīto bhavati| smṛtisaṃkaraśca prāpnoti rūpe rase vā samutpannāyāṃ buddhau tadgrāhikāṇāmanantānāṃ buddhīnāṃ samutpatterbuddhijanitaiḥ saṃskāraiḥ ryadā yugapadbahvyaḥ smṛtayaḥ kriyante tadā buddheraparyavasānādbuddhismṛtīnāṃ ca bahvīnāṃ yugapadutpatteḥ kasminnarthe smṛtiriyamutpanneti jñātumaśakyatvātsimṛtīnāṃ saṃkaraḥ syāt| iyaṃ rūpasmṛtiriyaṃ rasasmṛtiriti na jñāyeta|
nanu buddheḥ svaprakāśatvābhāve buddhyantareṇa cāsaṃvedane kathamayaṃ viṣayasaṃvedanarūpo vyavahāra ityāśaṅkya svasiddhāntamāha – || 21 ||
चितेरप्रतिसंक्रमायास्तदाकारापत्तौ स्वबुद्धिसंवेदनम् ॥ २२ ॥
पुरुषश्चिद्रूपत्वाच्चितिः साऽप्रतिसंक्रमा न विद्यते प्रतिसंक्रमोऽन्यत्र गमनं यस्याः सा तथोक्ता अन्येनासंकीर्णेति यावत्। यथा गुणा अङ्गाङ्गिभावलक्षणे परिणामेऽङ्गिनं गुणं संक्रामन्ति तद्रूपतामिवाऽऽपद्यन्ते यथा वा लोके परमाणवः प्रसरन्तो विषयमारूपयन्ति नैवं चितिशक्तिस्तस्याः सर्वदैकरूपतया स्वप्रतिष्ठितत्वेन व्यवस्थितत्वात्। अतस्तत्संनिधाने यदा बुद्धिस्तदाकारतामापद्यते चेतनेवोपजायते बुद्धिवृत्तिप्रतिसंक्रान्ता च यदा चिच्छक्तिर्बुद्धिवृत्तिविशिष्टतया संवेद्यते तदा बुद्धेः स्वस्याऽऽत्मनो वेदनं भवतीत्यर्थः।
इत्थं स्वसंविदितं चित्तं सर्वार्थग्रहणसामर्थ्येन सकलव्यवहारनिर्वाहक्षमं भवतीत्याह – ॥ २२ ॥
citerapratisaṃkramāyāstadākārāpattau svabuddhisaṃvedanam || 22 ||
puruṣaścidrūpatvāccitiḥ sā'pratisaṃkramā na vidyate pratisaṃkramo'nyatra gamanaṃ yasyāḥ sā tathoktā anyenāsaṃkīrṇeti yāvat| yathā guṇā aṅgāṅgibhāvalakṣaṇe pariṇāme'ṅginaṃ guṇaṃ saṃkrāmanti tadrūpatāmivā''padyante yathā vā loke paramāṇavaḥ prasaranto viṣayamārūpayanti naivaṃ citiśaktistasyāḥ sarvadaikarūpatayā svapratiṣṭhitatvena vyavasthitatvāt| atastatsaṃnidhāne yadā buddhistadākāratāmāpadyate cetanevopajāyate buddhivṛttipratisaṃkrāntā ca yadā cicchaktirbuddhivṛttiviśiṣṭatayā saṃvedyate tadā buddheḥ svasyā''tmano vedanaṃ bhavatītyarthaḥ|
itthaṃ svasaṃviditaṃ cittaṃ sarvārthagrahaṇasāmarthyena sakalavyavahāranirvāhakṣamaṃ bhavatītyāha – || 22 ||
द्रष्टृदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् ॥ २३ ॥
द्रष्टा पुरुषस्तेनोपरक्तं तत्संनिधानेन तद्रूपतामिव प्राप्तं दृश्योपरक्तं विषयोपरक्तं गृहीतविषयाकारपरिणामं यदा भवति तदा तदेव चित्तं सर्वार्थग्रहणसमर्थं भवति। यथा निर्मलं स्फटिकदर्पणाद्येव प्रतिबिम्बग्रहणसमर्थमेवं रजस्तमोभ्यानभिभूतं सत्त्वं शुद्धत्वाच्चिच्छायाग्रहणासमर्थं भवति न पुनरशुद्धत्वाद्रजस्तमसी। तत् तदा न्यग्भूतरजस्तमोरूपमङ्गितया सत्त्वं निश्चलप्रदीपशिखाकारं सदैवैकरूपतया परिणममानं चिच्छायाग्रहणसामर्थ्यादा मोक्षप्राप्तेरवतिष्ठते। यथाऽयकान्तसंनिधाने लोहस्य चलनमाविर्भवति एवं चिद्रूप पुरुषसंनिधाने सत्त्वस्याभिव्यङ्ग्यमभिव्यज्यते चैतन्यम्। अत एवास्मिन्दर्शने द्वे चिच्छक्ती नित्योदिताऽभिव्यङ्ग्या च नित्योदिता चिच्छक्तिः पुरुषस्तत्संनिधानादभिव्यक्तमभिव्यङ्ग्यचैतन्यं सत्त्वमाभिव्यङ्ग्या चिच्छक्तिः। तदत्यन्तसंनिहितत्वादन्तरङ्गं पुरुषस्य भोग्यतां प्रतिपद्यते।
तदेव शान्तब्रह्मवादिभिः सांख्यैः पुरुषस्य परमात्मनोऽधिष्ठेयं कर्मानुरूपं सुखदुःखभोक्तृतया व्यपदिश्यते। यत्त्वनुद्रिक्तत्वादेकस्यापि गुणस्य कदाचित्कस्यचिदङ्गित्वात्त्रिगुणं प्रतिक्षणं परिणममानं सुखदुःखमोहात्मकनिर्मलं तत्तस्मिन्कर्मानुरूपे शुद्धे सत्त्वे स्वाकारसमर्पणद्वारेण संवेद्यतामापादयति तच्छुद्धमाद्यं चित्तसत्त्वमेकतः प्रतिसंक्रान्तचिच्छायमन्यतोगृहीतविषयाकारेण चित्तेनोपढौकितस्वाकारं चित्संक्रान्तिबलाच्चेतनायमानं वास्तवचैतन्याभावेऽपि सुखदुःखभोगमनुभवति। स एव भोगोऽत्यन्तसंनिधानेन विवेकाग्रहणाभोक्तुरपि पुरुषस्य भोग इति व्यपदिश्यते। अनेनैवाभिप्रायेण विन्ध्यवासिनोक्तं सत्त्वतप्यत्वमेव पुरुषतप्यत्वम् इति। अन्यत्रापि प्रतिबिम्बे प्रतिबिम्बमानच्छायासदृशच्छायोद्भवः प्रतिबिम्बशब्देनोच्यते। एवं सत्त्वेऽपि पौरुषेयचिच्छायासदृशचिदभिव्यक्तिः प्रतिसंक्रान्तिशब्दार्थः।
ननु प्रतिबिम्बनं नाम निर्मलस्य नियतपरिणामस्य निर्मले दृष्टं यथा मुखस्य दर्पणे। अत्यन्तनिर्मलस्य व्यापकस्यापरिणामिनः पुरुषस्य तस्मादत्यन्तनिर्मलात्पुरुषादनिर्मले सत्त्वे कथं प्रतिबिम्बनमुपपद्यते। उच्यते प्रतिबिम्बनस्य स्वरूपमनवगच्छता भवतेदमभ्यधायि। यैव सत्त्वगताया अभिव्यङ्ग्यायाश्चिच्छक्तेः पुरुषस्य सांनिध्यादभिव्यक्तिः सैव प्रतिबिम्बनमुच्यते। यादृशी पुरुषगता चिच्छक्तिस्तच्छाया तथाऽऽविर्भवति। यदप्युक्तमत्यन्तनिर्मलः पुरुषः कथमनिर्मले सत्त्वे प्रतिसंक्रामतीति तदप्यनैकान्तिकं नैर्मल्यादपकृष्टेऽपि जलादावादित्यादयः प्रतिसंक्रान्ताः समुपलभ्यन्ते। यदप्युक्तमनवच्छिन्नस्य नास्ति प्रतिसंक्रान्तिरिति तदप्युक्तं व्यापकस्याप्याकाशस्य दर्पणादौ प्रतिसंक्रान्तिदर्शनात्। एवं सति न काचिदनुपपत्तिः प्रतिबिम्बदर्शनस्य। ननु सात्त्विकपरिणामरूपे बुद्धिसत्त्वे पुरुषसंनिधानादभिव्यङ्ग्यायाश्चिच्छक्तेर्बाह्यार्थाकारसंक्रान्तौ पुरुषस्य सुखदुःखरूपो भोग इत्युक्तं तदनुपपन्नम्। तदेव चित्तसत्त्वं प्रकृतावपरिणतायां कथं संभवति किमर्थश्च तस्याः परिणामः अथोच्येत पुरुषस्यार्थोपभोगसंपादनं तया कर्तव्यम् अतः पुरुषार्थकर्तव्यतया तस्या युक्त एव परिणामः। तच्चानुपपन्नं पुरुषार्थकर्तव्यताया एवानुपपत्ते पुरुषार्थो मया कर्तव्य इत्येवंविधोऽध्यवसायः पुरुषार्थकर्तव्यतोच्यते। जड़ायाश्च प्रकृतेः कथं प्रथममेवैवंविधोऽध्यवसायः। अस्ति