।। स्कंद उवाच ।। । पुनर्ददर्श तन्वंगी चित्रपट्यां घटोद्भव । स्वर्गद्वारात्पुरोभागे श्रीमतीं मणिकर्णिकाम् ॥ १ ॥
|| skaṃda uvāca || | punardadarśa tanvaṃgī citrapaṭyāṃ ghaṭodbhava | svargadvārātpurobhāge śrīmatīṃ maṇikarṇikām || 1 ||
काशीखण्डः · अध्यायः ३४
A chapter of the Skanda Purana.
104 versesSanskrit with transliteration
।। स्कंद उवाच ।। । पुनर्ददर्श तन्वंगी चित्रपट्यां घटोद्भव । स्वर्गद्वारात्पुरोभागे श्रीमतीं मणिकर्णिकाम् ॥ १ ॥
|| skaṃda uvāca || | punardadarśa tanvaṃgī citrapaṭyāṃ ghaṭodbhava | svargadvārātpurobhāge śrīmatīṃ maṇikarṇikām || 1 ||
संसारसर्पदष्टानां जंतूनां यत्र शंकरः । अपसव्येन हस्तेन ब्रूते ब्रह्मस्पृशञ्छ्रुतिम् ॥ २ ॥
saṃsārasarpadaṣṭānāṃ jaṃtūnāṃ yatra śaṃkaraḥ | apasavyena hastena brūte brahmaspṛśañchrutim || 2 ||
न कापिलेन योगेन न सांख्येन न च व्रतैः । या गतिः प्राप्यते पुंभिस्तां दद्यान्मोक्षभूरियम् ॥ ३ ॥
na kāpilena yogena na sāṃkhyena na ca vrataiḥ | yā gatiḥ prāpyate puṃbhistāṃ dadyānmokṣabhūriyam || 3 ||
वैकुंठे विष्णुभवने विष्णुभक्तिपरायणाः । जपेयुः सततं मुक्त्यै श्रीमतीं मणिकर्णिकाम् ॥ ४ ॥
vaikuṃṭhe viṣṇubhavane viṣṇubhaktiparāyaṇāḥ | japeyuḥ satataṃ muktyai śrīmatīṃ maṇikarṇikām || 4 ||
हुत्वाग्निहोत्रमपि च यावज्जीवं द्विजोत्तमाः । अंते श्रयंते मुक्त्यै यां सेयं श्रीमणिकर्णिका ॥ ५ ॥
hutvāgnihotramapi ca yāvajjīvaṃ dvijottamāḥ | aṃte śrayaṃte muktyai yāṃ seyaṃ śrīmaṇikarṇikā || 5 ||
वेदान्पठित्वा विधिवद्ब्रह्मयज्ञरता भुवि । यां श्रयंति द्विजा मुक्त्यै सेयं श्रीमणिकर्णिका ॥ ६ ॥
vedānpaṭhitvā vidhivadbrahmayajñaratā bhuvi | yāṃ śrayaṃti dvijā muktyai seyaṃ śrīmaṇikarṇikā || 6 ||
इष्ट्वा क्रतूनपि नृपा बहून्पर्याप्तदक्षिणान् । श्रयंते श्रेयसे धन्याः प्रांतेऽधिमणिकर्णिकम् ॥ ७ ॥
iṣṭvā kratūnapi nṛpā bahūnparyāptadakṣiṇān | śrayaṃte śreyase dhanyāḥ prāṃte'dhimaṇikarṇikam || 7 ||
सीमंतिन्योपि सततं पतिव्रतपरायणाः । मुक्त्यै पतिमनुव्रज्य श्रयंति मणिकर्णिकाम् ॥ ८ ॥
sīmaṃtinyopi satataṃ pativrataparāyaṇāḥ | muktyai patimanuvrajya śrayaṃti maṇikarṇikām || 8 ||
वैश्या अपि च सेवंते न्यायोपार्जितसंपदः । धनानि साधुसात्कृत्वा प्रांते श्रीमणिकर्णिकाम् ॥ ९ ॥
vaiśyā api ca sevaṃte nyāyopārjitasaṃpadaḥ | dhanāni sādhusātkṛtvā prāṃte śrīmaṇikarṇikām || 9 ||
त्यक्त्वा पुत्रकलत्रादि सच्छूद्रा न्यायमार्गगाः । निर्वाणप्राप्तये चैनां भजेयुर्मणिकर्णिकाम् ॥ १० ॥
tyaktvā putrakalatrādi sacchūdrā nyāyamārgagāḥ | nirvāṇaprāptaye caināṃ bhajeyurmaṇikarṇikām || 10 ||
यावज्जीवं चरंतोपि ब्रह्मचर्य जितेंद्रियाः । निःश्रेयसे श्रयंत्येनां श्रीमतीं मणिकार्णकाम् ॥ ११ ॥
yāvajjīvaṃ caraṃtopi brahmacarya jiteṃdriyāḥ | niḥśreyase śrayaṃtyenāṃ śrīmatīṃ maṇikārṇakām || 11 ||
अतिथीनपि संतर्प्य पंचयज्ञरता अपि । गृहस्थाश्रमिणो नेमां त्यजेयुर्मणिकर्णिकाम् ॥ १२ ॥
atithīnapi saṃtarpya paṃcayajñaratā api | gṛhasthāśramiṇo nemāṃ tyajeyurmaṇikarṇikām || 12 ||
वानप्रस्थाश्रमयुजो ज्ञात्वा निर्वाणसाधनम् । सन्नियम्येंद्रियग्रामं मणिकर्णीमुपासते ॥ १३ ॥
vānaprasthāśramayujo jñātvā nirvāṇasādhanam | sanniyamyeṃdriyagrāmaṃ maṇikarṇīmupāsate || 13 ||
अनन्यसाधनां मुक्तिं ज्ञात्वा शास्त्रैरनेकधा । मुमुक्षुभिस्त्वेकदंडैः सेव्यते मणिकर्णिका ॥ १४ ॥
ananyasādhanāṃ muktiṃ jñātvā śāstrairanekadhā | mumukṣubhistvekadaṃḍaiḥ sevyate maṇikarṇikā || 14 ||
दंडयित्वा मनोवाचं कायं नित्यं त्रिदंडिनः । नैःश्रेयसीं श्रियं प्राप्तुं श्रयंते मणिकर्णिकाम् ॥ १५ ॥
daṃḍayitvā manovācaṃ kāyaṃ nityaṃ tridaṃḍinaḥ | naiḥśreyasīṃ śriyaṃ prāptuṃ śrayaṃte maṇikarṇikām || 15 ||
संन्यस्ताखिलकर्माणो दंडयित्वा चलं मनः । एकदंडव्रता मुक्त्यै भजेयुर्मणिकर्णिकाम् ॥ १६ ॥
saṃnyastākhilakarmāṇo daṃḍayitvā calaṃ manaḥ | ekadaṃḍavratā muktyai bhajeyurmaṇikarṇikām || 16 ||
शिखी मुंडी जटी वापि कौपीनी वा दिगंबरः । मुमुक्षुः को न सेवेत मुक्तिदां मणिकर्णिकाम् ॥ १७ ॥
śikhī muṃḍī jaṭī vāpi kaupīnī vā digaṃbaraḥ | mumukṣuḥ ko na seveta muktidāṃ maṇikarṇikām || 17 ||
। तपःकर्तुं न शक्ता ये दानं वा दातुमक्षमाः । योगाभ्यास विहीना ये तेषामेषा विमुक्तिदा ।। १- । संत्युपायाः सहस्रं तु मुक्तये न तथा मुने । हेलयैषा यथा दद्यान्निर्वाणं मणिकर्णिका ॥ १८–१९ ॥
