Rajamartanda 4.3
निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत् ॥ ३ ॥ निमित्तं धर्मादि तत्प्रकृतीनामर्थान्तरपरिणामे न प्रयोजकम्। नहि कार्येण कारणं प्रवर्तते। कुत्र तर्हि तस्य धर्मादेर्व्यापार इत्याह वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत्। ततस्तस्मादनुष्ठीयमानाद्धर्माद्वरणमावरकमधर्मादि तस्यैव विरोधित्वाद्भेदः क्षयः क्रियते। तस्मिन्प्रतिबन्धके क्षीणे प्रकृतयः स्वयमभिमतकार्याय प्रभवन्ति दृष्टान्तमाह क्षेत्रिकवत्। यथा क्षेत्रिकः कृषीवलः केदारात्केदारान्तरं जलं निनीषुर्जलप्रतिबन्धकवरणभेदमात्रं करोति तस्मिन्भिन्ने जलं स्वयमेव प्रसरद्रूपं परिणामं गृह्णाति न तु जलप्रसरणे तस्य कश्चित्प्रयत्न एवं धर्मादेर्बोद्धव्यम्। यदा साक्षात्कृततत्त्वस्य योगिनो युगपत्कर्मफलभोगायाऽऽत्मीयनिरतिशयविभूत्यनुभावाद्युगपदनेकशरीरनिर्मित्सा जायते तदा कुतस्तानि चित्तानि प्रभवन्तीत्याह – ॥ ३ ॥
nimittamaprayojakaṃ prakṛtīnāṃ varaṇabhedastu tataḥ kṣetrikavat || 3 || nimittaṃ dharmādi tatprakṛtīnāmarthāntarapariṇāme na prayojakam| nahi kāryeṇa kāraṇaṃ pravartate| kutra tarhi tasya dharmādervyāpāra ityāha varaṇabhedastu tataḥ kṣetrikavat| tatastasmādanuṣṭhīyamānāddharmādvaraṇamāvarakamadharmādi tasyaiva virodhitvādbhedaḥ kṣayaḥ kriyate| tasminpratibandhake kṣīṇe prakṛtayaḥ svayamabhimatakāryāya prabhavanti dṛṣṭāntamāha kṣetrikavat| yathā kṣetrikaḥ kṛṣīvalaḥ kedārātkedārāntaraṃ jalaṃ ninīṣurjalapratibandhakavaraṇabhedamātraṃ karoti tasminbhinne jalaṃ svayameva prasaradrūpaṃ pariṇāmaṃ gṛhṇāti na tu jalaprasaraṇe tasya kaścitprayatna evaṃ dharmāderboddhavyam| yadā sākṣātkṛtatattvasya yogino yugapatkarmaphalabhogāyā''tmīyaniratiśayavibhūtyanubhāvādyugapadanekaśarīranirmitsā jāyate tadā kutastāni cittāni prabhavantītyāha – || 3 ||