चेदध्यवसायः कथं जड़त्वम्। अत्रोच्यते अनुलोमप्रतिलोमलक्षणपरिणामद्वये सहजं शक्तिद्वयमस्ति तदेव पुरुषार्थकर्तव्यतोच्यते। सा च शक्तिरचेतनाया अपि प्रकृतेः सहजैव। पत्र महदादिमहाभूतपर्यन्तोऽस्या बहिर्मुखतयाऽनुलोमः परिणामः। पुनः स्वकारणानुप्रवेशद्वारेणास्मितान्तः परिणामः प्रतिलोमः। इत्थं पुरुषस्याऽऽभोगपरिसमाप्तेः सहञशक्तिद्वयक्षयात्कृतार्था प्रकृतिर्न पुनः परिणाममारभते। एवंविधायां च पुरुषार्थकर्तव्यतायां जड़ाया अपि प्रकृतेर्न काचिदनुपपत्तिः। ननु यदीदृशी शक्तिः सहजैव प्रधानस्यास्ति तत्किमर्थं मोक्षार्थिभिर्मोक्षाय यत्नः क्रियते मोक्षस्य चानर्थनीयत्वे तदुपदेशकशास्त्रस्याऽऽनर्थक्यं स्यात्। उच्यते योऽयं प्रकृतिपुरुषयोरनादिर्भोग्यभोक्तृत्वलक्षणः संबन्धस्तस्मिन्सति व्यक्तचेतनायाः प्रकृतेः कर्तृत्वाभिमानाद्दुःखानुभवे सति कथमियं दुःखनिवृत्तिरात्यन्तिकी मम स्यादिति भवत्येवाध्यवसायः अतो दुःखनिवृत्त्युपायोपदेशकशास्त्रोपदेशापेक्षाऽस्त्येव प्रधानस्य। तथाभूतमेव च कर्मानुरूपं बुद्धिसत्त्वं शास्त्रोपदेशश्च विषयः। दर्शनान्तरेष्वप्येवंविध एवाविद्यास्वभावः शास्त्रेऽधिक्रियते। स च मोक्षाय प्रयतमान एवंविधमेव शास्त्रोपदेशं सहकारिणपेक्ष्य मोक्षाख्यं फलमासादयति। सर्वाण्येव कार्याणि प्राप्तायां सामग्र्यामात्मानं लभन्ते। अस्य च प्रतिलोमपरिणामद्वारेणैवोत्पाद्यस्य मोक्षाख्यस्य कार्यस्येदृश्येव सामग्री प्रमाणेन निश्चिता प्रकारान्तरेणानुपपत्तेः। अतस्तां विना कथं भवितुमर्हति। अत्रः स्थितमेतत् संक्रान्तविषयोपरागमभिव्यक्तचिच्छायं बुद्धिसत्त्वं विषयनिश्चयद्वारेण समग्रां लोकयात्रां निर्वाहयतीति। एवंविधमैव चित्तं पश्यन्तो भ्रान्ताः स्वसंवेदनं चित्तं चित्तमात्रं च जगदित्येवं ब्रुवाणाः प्रतिबोधिता भवन्ति।
ननु यद्येवंविधादेव चित्तात्सकलव्यवहारनिष्पत्तिः कथं प्रमाणशून्यो द्रष्टाऽभ्युपगम्यत इत्याशङ्क्य द्रष्टुः प्रमाणमाह – ॥ २३ ॥
draṣṭṛdṛśyoparaktaṃ cittaṃ sarvārtham || 23 ||
draṣṭā puruṣastenoparaktaṃ tatsaṃnidhānena tadrūpatāmiva prāptaṃ dṛśyoparaktaṃ viṣayoparaktaṃ gṛhītaviṣayākārapariṇāmaṃ yadā bhavati tadā tadeva cittaṃ sarvārthagrahaṇasamarthaṃ bhavati| yathā nirmalaṃ sphaṭikadarpaṇādyeva pratibimbagrahaṇasamarthamevaṃ rajastamobhyānabhibhūtaṃ sattvaṃ śuddhatvāccicchāyāgrahaṇāsamarthaṃ bhavati na punaraśuddhatvādrajastamasī| tat tadā nyagbhūtarajastamorūpamaṅgitayā sattvaṃ niścalapradīpaśikhākāraṃ sadaivaikarūpatayā pariṇamamānaṃ cicchāyāgrahaṇasāmarthyādā mokṣaprāpteravatiṣṭhate| yathā'yakāntasaṃnidhāne lohasya calanamāvirbhavati evaṃ cidrūpa puruṣasaṃnidhāne sattvasyābhivyaṅgyamabhivyajyate caitanyam| ata evāsmindarśane dve cicchaktī nityoditā'bhivyaṅgyā ca nityoditā cicchaktiḥ puruṣastatsaṃnidhānādabhivyaktamabhivyaṅgyacaitanyaṃ sattvamābhivyaṅgyā cicchaktiḥ| tadatyantasaṃnihitatvādantaraṅgaṃ puruṣasya bhogyatāṃ pratipadyate|
tadeva śāntabrahmavādibhiḥ sāṃkhyaiḥ puruṣasya paramātmano'dhiṣṭheyaṃ karmānurūpaṃ sukhaduḥkhabhoktṛtayā vyapadiśyate| yattvanudriktatvādekasyāpi guṇasya kadācitkasyacidaṅgitvāttriguṇaṃ pratikṣaṇaṃ pariṇamamānaṃ sukhaduḥkhamohātmakanirmalaṃ tattasminkarmānurūpe śuddhe sattve svākārasamarpaṇadvāreṇa saṃvedyatāmāpādayati tacchuddhamādyaṃ cittasattvamekataḥ pratisaṃkrāntacicchāyamanyatogṛhītaviṣayākāreṇa cittenopaḍhaukitasvākāraṃ citsaṃkrāntibalāccetanāyamānaṃ vāstavacaitanyābhāve'pi sukhaduḥkhabhogamanubhavati| sa eva bhogo'tyantasaṃnidhānena vivekāgrahaṇābhokturapi puruṣasya bhoga iti vyapadiśyate| anenaivābhiprāyeṇa vindhyavāsinoktaṃ sattvatapyatvameva puruṣatapyatvam iti| anyatrāpi pratibimbe pratibimbamānacchāyāsadṛśacchāyodbhavaḥ pratibimbaśabdenocyate| evaṃ sattve'pi pauruṣeyacicchāyāsadṛśacidabhivyaktiḥ pratisaṃkrāntiśabdārthaḥ|
nanu pratibimbanaṃ nāma nirmalasya niyatapariṇāmasya nirmale dṛṣṭaṃ yathā mukhasya darpaṇe| atyantanirmalasya vyāpakasyāpariṇāminaḥ puruṣasya tasmādatyantanirmalātpuruṣādanirmale sattve kathaṃ pratibimbanamupapadyate| ucyate pratibimbanasya svarūpamanavagacchatā bhavatedamabhyadhāyi| yaiva sattvagatāyā abhivyaṅgyāyāścicchakteḥ puruṣasya sāṃnidhyādabhivyaktiḥ saiva pratibimbanamucyate| yādṛśī puruṣagatā cicchaktistacchāyā tathā''virbhavati| yadapyuktamatyantanirmalaḥ puruṣaḥ kathamanirmale sattve pratisaṃkrāmatīti tadapyanaikāntikaṃ nairmalyādapakṛṣṭe'pi jalādāvādityādayaḥ pratisaṃkrāntāḥ samupalabhyante| yadapyuktamanavacchinnasya nāsti pratisaṃkrāntiriti tadapyuktaṃ vyāpakasyāpyākāśasya darpaṇādau pratisaṃkrāntidarśanāt| evaṃ sati na kācidanupapattiḥ pratibimbadarśanasya| nanu sāttvikapariṇāmarūpe buddhisattve puruṣasaṃnidhānādabhivyaṅgyāyāścicchakterbāhyārthākārasaṃkrāntau puruṣasya sukhaduḥkharūpo bhoga ityuktaṃ tadanupapannam| tadeva cittasattvaṃ prakṛtāvapariṇatāyāṃ kathaṃ saṃbhavati kimarthaśca tasyāḥ pariṇāmaḥ athocyeta puruṣasyārthopabhogasaṃpādanaṃ tayā kartavyam ataḥ puruṣārthakartavyatayā tasyā yukta eva pariṇāmaḥ| taccānupapannaṃ puruṣārthakartavyatāyā evānupapatte puruṣārtho mayā kartavya ityevaṃvidho'dhyavasāyaḥ puruṣārthakartavyatocyate| jaḍa़āyāśca prakṛteḥ kathaṃ prathamamevaivaṃvidho'dhyavasāyaḥ| asti cedadhyavasāyaḥ kathaṃ jaḍa़tvam| atrocyate anulomapratilomalakṣaṇapariṇāmadvaye sahajaṃ śaktidvayamasti tadeva puruṣārthakartavyatocyate| sā ca śaktiracetanāyā api prakṛteḥ sahajaiva| patra mahadādimahābhūtaparyanto'syā bahirmukhatayā'nulomaḥ pariṇāmaḥ| punaḥ svakāraṇānupraveśadvāreṇāsmitāntaḥ pariṇāmaḥ pratilomaḥ| itthaṃ puruṣasyā''bhogaparisamāpteḥ sahañaśaktidvayakṣayātkṛtārthā prakṛtirna punaḥ pariṇāmamārabhate| evaṃvidhāyāṃ ca puruṣārthakartavyatāyāṃ jaḍa़āyā api prakṛterna kācidanupapattiḥ| nanu yadīdṛśī śaktiḥ sahajaiva pradhānasyāsti tatkimarthaṃ mokṣārthibhirmokṣāya yatnaḥ kriyate mokṣasya cānarthanīyatve tadupadeśakaśāstrasyā''narthakyaṃ syāt| ucyate yo'yaṃ prakṛtipuruṣayoranādirbhogyabhoktṛtvalakṣaṇaḥ saṃbandhastasminsati vyaktacetanāyāḥ prakṛteḥ kartṛtvābhimānādduḥkhānubhave sati kathamiyaṃ duḥkhanivṛttirātyantikī mama syāditi bhavatyevādhyavasāyaḥ ato duḥkhanivṛttyupāyopadeśakaśāstropadeśāpekṣā'styeva pradhānasya| tathābhūtameva ca karmānurūpaṃ buddhisattvaṃ śāstropadeśaśca viṣayaḥ| darśanāntareṣvapyevaṃvidha evāvidyāsvabhāvaḥ śāstre'dhikriyate| sa ca mokṣāya prayatamāna evaṃvidhameva śāstropadeśaṃ sahakāriṇapekṣya mokṣākhyaṃ phalamāsādayati| sarvāṇyeva kāryāṇi prāptāyāṃ sāmagryāmātmānaṃ labhante| asya ca pratilomapariṇāmadvāreṇaivotpādyasya mokṣākhyasya kāryasyedṛśyeva sāmagrī pramāṇena niścitā prakārāntareṇānupapatteḥ| atastāṃ vinā kathaṃ bhavitumarhati| atraḥ sthitametat saṃkrāntaviṣayoparāgamabhivyaktacicchāyaṃ buddhisattvaṃ viṣayaniścayadvāreṇa samagrāṃ lokayātrāṃ nirvāhayatīti| evaṃvidhamaiva cittaṃ paśyanto bhrāntāḥ svasaṃvedanaṃ cittaṃ cittamātraṃ ca jagadityevaṃ bruvāṇāḥ pratibodhitā bhavanti|
nanu yadyevaṃvidhādeva cittātsakalavyavahāraniṣpattiḥ kathaṃ pramāṇaśūnyo draṣṭā'bhyupagamyata ityāśaṅkya draṣṭuḥ pramāṇamāha – || 23 ||
तदसंख्येयवासनाभिश्चित्रमपि परार्थं संहत्यकारित्वात् ॥ २४ ॥
तदेव चित्तं संख्यातुमशक्याभिर्वासनाभिश्चित्रमपि नानारूपमपि परार्थं परस्य स्वामिनो भोक्तुर्भोगापवर्गलक्षणमर्थं साधयतीति कुतः संहत्यकारित्वात् संहत्य संभूय मिलित्वाऽर्थक्रियाकारित्वात्। यच्च संहत्यार्थक्रियाकारि तत्परार्थं दृष्टं यथा शयनासनादि। सत्त्वरजस्तमांसि च चित्तलक्षणपरिणामभाञ्जि संहत्यकारीणि चातः परार्थानि। यः परः स पुरुषः। ननु यादृश्येन शयनासनादीना परेण शरीरवता पारार्थ्यमुपलब्धं तद्दृष्टान्तबलेन तादृश एव परः सिध्यति। यादृशश्च भवता परोऽसंहतरूपोऽभिप्रेतस्तद्विपरीतस्य सिद्धेरयमिष्टविघातकृद्धेतुः। उच्यते यद्यपि सामान्येन परार्थमात्रत्वेन व्याप्तिर्गृहीता तथाऽपि सत्त्वादिविलक्षणधर्मिपर्यालोचनया तद्विलक्षण एव भोक्ता परः सिध्यति। यथा चन्दनवनावृते शिखरिणि विलक्षणाद्भूमाद्वह्निरनुमीयमान इतरवह्निविलक्षणश्चन्दनप्रभव एव प्रतीयते एवंमिहापि विलक्षणस्य सत्त्वाख्यस्य भोग्यस्य परार्थत्वेऽनुमीयमाने तथाविध एव भोक्ताऽधिष्ठाता परश्चिन्मात्ररूपोऽसंहतः सिध्यति। यदि च तस्य परत्वं सर्वोत्कृष्टत्वमेव प्रतीयते तथाऽपि तामसेभ्यो विषयेभ्यः प्रकृष्यते शरीरं प्रकाशरूपेन्द्रियाश्रयत्वात् तस्मादपि प्रकृष्यन्त इन्द्रियाणि ततोऽपि प्रकृष्टं सत्त्वं प्रकाशरूपं तस्यापि यः प्रकाशकः प्रकाश्यविलक्षणः स चिद्रूप एव भवतीति कुतस्तस्य संहतत्वम्।
इदानीं शास्त्रफलं कैवल्यं निर्णेतुं दशभिः सूत्रैरुपक्रमते – ॥ २४ ॥
tadasaṃkhyeyavāsanābhiścitramapi parārthaṃ saṃhatyakāritvāt || 24 ||
tadeva cittaṃ saṃkhyātumaśakyābhirvāsanābhiścitramapi nānārūpamapi parārthaṃ parasya svāmino bhokturbhogāpavargalakṣaṇamarthaṃ sādhayatīti kutaḥ saṃhatyakāritvāt saṃhatya saṃbhūya militvā'rthakriyākāritvāt| yacca saṃhatyārthakriyākāri tatparārthaṃ dṛṣṭaṃ yathā śayanāsanādi| sattvarajastamāṃsi ca cittalakṣaṇapariṇāmabhāñji saṃhatyakārīṇi cātaḥ parārthāni| yaḥ paraḥ sa puruṣaḥ| nanu yādṛśyena śayanāsanādīnā pareṇa śarīravatā pārārthyamupalabdhaṃ taddṛṣṭāntabalena tādṛśa eva paraḥ sidhyati| yādṛśaśca bhavatā paro'saṃhatarūpo'bhipretastadviparītasya siddherayamiṣṭavighātakṛddhetuḥ| ucyate yadyapi sāmānyena parārthamātratvena vyāptirgṛhītā tathā'pi sattvādivilakṣaṇadharmiparyālocanayā tadvilakṣaṇa eva bhoktā paraḥ sidhyati| yathā candanavanāvṛte śikhariṇi vilakṣaṇādbhūmādvahniranumīyamāna itaravahnivilakṣaṇaścandanaprabhava eva pratīyate evaṃmihāpi vilakṣaṇasya sattvākhyasya bhogyasya parārthatve'numīyamāne tathāvidha eva bhoktā'dhiṣṭhātā paraścinmātrarūpo'saṃhataḥ sidhyati| yadi ca tasya paratvaṃ sarvotkṛṣṭatvameva pratīyate tathā'pi tāmasebhyo viṣayebhyaḥ prakṛṣyate śarīraṃ prakāśarūpendriyāśrayatvāt tasmādapi prakṛṣyanta indriyāṇi tato'pi prakṛṣṭaṃ sattvaṃ prakāśarūpaṃ tasyāpi yaḥ prakāśakaḥ prakāśyavilakṣaṇaḥ sa cidrūpa eva bhavatīti kutastasya saṃhatatvam|
idānīṃ śāstraphalaṃ kaivalyaṃ nirṇetuṃ daśabhiḥ sūtrairupakramate – || 24 ||
विशेषदर्शिन आत्मभावभावनानिवृत्तिः ॥ २५ ॥
एवं सत्त्वपुरुषयोरन्यत्वे साधिते यस्तयोर्विशेषं पश्यति अहमस्मादन्य इत्येवंरूपं तस्य विज्ञातचित्तस्वरूपस्य चित्ते याऽऽत्मभावभावना सा निवर्तते चित्तमेव कर्तृज्ञातृभोक्तृ इत्यभिमानो निवर्तते।