| tapaḥkartuṃ na śaktā ye dānaṃ vā dātumakṣamāḥ | yogābhyāsa vihīnā ye teṣāmeṣā vimuktidā || 1- | saṃtyupāyāḥ sahasraṃ tu muktaye na tathā mune | helayaiṣā yathā dadyānnirvāṇaṃ maṇikarṇikā || 18–19 ||
अनशनव्रतभृते त्रिकालाभ्यवहारिणे । प्रांते दद्यात्समां मुक्तिमुभाभ्यां मणिकर्णिका ॥ २० ॥
anaśanavratabhṛte trikālābhyavahāriṇe | prāṃte dadyātsamāṃ muktimubhābhyāṃ maṇikarṇikā || 20 ||
यथोक्तमाचरेदेको निष्ठा पाशुपतंव्रतम् । निरंतरं स्मरेदेको हृद्येनां मणिकर्णिकाम् ॥ २१ ॥
yathoktamācaredeko niṣṭhā pāśupataṃvratam | niraṃtaraṃ smaredeko hṛdyenāṃ maṇikarṇikām || 21 ||
दृष्टात्र वपुषः पाते द्वयोश्च सदृशी गतिः । तस्मात्सर्वविहायाशु सेव्यैषा मणिकर्णिका ॥ २२ ॥
dṛṣṭātra vapuṣaḥ pāte dvayośca sadṛśī gatiḥ | tasmātsarvavihāyāśu sevyaiṣā maṇikarṇikā || 22 ||
स्वर्गद्वारे विशेयुर्ये विगाह्य मणिकर्णिकाम् । तेषां विधूतपापानां कापि स्वर्गो न दूरतः ॥ २३ ॥
svargadvāre viśeyurye vigāhya maṇikarṇikām | teṣāṃ vidhūtapāpānāṃ kāpi svargo na dūrataḥ || 23 ||
स्वर्गद्वाः स्वर्गभूरेषा मोक्षभूर्मणिकर्णिका । स्वर्गापवर्गावत्रैव नोपरिष्टान्न चाप्यधः ॥ २४ ॥
svargadvāḥ svargabhūreṣā mokṣabhūrmaṇikarṇikā | svargāpavargāvatraiva nopariṣṭānna cāpyadhaḥ || 24 ||
दत्त्वा दानान्यनेकानि विगाह्य मणिकर्णिकाम् । स्वर्गद्वारं प्रविष्टा ये न ते निरयगामिनः ॥ २५ ॥
dattvā dānānyanekāni vigāhya maṇikarṇikām | svargadvāraṃ praviṣṭā ye na te nirayagāminaḥ || 25 ||
स्वर्गापवर्गयोरर्थः कोविदैश्च निरूपितः । स्वर्गः सुखं समुद्दिष्टमपवर्गो महासुखम् ॥ २६ ॥
svargāpavargayorarthaḥ kovidaiśca nirūpitaḥ | svargaḥ sukhaṃ samuddiṣṭamapavargo mahāsukham || 26 ||
मणिकर्ण्युपविष्टस्य यत्सुखं जायते सतः । सिंहासनोपविष्टस्य तत्सुखं क्व शतक्रतोः ॥ २७ ॥
maṇikarṇyupaviṣṭasya yatsukhaṃ jāyate sataḥ | siṃhāsanopaviṣṭasya tatsukhaṃ kva śatakratoḥ || 27 ||
महासुखं यदुद्दिष्टं समाधौ विस्मृतात्मनाम् । श्रीमत्यां मणिकर्ण्यां तत्सहजेनैव जायते ॥ २८ ॥
mahāsukhaṃ yaduddiṣṭaṃ samādhau vismṛtātmanām | śrīmatyāṃ maṇikarṇyāṃ tatsahajenaiva jāyate || 28 ||
स्वर्गद्वारात्पुरोभागे देवनद्याश्च पश्चिमे । सौभाग्यभाग्यैकनिधिः काचिदेका महास्थली ॥ २९ ॥