तस्मिन्सति किं भवतीत्याह – ॥ २५ ॥
viśeṣadarśina ātmabhāvabhāvanānivṛttiḥ || 25 ||
evaṃ sattvapuruṣayoranyatve sādhite yastayorviśeṣaṃ paśyati ahamasmādanya ityevaṃrūpaṃ tasya vijñātacittasvarūpasya citte yā''tmabhāvabhāvanā sā nivartate cittameva kartṛjñātṛbhoktṛ ityabhimāno nivartate|
tasminsati kiṃ bhavatītyāha – || 25 ||
तदा विवेकनिम्नं कैवल्यप्राग्भारं चित्तम् ॥ २६ ॥
यदस्याज्ञाननिम्नपथं बहिर्मुखं विषयोपभोगफलं चित्तमासीत्तदिदानीं विवेकनिम्न विवेक मार्गमान्तर्मुखं कैवल्यप्राग्भारं कैवल्यफलं कैवल्यप्रारम्भं वा संपद्यत इति।
अस्मिंश्च विवेकवाहिनि चित्ते येऽन्तरायाः प्रादुर्भवन्ति तेषां हेतुप्रतिपादनद्वारेण त्यागोपायमाह – ॥ २६ ॥
tadā vivekanimnaṃ kaivalyaprāgbhāraṃ cittam || 26 ||
yadasyājñānanimnapathaṃ bahirmukhaṃ viṣayopabhogaphalaṃ cittamāsīttadidānīṃ vivekanimna viveka mārgamāntarmukhaṃ kaivalyaprāgbhāraṃ kaivalyaphalaṃ kaivalyaprārambhaṃ vā saṃpadyata iti|
asmiṃśca vivekavāhini citte ye'ntarāyāḥ prādurbhavanti teṣāṃ hetupratipādanadvāreṇa tyāgopāyamāha – || 26 ||
तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः ॥ २७ ॥
तस्मिन्समाधौ स्थितस्य तच्छिद्रेष्वन्तरालेषु यानि प्रत्ययान्तराणि व्युत्थानरूपाणि ज्ञानानि तानि प्राग्भूतेभ्यो व्युत्थानानुभवजेभ्यः संस्कारेभ्योऽहं ममेत्येवंरूपाणि क्षीयमाणेभ्योऽपि प्रभवन्ति अन्तःकरणोच्छित्तिद्वारेण तेषां हानं कर्तव्यमित्युक्तं भवति।
हानोपायश्च पूर्वमेवोक्त इत्याह – ॥ २७ ॥
tacchidreṣu pratyayāntarāṇi saṃskārebhyaḥ || 27 ||
tasminsamādhau sthitasya tacchidreṣvantarāleṣu yāni pratyayāntarāṇi vyutthānarūpāṇi jñānāni tāni prāgbhūtebhyo vyutthānānubhavajebhyaḥ saṃskārebhyo'haṃ mametyevaṃrūpāṇi kṣīyamāṇebhyo'pi prabhavanti antaḥkaraṇocchittidvāreṇa teṣāṃ hānaṃ kartavyamityuktaṃ bhavati|
hānopāyaśca pūrvamevokta ityāha – || 27 ||
हानमेषां क्लेशवदुक्तम् ॥ २८ ॥
यथा क्लेशानामविद्यादीनां हानं पूर्वमुक्तं तथा संस्काराणामपि कर्तव्यम्। यथा ते ज्ञानाग्निना प्लुष्टा दग्धबीजकल्पा न पुनश्चित्तभूमौ प्ररोहं लभन्ते तथा संस्काराऽपि।
एवं प्रत्ययान्तरानुदयेन स्थिरीभूते समाधौ यादृशाऽस्य योगिनः समाधिप्रकर्षप्राप्तिर्भवति तथाविधमुपायमाह – ॥ २८ ॥
hānameṣāṃ kleśavaduktam || 28 ||
yathā kleśānāmavidyādīnāṃ hānaṃ pūrvamuktaṃ tathā saṃskārāṇāmapi kartavyam| yathā te jñānāgninā pluṣṭā dagdhabījakalpā na punaścittabhūmau prarohaṃ labhante tathā saṃskārā'pi|
evaṃ pratyayāntarānudayena sthirībhūte samādhau yādṛśā'sya yoginaḥ samādhiprakarṣaprāptirbhavati tathāvidhamupāyamāha – || 28 ||
प्रसंख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेर्धर्ममेघः समाधिः ॥ २९ ॥
प्रसंख्यानं यावतां तत्त्वानां यथाक्रमं व्यवस्थितानां परस्परविलक्षणस्वरूपविभावनं तस्मिन्सत्यप्यकुसीदस्य फलमलिप्सोः प्रत्ययान्तराणामनुदयात्सर्वप्रकारविवेख्यातेः परिशेषाद्धर्ममेघः समाधिर्भवति। प्रकृष्टमशुक्लकृष्णं धर्मं परमपुरुषार्थसाधकं मेहति सिञ्चतीति धर्ममेघः। अनेन प्रकृष्ठधर्मस्यैव ज्ञानहेतुत्वमित्युपपादितं भवति।
तस्माद्धर्ममेघात्किं भवतीत्यत आह – ॥ २९ ॥
prasaṃkhyāne'pyakusīdasya sarvathā vivekakhyāterdharmameghaḥ samādhiḥ || 29 ||
prasaṃkhyānaṃ yāvatāṃ tattvānāṃ yathākramaṃ vyavasthitānāṃ parasparavilakṣaṇasvarūpavibhāvanaṃ tasminsatyapyakusīdasya phalamalipsoḥ pratyayāntarāṇāmanudayātsarvaprakāravivekhyāteḥ pariśeṣāddharmameghaḥ samādhirbhavati| prakṛṣṭamaśuklakṛṣṇaṃ dharmaṃ paramapuruṣārthasādhakaṃ mehati siñcatīti dharmameghaḥ| anena prakṛṣṭhadharmasyaiva jñānahetutvamityupapāditaṃ bhavati|
tasmāddharmameghātkiṃ bhavatītyata āha – || 29 ||
ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः ॥ ३० ॥
क्लेशानामविद्यादीनामभिनिवेशान्तानां कर्मणां च शुक्लादिभेदेन त्रिविधानां ज्ञानोदयात्पूर्वपूर्वकारणनिवृत्त्या निवृत्तिर्भवति।
तेषु निवृत्तेषु किं भवतीत्यत आह – ॥ ३० ॥
tataḥ kleśakarmanivṛttiḥ || 30 ||
kleśānāmavidyādīnāmabhiniveśāntānāṃ karmaṇāṃ ca śuklādibhedena trividhānāṃ jñānodayātpūrvapūrvakāraṇanivṛttyā nivṛttirbhavati|
teṣu nivṛtteṣu kiṃ bhavatītyata āha – || 30 ||
तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्याऽऽनन्त्याज्ज्ञेयमल्पम् ॥ ३१ ॥
आव्रियते चित्तमेभिरित्यावरणानि क्लेशास्त एव मलास्तेभ्योऽपेतस्य तद्विरहितस्य ज्ञानस्य शरद्गगननिभस्याऽऽनन्त्यादनवच्छेदात् ज्ञेयमल्पं गणनास्पदं न भवत्यक्लेशेनैव सर्वं ज्ञेयं जानातीत्यर्थः।
ततः किमित्यत आह – ॥ ३१ ॥
tadā sarvāvaraṇamalāpetasya jñānasyā''nantyājjñeyamalpam || 31 ||
āvriyate cittamebhirityāvaraṇāni kleśāsta eva malāstebhyo'petasya tadvirahitasya jñānasya śaradgagananibhasyā''nantyādanavacchedāt jñeyamalpaṃ gaṇanāspadaṃ na bhavatyakleśenaiva sarvaṃ jñeyaṃ jānātītyarthaḥ|
tataḥ kimityata āha – || 31 ||
ततः कृतार्थानां परिणामक्रमसमाप्तिर्गुणानाम् ॥ ३२ ॥
कृतो निष्पादितो भोगापवर्गलक्षणः पुरुषार्थः प्रयोजनं यैस्ते कृतार्ता गुणाः सत्त्वरजस्तमांसि तेषां परिणाम आ पुरुषार्थसमाप्तेरानुलेम्येन प्रातिलोम्येन चाङ्गाङ्गिभाव स्थितिलक्षणस्तस्य योऽसौ क्रमो वक्ष्यमाणस्तस्य परिसमाप्तिर्निष्ठा न पुनरुद्भव इत्यर्थः।
क्रमस्योक्तस्य लक्षणमाह – ॥ ३२ ॥