svargadvārātpurobhāge devanadyāśca paścime | saubhāgyabhāgyaikanidhiḥ kācidekā mahāsthalī || 29 ||
यावंतो भास्वतः स्पर्शाद्भासंते सैकताः कणाः । तावंतो द्रुहिणा जग्मुर्नैत्येषा मणिकर्णिका ॥ ३० ॥
yāvaṃto bhāsvataḥ sparśādbhāsaṃte saikatāḥ kaṇāḥ | tāvaṃto druhiṇā jagmurnaityeṣā maṇikarṇikā || 30 ||
संति तीर्थानि तावंति परितो मणिकर्णिकाम् । यावद्भिस्तिलमात्रापि न भूमिर्विरलीकृता ॥ ३१ ॥
saṃti tīrthāni tāvaṃti parito maṇikarṇikām | yāvadbhistilamātrāpi na bhūmirviralīkṛtā || 31 ||
यदन्वये कोपि मुक्तः संप्राप्य मणिकर्णिकाम् । तद्वंश्यास्तत्प्रभावेण मान्याः स्वर्गौकसामपि ॥ ३२ ॥
yadanvaye kopi muktaḥ saṃprāpya maṇikarṇikām | tadvaṃśyāstatprabhāveṇa mānyāḥ svargaukasāmapi || 32 ||
तर्पिताः पितरो येन संप्राप्य मणिकर्णिकाम् । सप्तसप्त तथा सप्त पूर्वजास्तेन तारिताः ॥ ३३ ॥
tarpitāḥ pitaro yena saṃprāpya maṇikarṇikām | saptasapta tathā sapta pūrvajāstena tāritāḥ || 33 ||
आमध्याद्देवसरित आ हरिश्चंद्रमडपात् । आ गंगा केशवादा च स्वर्द्वारान्मणिकर्णिका ॥ ३४ ॥
āmadhyāddevasarita ā hariścaṃdramaḍapāt | ā gaṃgā keśavādā ca svardvārānmaṇikarṇikā || 34 ||
एतद्रजःकणतुलां त्रिलोक्यपि न गच्छति । एतत्प्राप्त्यै प्रयतते त्रिलोकस्थोऽखिलो भवी ॥ ३५ ॥
etadrajaḥkaṇatulāṃ trilokyapi na gacchati | etatprāptyai prayatate trilokastho'khilo bhavī || 35 ||
कलावती चित्रपटीं पश्यंतीत्थं मुहुर्मुहुः । ज्ञानवापीं ददर्शाथ श्रीविश्वेश्वरदक्षिणे ॥ ३६ ॥
kalāvatī citrapaṭīṃ paśyaṃtītthaṃ muhurmuhuḥ | jñānavāpīṃ dadarśātha śrīviśveśvaradakṣiṇe || 36 ||
यदंबुसततं रक्षेद्दुर्वृत्ताद्दंडनायकः । संभ्रमो विभ्रमश्चासौ दत्त्वा भ्रातिं गरीयसीम् ॥ ३७ ॥
yadaṃbusatataṃ rakṣeddurvṛttāddaṃḍanāyakaḥ | saṃbhramo vibhramaścāsau dattvā bhrātiṃ garīyasīm || 37 ||
योष्टमूर्तिर्महादेवः पुराणे परिपठ्यते । तस्यैषांबुमयी मूर्तिर्ज्ञानदा ज्ञानवापिका ॥ ३८ ॥
yoṣṭamūrtirmahādevaḥ purāṇe paripaṭhyate | tasyaiṣāṃbumayī mūrtirjñānadā jñānavāpikā || 38 ||
नेत्रयोरतिथीकृत्य ज्ञानवापी कलावती । कदंबकुसुमाकारां बभार क्षणतस्तनुम् ॥ ३९ ॥
netrayoratithīkṛtya jñānavāpī kalāvatī | kadaṃbakusumākārāṃ babhāra kṣaṇatastanum || 39 ||