tataḥ kṛtārthānāṃ pariṇāmakramasamāptirguṇānām || 32 ||
kṛto niṣpādito bhogāpavargalakṣaṇaḥ puruṣārthaḥ prayojanaṃ yaiste kṛtārtā guṇāḥ sattvarajastamāṃsi teṣāṃ pariṇāma ā puruṣārthasamāpterānulemyena prātilomyena cāṅgāṅgibhāva sthitilakṣaṇastasya yo'sau kramo vakṣyamāṇastasya parisamāptirniṣṭhā na punarudbhava ityarthaḥ|
kramasyoktasya lakṣaṇamāha – || 32 ||
क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्तनिर्ग्राह्यः क्रमः ॥ ३३ ॥
क्षणोऽल्पीयान्कालस्तस्य योऽसौ प्रतियोगी क्षणविलक्षणः परिणामापरान्तनिर्ग्राह्योऽनुभूतेषु क्षणेषु पश्चात्संकलनबुद्ध्यै व यो गृह्यते स क्षणानां क्रम उच्यते न ह्यननुभूतेषु क्षणेषु क्रमः परिज्ञातुं शक्य।
इदानीं फलभूतस्य कैवल्यस्यासाधारणं स्वरूपमाह – ॥ ३३ ॥
kṣaṇapratiyogī pariṇāmāparāntanirgrāhyaḥ kramaḥ || 33 ||
kṣaṇo'lpīyānkālastasya yo'sau pratiyogī kṣaṇavilakṣaṇaḥ pariṇāmāparāntanirgrāhyo'nubhūteṣu kṣaṇeṣu paścātsaṃkalanabuddhyai va yo gṛhyate sa kṣaṇānāṃ krama ucyate na hyananubhūteṣu kṣaṇeṣu kramaḥ parijñātuṃ śakya|
idānīṃ phalabhūtasya kaivalyasyāsādhāraṇaṃ svarūpamāha – || 33 ||
पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति ॥ ३४ ॥
समाप्तभोगापवर्गलक्षणपुरुषार्थानां गुणानां यः प्रतिप्रसवः प्रतिलोमस्य परिणामस्य समाप्तौ विकारानुद्भवः यदि वा चितिशक्तेर्वृत्तिसारूप्यनिवृत्तौ स्वरूपमात्रेऽवस्थानं तत्कैवल्यमुच्यते।
न केवलमस्मद्दर्शने क्षेत्रज्ञः कैवल्यावस्थायामेववंविधश्चिद्रूपो यावद्दर्शनान्तरेष्वपि विमृष्यमाण एवंरूपोऽवतिष्ठते। तथाहि संसारदशायामात्मा कर्तृत्वभोक्तृत्वानुसंधातृत्वमयः प्रतीयतेऽन्यथा यद्ययमेकः क्षेत्रज्ञस्तथाविधो न स्यात्तदा ज्ञानलक्षणानामेव पूर्वापरानुसंधातृशून्यानामात्मभावे नियतः कर्मफलसंबन्धो न स्यात्कृतहाना कृताभ्यागमप्रसङ्गश्च। यदि येनैव शास्त्रोपदिष्टमनुष्ठितं कर्म तस्यैव भोक्तृत्वं भवेत्तदा हिताहितप्राप्तिपरिहाराय सर्वस्य प्रवृत्तिर्घटेत सर्वस्यैव व्यवहारस्य हानोपादानलक्षणस्यानुसंधानेनैव व्याप्तत्वाज्ज्ञानक्षणानां परस्परभेदेनानुसंधानशून्यत्वात्तदनुसंधानाभावे कस्यचिदपि व्यवहारस्यानुपपत्तेः कर्ता भोक्ताऽनुसंघाता यः स आत्मेति व्यवस्थाप्यते। मोक्षदशायां तु सकलग्राह्यग्राहकलक्षणव्यवहाराभावाच्चैतन्यमात्रमेव तस्यावशिष्यते। तच्चैतन्यं चितिमात्रत्वेनैवोपपद्यते न पुनरात्मसंवेदनेन। यस्माद्विषयग्रहणसमर्थत्वमेव चिते रूपं नाऽऽत्मग्राहकत्वम्। तथाहि अर्थश्चित्या गृह्यमाणोऽयमिति गृह्यते स्वरूपं गृह्यमाणमहमिति न पुनर्युगपद्बहिर्मुखतान्तर्मुखतालक्षणव्यापारद्वयं परस्परविरुद्धं कर्तुं शक्यम्। अत एकस्मिन्समये व्यापारद्वयस्य कर्तुमशक्यत्वाच्चिद्रूपतैवावशिष्यते अतो मोक्षावस्थायां निवृत्ताधिकारेषु गुणेषु चिन्मात्ररूप एवाऽऽत्माऽवतिष्ठत इत्येवं युक्तम्। संसारदशायां त्वेवंभूतस्यैव कर्तृत्वं भोक्तृत्वमनुसंधातृत्वं च सर्वमुपपद्यते। तथाहि योऽयं प्रकृत्या सहानादिर्नैसर्गिकोऽस्य भोग्यभोक्तृत्वलक्षणः संबन्धोऽविवेकख्यातिमूलस्तस्मिन्सति पुरुषार्थकर्तव्यतारूपशक्तिद्वयसद्भावे या महदादिभावेन परिणतिस्तस्यां संयोगे सति यदात्मनोऽदिष्ठातृत्वं चिच्छायासमर्पणसामर्थ्यं बुद्धिसत्त्वस्य च संक्रान्तचिच्छायाग्रहणसामर्स्यं चिदवष्टब्धायाश्च बुद्धेर्योऽयं कर्तृत्वभोक्तृत्वाध्यवसायस्तत एव सर्वस्यानुसंधानपूर्वकस्य व्यवहारस्य निष्पत्तेः किमन्यैः फल्मुभिः कल्पनाजल्पैः। यदि पुनरेवंभूतमार्गव्यतिरेकेण पारमार्थिकमात्मानः कर्तृत्वाद्यङ्गी क्रियेत तदाऽस्य परिणामित्वप्रसङ्गः। परिणामित्वाच्चानित्यत्वे तस्याऽऽत्मत्वमेव न स्यात्। न ह्येकस्मिन्नेव समये एकेनैव रूपेण परस्परविरुद्धावस्थानुभवः संभवति। तथाहि यस्यामवस्थायामात्मसमवेते सुखे समुत्पन्ने तस्यानुभवितृत्वं न तस्यामेवावस्थायां दुःखानुभवितृत्वम्। अतोऽवस्थानां नानात्वात् तदभिन्नस्यावस्थावतोऽपि नानात्वं नानात्वेन च परिणामित्वान्नाऽऽत्मत्वम्। नापि नित्यत्वम्। अत एव शान्तब्रह्मवादिभिः सांख्यैरात्मनः सदैव संसारदशायां मोक्षदशायां चैकरूपत्वमङ्गीक्रियते।
ये तु वेदान्तवादिनश्चिदानन्दमयत्वमात्मनो मोक्षे मन्यन्ते तेषां न युक्तः पक्षः। तथाहि आनन्दस्य सुखरूपत्वात्सुखस्य च सदैव संवेद्यमानतयैव प्रतिभासात्संवेद्यमानत्वं च संवेदनव्यतिरेकेणानुपपन्नमिति संवेद्यसंवेदनयोरभ्युपगमादद्वैतहानिः। अथ सुखात्मकत्वमेव तस्योच्येत तद्विरुद्धधर्माध्यासादनुपपन्नम्। न हि संवेदनं संवेद्यं चैकं भवितुमर्हति। किंचाद्वैतवादिभिः कर्मात्मपरमात्मभेदेनाऽऽत्मा द्विविधः स्वीकृतः। इत्थं च तत्र येनैव रूपेण सुखदुःखभोक्तृत्वं कर्मात्मनस्तेनैव रूपेण यदि परमात्मानः स्यात्तदा कर्मात्मत्वपरमात्मनः परिणामित्वमविद्यास्वभावत्वं च स्यात्। अथ न तस्य साक्षाद्भोक्तृत्वं किंतु तदुपढौकितमुदासीनतयाऽधिष्ठातृत्वेन स्वी करोति तदाऽस्मद्दर्शनानुप्रवेशः आनन्दरूपता च पूर्वमेव निराकृता। किं चाविद्यास्वभावत्वे निःस्वभावत्वात्कर्मात्मनः कः शास्त्राधिकारी। न तावन्नित्यनिर्मुक्तत्वात्परमात्मा नापि अविद्यास्वभावत्वात्कर्मात्मा। ततश्च सकलशास्त्रवैयर्थ्यप्रसङ्ग। अविद्यामयत्वे च जगतोऽङ्गीक्रियमाणे कस्याविद्येति विचार्यते। न तावत्परमात्मनो नित्यमुक्तत्वाद्विद्यारूपत्वाच्च कर्मात्मनोऽपि परमार्थतो निःस्वभावतया शशविषाणप्रख्यत्वे कथमविद्यासंबन्धः अथोच्यते एतदेवाविद्याया अविद्यात्वं यदविचाररमणीयत्वं नाम। यैव हि विचारेण दिनकरस्पृष्टनीहारवद्विलयमुपयाति साऽविद्येत्युच्यते। मैवं यद्वस्तु किंचित्कार्यं करोति तदवश्यं कुतश्चिद्भिन्नमभिन्नं वा वक्तव्यम्। अविद्यायाश्च संसारलक्षणकार्यकर्तृत्वम् अवश्यमङ्गीकर्तव्यम्। तस्मिन्सत्यपि यद्यनिर्वाच्यत्वमुच्यते तदा कस्यचिदपि वाच्यत्वं न स्यात्। ब्रह्मणोऽप्यवाच्यत्वप्रसक्तिः। तस्मादधिष्ठातृतारूपव्यतिरेकेण नान्यदात्मनो रूपमुपपद्यते। अधिष्ठातृत्वं च चिद्रूपमेव तद्व्यतिरिक्तस्य धर्मस्य कस्यचित्प्रमाणानुपपत्तेः।
यैरपि नैयायिकादिभिरात्मा चेतनायोगाच्चेतन इत्युच्यते। चेतनाऽपि तस्य मनःसंयोगजा। तथाहि इच्छाज्ञानप्रयत्नादयो गुणास्तस्य व्यवहारदशायामात्ममनः संयोगादुत्पद्यन्ते। तैरेव च गुणैः स्वयं ज्ञाता कर्ता भोक्तेति व्यपदिश्यते। मोक्षदशायां तु मिथ्याज्ञाननिवृत्तौ तन्मूलानां दोषाणामपि निवृत्तेस्तेषां बुद्ध्यादीनां विशेषगुणानामत्यन्तोच्छित्तेः स्वरूपमात्रप्रतिष्ठत्वमात्मनोऽङ्गीकृतं तेषामयुक्तः पक्षः यतस्तस्यां दशायां नित्यत्वव्यापकत्वादयो गुणा आकाशादीनामपि सन्ति अतस्तद्वैलक्षण्येनाऽऽत्मनश्चिद्रूपत्वमवश्यमङ्गीकार्यम्। आत्मत्वलक्षणजातियोग इति चेत। न सर्वस्यैव हि तज्जातियोगः संभवति अतो जातिभ्यो वैलक्षण्यमात्मनोऽवश्यमङ्गीकर्तव्यम्। तच्चाधिष्ठातृत्वं तच्च चिद्रूपतयैव घटते नान्यथा।
यैरपि मीमांसकैः कर्मकर्तृरूप आत्माऽङ्गी क्रियते तेषामपि न युक्तः पक्षः। तथाहि अहंप्रत्ययग्राह्यः आत्मेति तेषां प्रतिज्ञा। अहंप्रत्यये च कर्तृत्वं कर्मत्वं चाऽऽत्मन एव। न चैतद्विरुद्धत्वादुपपद्यते। कर्तृत्वं प्रमातृत्वं कर्मत्वं च प्रमेयत्वम्। न चैतद्विरुद्धधर्माध्यासो युगपदेकस्य घटते। यद्विरुद्धधर्माध्यस्तं न तदेकं यथा भावाभावौ विरुद्धे च कर्तृत्वकर्मत्वे। अथोच्यते न कर्तृत्वमकर्मत्वयोर्विरोधः किंतु कर्तृत्वकरणतयोः। कैनेतदुक्तं विरुद्धधर्माध्यासस्य तुल्यत्वात्कर्तृत्वकरणत्वयोरेव विरोधो न कर्तृत्वकर्मत्वयोः इति। तस्मादहंप्रत्ययग्राह्यत्वं परिहृत्याऽऽत्मनोऽधिष्ठातृत्वमेवोपपन्नम् तच्च चेतनत्वमेव।
यैरपि द्रव्यबोधपर्यायभेदेनाऽऽत्मनोऽव्यापकस्य शरीरपरिमाणस्य परिणामित्वमिष्यते तेषामुत्थानपराहत एव पक्षः। परिणामित्वे चिद्रूपताहानिश्चिद्रूपताभावे किमात्मन आत्मत्वम्। तस्मादात्मन आत्मत्वमिच्छता चिद्रूपत्वमेवाङ्गीकर्तव्यम्। तच्चाधिष्ठातृत्वमेव।
केचित्कर्तृरूपमेवाऽऽत्मनमिच्छन्ति। तथा हि विषयसांनिध्ये या ज्ञानलक्षणा क्रिया समुत्पन्ना तस्या विषयसंवित्तिः फलं तस्यां च फलरूपायां संवित्तौ स्वरूपं प्रकाशरूपतया प्रतिभासते विषयश्च ग्राह्यतया आत्मा च ग्राहकतया घटमहं जानामीत्याकारेण तस्याः समुत्पत्तेः। क्रियायाश्च कारणं कर्तैव भवतीत्यतः कर्तृत्वं भोक्तृत्वं चाऽऽत्मनो रूपमिति। तदनुपपन्नं यस्मात्तासां संवित्तीनां स किं कर्तृत्वं युगपत्प्रतिपद्यते क्रमेण वा। युगपत्कर्तृत्वे क्षणान्तरे तस्य कर्तृत्वं न स्यात्। अथ क्रमेण कर्तृत्वं तदेकरूपस्य न घटते एकेन रूपेण चेत्तस्य कर्तृत्वं तदैकस्य रूपस्य सदैव संनिहितत्वात्सर्वं फलमेकरूपं स्यात्। अथ नानारूपतया तस्य कर्तृत्वं तदा परिणामित्वं परिणामित्वाच्च न चिद्रूपत्वम्। अतश्चिद्रूपत्वमेवाऽऽत्मन इच्छद्भिर्न साक्षात्कर्तृत्वमङ्गीकर्तव्यम्। यादृशमस्माभिः कर्तृत्वमात्मनः प्रतिपादितं कूटस्थस्य नित्यस्य चिद्रूपस्य तदेवोपपन्नम्।
एतेन स्वप्रकाशस्याऽऽत्मनो विषयसंवित्तिद्वारेण ग्राहकत्वमभिव्यजत इति ये वदन्ति तेऽपि अनेनैव निराकृताः।
केचिद्विमर्शात्मकत्वेनाऽऽत्मनश्चिन्मयत्वमिच्छन्ति। ते ह्याहुर्न विमर्शव्यतिरेकेण चिद्रूपत्वमात्मनो निरूपयितुं शक्यम् जड़ाद्वैलक्षण्यमेव चिद्रूपत्वमुच्यते तच्च विमर्शव्यतिरेकेण निरूप्यमाणं नान्यथाऽवतिष्ठते। तदनुपपन्नम्। इदमित्थमेवंरूपमिति यो विचारः स विमर्श इत्युच्यते। स चास्मिताव्यतिरेकेण नोत्थानमेव लभते। तथाहि आत्मन्युपजायमानो विमर्शोऽहमेवंभूत इत्यनेनाऽऽकारेण संवेद्यते। तताश्चाहंशब्दसंभिन्नस्याऽऽत्मलक्षणस्यार्थस्य तत्र स्फुरणान्न विकल्परूपतातिक्रमः विकल्पश्चाध्यवसायात्मा बुद्धिधर्मो न चिद्धर्मः। कूटस्थनित्यत्वेन चितेः सदैकरूपत्वान्नाहंकारानुप्रवेशः। तदनेन सविमर्शत्वमात्मानः प्रतिपादयता बुद्धिरेवाऽऽत्मत्वेन भ्रान्त्या प्रतिपादिता न प्रकाशात्मनः परस्य पुरुषस्य स्वरूपमवगतमिति।
इत्थं सर्वेष्वपि दर्शनेष्वधिष्ठातृत्वं विहाय नान्यदात्मनो रूपमुपपद्यते। अधिष्ठातृत्वं च चिद्रूपत्वम्। तच्च जड़ाद्वैलक्षण्यमेव। चिद्रूपतया यदधितिष्ठति तदेव भोग्यतां नयति। यच्च चेतनाधिष्ठितं तदेव सकलव्यापारयोग्यं भवति। एष च सति कृतकृत्यत्वात् प्रधानस्य व्यापारनिवृत्तौ यदात्मनः कैवल्यमस्माभिरुक्तं तद्विहाय दर्शनान्तराणामपि नान्या गतिः। तस्मादिदमेव युक्तमुक्तं वृत्तिसारूप्यपरिहारेण स्वरूपे प्रतिष्ठा चितिशक्तेः कैवल्यम्।
तदेव सिद्ध्यन्तरेभ्यो विलक्षणां सर्वसिद्धिमूलभूतां समाधिसिद्धिमभिधाय जात्यन्तरपरिणामलक्षणस्य च सिद्धिविशेषस्य प्रकृत्यापूरणमेव कारणमित्युपपाद्य धर्मादीनां प्रतिबन्धकनिवृत्तिमात्र एक सामर्थ्यमिति प्रदर्श्य निर्माणचित्तानामस्मितामात्रादुद्भव इत्युक्त्वा तेषां च योगिचित्तमेवाधिष्ठापकमिति प्रदर्श्य योगिचित्तस्य चित्तान्तरवैलक्षण्यमभिधाय तत्कर्मणामलौकिकत्वं चोपपाद्य विपाकानुगुणानां च वासनानामभिव्यक्तिसामर्थ्ये कार्यकारणयोश्चेक्यप्रतिपादनेन व्यवहितानामपि वासनानामानन्तर्यमुपपाद्य तासामानन्त्येऽपि हेतुफलादिद्वारेण हानमुपदर्श्यातीतादिष्वध्वसु धर्माणां सद्भावमुपपाद्य विज्ञानवादं निराकृत्य साकारवादं च प्रतिष्ठाप्य पुरुषष्य ज्ञातृत्वमुक्त्वा चित्तद्वारेण सकलव्यवहारनिष्पत्तिमुपपाद्य पुरुषसत्त्वे प्रमाणमुपदर्श्य कैवल्यनिर्णयाय दशभिः सूत्रैः क्रमेणोपयोगिनोऽर्थानभिधाय शास्त्रान्तरेऽप्येतदेव कैवल्यमित्युपपाद्य कैवल्यस्वरूपं निर्णीतमिति व्याकृतः कैवल्यपादः ॥ ३४ ॥
puruṣārthaśūnyānāṃ guṇānāṃ pratiprasavaḥ kaivalyaṃ svarūpapratiṣṭhā vā citiśaktiriti || 34 ||
samāptabhogāpavargalakṣaṇapuruṣārthānāṃ guṇānāṃ yaḥ pratiprasavaḥ pratilomasya pariṇāmasya samāptau vikārānudbhavaḥ yadi vā citiśaktervṛttisārūpyanivṛttau svarūpamātre'vasthānaṃ tatkaivalyamucyate|
na kevalamasmaddarśane kṣetrajñaḥ kaivalyāvasthāyāmevavaṃvidhaścidrūpo yāvaddarśanāntareṣvapi vimṛṣyamāṇa evaṃrūpo'vatiṣṭhate| tathāhi saṃsāradaśāyāmātmā kartṛtvabhoktṛtvānusaṃdhātṛtvamayaḥ pratīyate'nyathā yadyayamekaḥ kṣetrajñastathāvidho na syāttadā jñānalakṣaṇānāmeva pūrvāparānusaṃdhātṛśūnyānāmātmabhāve niyataḥ karmaphalasaṃbandho na syātkṛtahānā kṛtābhyāgamaprasaṅgaśca| yadi yenaiva śāstropadiṣṭamanuṣṭhitaṃ karma tasyaiva bhoktṛtvaṃ bhavettadā hitāhitaprāptiparihārāya sarvasya pravṛttirghaṭeta sarvasyaiva vyavahārasya hānopādānalakṣaṇasyānusaṃdhānenaiva vyāptatvājjñānakṣaṇānāṃ parasparabhedenānusaṃdhānaśūnyatvāttadanusaṃdhānābhāve kasyacidapi vyavahārasyānupapatteḥ kartā bhoktā'nusaṃghātā yaḥ sa ātmeti vyavasthāpyate| mokṣadaśāyāṃ tu sakalagrāhyagrāhakalakṣaṇavyavahārābhāvāccaitanyamātrameva tasyāvaśiṣyate| taccaitanyaṃ citimātratvenaivopapadyate na punarātmasaṃvedanena| yasmādviṣayagrahaṇasamarthatvameva cite rūpaṃ nā''tmagrāhakatvam| tathāhi arthaścityā gṛhyamāṇo'yamiti gṛhyate svarūpaṃ gṛhyamāṇamahamiti na punaryugapadbahirmukhatāntarmukhatālakṣaṇavyāpāradvayaṃ parasparaviruddhaṃ kartuṃ śakyam| ata ekasminsamaye vyāpāradvayasya kartumaśakyatvāccidrūpataivāvaśiṣyate ato mokṣāvasthāyāṃ nivṛttādhikāreṣu guṇeṣu cinmātrarūpa evā''tmā'vatiṣṭhata ityevaṃ yuktam| saṃsāradaśāyāṃ tvevaṃbhūtasyaiva kartṛtvaṃ bhoktṛtvamanusaṃdhātṛtvaṃ ca sarvamupapadyate| tathāhi yo'yaṃ prakṛtyā sahānādirnaisargiko'sya bhogyabhoktṛtvalakṣaṇaḥ saṃbandho'vivekakhyātimūlastasminsati puruṣārthakartavyatārūpaśaktidvayasadbhāve yā mahadādibhāvena pariṇatistasyāṃ saṃyoge sati yadātmano'diṣṭhātṛtvaṃ cicchāyāsamarpaṇasāmarthyaṃ buddhisattvasya ca saṃkrāntacicchāyāgrahaṇasāmarsyaṃ cidavaṣṭabdhāyāśca buddheryo'yaṃ kartṛtvabhoktṛtvādhyavasāyastata eva sarvasyānusaṃdhānapūrvakasya vyavahārasya niṣpatteḥ kimanyaiḥ phalmubhiḥ kalpanājalpaiḥ| yadi punarevaṃbhūtamārgavyatirekeṇa pāramārthikamātmānaḥ kartṛtvādyaṅgī kriyeta tadā'sya pariṇāmitvaprasaṅgaḥ| pariṇāmitvāccānityatve tasyā''tmatvameva na syāt| na hyekasminneva samaye ekenaiva rūpeṇa parasparaviruddhāvasthānubhavaḥ saṃbhavati| tathāhi yasyāmavasthāyāmātmasamavete sukhe samutpanne tasyānubhavitṛtvaṃ na tasyāmevāvasthāyāṃ duḥkhānubhavitṛtvam| ato'vasthānāṃ nānātvāt tadabhinnasyāvasthāvato'pi nānātvaṃ nānātvena ca pariṇāmitvānnā''tmatvam| nāpi nityatvam| ata eva śāntabrahmavādibhiḥ sāṃkhyairātmanaḥ sadaiva saṃsāradaśāyāṃ mokṣadaśāyāṃ caikarūpatvamaṅgīkriyate|
ye tu vedāntavādinaścidānandamayatvamātmano mokṣe manyante teṣāṃ na yuktaḥ pakṣaḥ| tathāhi ānandasya sukharūpatvātsukhasya ca sadaiva saṃvedyamānatayaiva pratibhāsātsaṃvedyamānatvaṃ ca saṃvedanavyatirekeṇānupapannamiti saṃvedyasaṃvedanayorabhyupagamādadvaitahāniḥ| atha sukhātmakatvameva tasyocyeta tadviruddhadharmādhyāsādanupapannam| na hi saṃvedanaṃ saṃvedyaṃ caikaṃ bhavitumarhati| kiṃcādvaitavādibhiḥ karmātmaparamātmabhedenā''tmā dvividhaḥ svīkṛtaḥ| itthaṃ ca tatra yenaiva rūpeṇa sukhaduḥkhabhoktṛtvaṃ karmātmanastenaiva rūpeṇa yadi paramātmānaḥ syāttadā karmātmatvaparamātmanaḥ pariṇāmitvamavidyāsvabhāvatvaṃ ca syāt| atha na tasya sākṣādbhoktṛtvaṃ kiṃtu tadupaḍhaukitamudāsīnatayā'dhiṣṭhātṛtvena svī karoti tadā'smaddarśanānupraveśaḥ ānandarūpatā ca pūrvameva nirākṛtā| kiṃ cāvidyāsvabhāvatve niḥsvabhāvatvātkarmātmanaḥ kaḥ śāstrādhikārī| na tāvannityanirmuktatvātparamātmā nāpi avidyāsvabhāvatvātkarmātmā| tataśca sakalaśāstravaiyarthyaprasaṅga| avidyāmayatve ca jagato'ṅgīkriyamāṇe kasyāvidyeti vicāryate| na tāvatparamātmano nityamuktatvādvidyārūpatvācca karmātmano'pi paramārthato niḥsvabhāvatayā śaśaviṣāṇaprakhyatve kathamavidyāsaṃbandhaḥ athocyate etadevāvidyāyā avidyātvaṃ yadavicāraramaṇīyatvaṃ nāma| yaiva hi vicāreṇa dinakaraspṛṣṭanīhāravadvilayamupayāti sā'vidyetyucyate| maivaṃ yadvastu kiṃcitkāryaṃ karoti tadavaśyaṃ kutaścidbhinnamabhinnaṃ vā vaktavyam| avidyāyāśca saṃsāralakṣaṇakāryakartṛtvam avaśyamaṅgīkartavyam| tasminsatyapi yadyanirvācyatvamucyate tadā kasyacidapi vācyatvaṃ na syāt| brahmaṇo'pyavācyatvaprasaktiḥ| tasmādadhiṣṭhātṛtārūpavyatirekeṇa nānyadātmano rūpamupapadyate| adhiṣṭhātṛtvaṃ ca cidrūpameva tadvyatiriktasya dharmasya kasyacitpramāṇānupapatteḥ|
yairapi naiyāyikādibhirātmā cetanāyogāccetana ityucyate| cetanā'pi tasya manaḥsaṃyogajā| tathāhi icchājñānaprayatnādayo guṇāstasya vyavahāradaśāyāmātmamanaḥ saṃyogādutpadyante| taireva ca guṇaiḥ svayaṃ jñātā kartā bhokteti vyapadiśyate| mokṣadaśāyāṃ tu mithyājñānanivṛttau tanmūlānāṃ doṣāṇāmapi nivṛttesteṣāṃ buddhyādīnāṃ viśeṣaguṇānāmatyantocchitteḥ svarūpamātrapratiṣṭhatvamātmano'ṅgīkṛtaṃ teṣāmayuktaḥ pakṣaḥ yatastasyāṃ daśāyāṃ nityatvavyāpakatvādayo guṇā ākāśādīnāmapi santi atastadvailakṣaṇyenā''tmanaścidrūpatvamavaśyamaṅgīkāryam| ātmatvalakṣaṇajātiyoga iti ceta| na sarvasyaiva hi tajjātiyogaḥ saṃbhavati ato jātibhyo vailakṣaṇyamātmano'vaśyamaṅgīkartavyam| taccādhiṣṭhātṛtvaṃ tacca cidrūpatayaiva ghaṭate nānyathā|
yairapi mīmāṃsakaiḥ karmakartṛrūpa ātmā'ṅgī kriyate teṣāmapi na yuktaḥ pakṣaḥ| tathāhi ahaṃpratyayagrāhyaḥ ātmeti teṣāṃ pratijñā| ahaṃpratyaye ca kartṛtvaṃ karmatvaṃ cā''tmana eva| na caitadviruddhatvādupapadyate| kartṛtvaṃ pramātṛtvaṃ karmatvaṃ ca prameyatvam| na caitadviruddhadharmādhyāso yugapadekasya ghaṭate| yadviruddhadharmādhyastaṃ na tadekaṃ yathā bhāvābhāvau viruddhe ca kartṛtvakarmatve| athocyate na kartṛtvamakarmatvayorvirodhaḥ kiṃtu kartṛtvakaraṇatayoḥ| kainetaduktaṃ viruddhadharmādhyāsasya tulyatvātkartṛtvakaraṇatvayoreva virodho na kartṛtvakarmatvayoḥ iti| tasmādahaṃpratyayagrāhyatvaṃ parihṛtyā''tmano'dhiṣṭhātṛtvamevopapannam tacca cetanatvameva|
yairapi dravyabodhaparyāyabhedenā''tmano'vyāpakasya śarīraparimāṇasya pariṇāmitvamiṣyate teṣāmutthānaparāhata eva pakṣaḥ| pariṇāmitve cidrūpatāhāniścidrūpatābhāve kimātmana ātmatvam| tasmādātmana ātmatvamicchatā cidrūpatvamevāṅgīkartavyam| taccādhiṣṭhātṛtvameva|
kecitkartṛrūpamevā''tmanamicchanti| tathā hi viṣayasāṃnidhye yā jñānalakṣaṇā kriyā samutpannā tasyā viṣayasaṃvittiḥ phalaṃ tasyāṃ ca phalarūpāyāṃ saṃvittau svarūpaṃ prakāśarūpatayā pratibhāsate viṣayaśca grāhyatayā ātmā ca grāhakatayā ghaṭamahaṃ jānāmītyākāreṇa tasyāḥ samutpatteḥ| kriyāyāśca kāraṇaṃ kartaiva bhavatītyataḥ kartṛtvaṃ bhoktṛtvaṃ cā''tmano rūpamiti| tadanupapannaṃ yasmāttāsāṃ saṃvittīnāṃ sa kiṃ kartṛtvaṃ yugapatpratipadyate krameṇa vā| yugapatkartṛtve kṣaṇāntare tasya kartṛtvaṃ na syāt| atha krameṇa kartṛtvaṃ tadekarūpasya na ghaṭate ekena rūpeṇa cettasya kartṛtvaṃ tadaikasya rūpasya sadaiva saṃnihitatvātsarvaṃ phalamekarūpaṃ syāt| atha nānārūpatayā tasya kartṛtvaṃ tadā pariṇāmitvaṃ pariṇāmitvācca na cidrūpatvam| ataścidrūpatvamevā''tmana icchadbhirna sākṣātkartṛtvamaṅgīkartavyam| yādṛśamasmābhiḥ kartṛtvamātmanaḥ pratipāditaṃ kūṭasthasya nityasya cidrūpasya tadevopapannam|
etena svaprakāśasyā''tmano viṣayasaṃvittidvāreṇa grāhakatvamabhivyajata iti ye vadanti te'pi anenaiva nirākṛtāḥ|
kecidvimarśātmakatvenā''tmanaścinmayatvamicchanti| te hyāhurna vimarśavyatirekeṇa cidrūpatvamātmano nirūpayituṃ śakyam jaḍa़ādvailakṣaṇyameva cidrūpatvamucyate tacca vimarśavyatirekeṇa nirūpyamāṇaṃ nānyathā'vatiṣṭhate| tadanupapannam| idamitthamevaṃrūpamiti yo vicāraḥ sa vimarśa ityucyate| sa cāsmitāvyatirekeṇa notthānameva labhate| tathāhi ātmanyupajāyamāno vimarśo'hamevaṃbhūta ityanenā''kāreṇa saṃvedyate| tatāścāhaṃśabdasaṃbhinnasyā''tmalakṣaṇasyārthasya tatra sphuraṇānna vikalparūpatātikramaḥ vikalpaścādhyavasāyātmā buddhidharmo na ciddharmaḥ| kūṭasthanityatvena citeḥ sadaikarūpatvānnāhaṃkārānupraveśaḥ| tadanena savimarśatvamātmānaḥ pratipādayatā buddhirevā''tmatvena bhrāntyā pratipāditā na prakāśātmanaḥ parasya puruṣasya svarūpamavagatamiti|
itthaṃ sarveṣvapi darśaneṣvadhiṣṭhātṛtvaṃ vihāya nānyadātmano rūpamupapadyate| adhiṣṭhātṛtvaṃ ca cidrūpatvam| tacca jaḍa़ādvailakṣaṇyameva| cidrūpatayā yadadhitiṣṭhati tadeva bhogyatāṃ nayati| yacca cetanādhiṣṭhitaṃ tadeva sakalavyāpārayogyaṃ bhavati| eṣa ca sati kṛtakṛtyatvāt pradhānasya vyāpāranivṛttau yadātmanaḥ kaivalyamasmābhiruktaṃ tadvihāya darśanāntarāṇāmapi nānyā gatiḥ| tasmādidameva yuktamuktaṃ vṛttisārūpyaparihāreṇa svarūpe pratiṣṭhā citiśakteḥ kaivalyam|
tadeva siddhyantarebhyo vilakṣaṇāṃ sarvasiddhimūlabhūtāṃ samādhisiddhimabhidhāya jātyantarapariṇāmalakṣaṇasya ca siddhiviśeṣasya prakṛtyāpūraṇameva kāraṇamityupapādya dharmādīnāṃ pratibandhakanivṛttimātra eka sāmarthyamiti pradarśya nirmāṇacittānāmasmitāmātrādudbhava ityuktvā teṣāṃ ca yogicittamevādhiṣṭhāpakamiti pradarśya yogicittasya cittāntaravailakṣaṇyamabhidhāya tatkarmaṇāmalaukikatvaṃ copapādya vipākānuguṇānāṃ ca vāsanānāmabhivyaktisāmarthye kāryakāraṇayoścekyapratipādanena vyavahitānāmapi vāsanānāmānantaryamupapādya tāsāmānantye'pi hetuphalādidvāreṇa hānamupadarśyātītādiṣvadhvasu dharmāṇāṃ sadbhāvamupapādya vijñānavādaṃ nirākṛtya sākāravādaṃ ca pratiṣṭhāpya puruṣaṣya jñātṛtvamuktvā cittadvāreṇa sakalavyavahāraniṣpattimupapādya puruṣasattve pramāṇamupadarśya kaivalyanirṇayāya daśabhiḥ sūtraiḥ krameṇopayogino'rthānabhidhāya śāstrāntare'pyetadeva kaivalyamityupapādya kaivalyasvarūpaṃ nirṇītamiti vyākṛtaḥ kaivalyapādaḥ || 34 ||
← Chapter 3 Vibhuti Pada The end of the text Back to the contents Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).