अंगानि वेपथुं प्रापुः स्विन्ना भालस्थली भृशम् । हर्षवाष्पांबुकलिले जाते तस्या विलोचने ॥ ४० ॥
aṃgāni vepathuṃ prāpuḥ svinnā bhālasthalī bhṛśam | harṣavāṣpāṃbukalile jāte tasyā vilocane || 40 ||
तस्तंभ गात्रलतिका मुखवैवर्ण्यमाप च । स्वरोथ गद्गदो जातो व्यभ्रंशत्तत्करात्पटी ॥ ४१ ॥
tastaṃbha gātralatikā mukhavaivarṇyamāpa ca | svarotha gadgado jāto vyabhraṃśattatkarātpaṭī || 41 ||
साक्षणं स्वं विसस्मार काहं क्वाहं न वेत्ति च । सौषुप्तायां दशायां च परमात्मेव निश्चला ॥ ४२ ॥
sākṣaṇaṃ svaṃ visasmāra kāhaṃ kvāhaṃ na vetti ca | sauṣuptāyāṃ daśāyāṃ ca paramātmeva niścalā || 42 ||
अथ तत्परिचारिण्यस्त्वरमाणा इतस्ततः । किं किं किमेतदेतत्किं पृच्छंति स्म परस्परम् ॥ ४३ ॥
atha tatparicāriṇyastvaramāṇā itastataḥ | kiṃ kiṃ kimetadetatkiṃ pṛcchaṃti sma parasparam || 43 ||
तदवस्थां समालोक्य तां ताश्चतुरचेतसः । विज्ञाय सात्त्विकैर्भावैरिदमूचूः परस्परम् ॥ ४४ ॥
tadavasthāṃ samālokya tāṃ tāścaturacetasaḥ | vijñāya sāttvikairbhāvairidamūcūḥ parasparam || 44 ||
भवांतरे प्रेमपात्रमेतयैक्षितु किंचन । चिरात्तेन च संगत्य सुखमूर्च्छामवाप ह ॥ ४५ ॥
bhavāṃtare premapātrametayaikṣitu kiṃcana | cirāttena ca saṃgatya sukhamūrcchāmavāpa ha || 45 ||
अथनेत्थं कथमियमकांडात्पर्यमूमुहत् । प्रेक्षमाणा रहश्चित्रपटीमति पटीयसीम् ॥ ४६ ॥
athanetthaṃ kathamiyamakāṃḍātparyamūmuhat | prekṣamāṇā rahaścitrapaṭīmati paṭīyasīm || 46 ||
तन्मोहस्य निदानं ताःसम्यगेव विचार्य च । उपचेरुर्महाशांतैरुपचारैरनाकुलम् ॥ ४७ ॥
tanmohasya nidānaṃ tāḥsamyageva vicārya ca | upacerurmahāśāṃtairupacārairanākulam || 47 ||
काचित्तां वीजयांचक्रे कदलीतालवृंतकैः । बिसिनीवलयैरन्या धन्यां तां पर्यभूषयत् ॥ ४८ ॥
kācittāṃ vījayāṃcakre kadalītālavṛṃtakaiḥ | bisinīvalayairanyā dhanyāṃ tāṃ paryabhūṣayat || 48 ||
अमंदैश्चंदनरसैरभ्यषिंचदमुं परा । अशोकपल्लवैरस्याः काचिच्छोकमनीनशत् ॥ ४९ ॥
amaṃdaiścaṃdanarasairabhyaṣiṃcadamuṃ parā | aśokapallavairasyāḥ kācicchokamanīnaśat || 49 ||
धारामंडपधारांबुसीकरैस्तत्तनूलताम् । इष्टार्थविरहग्लानां सिंचयामास काचन ॥ ५० ॥
dhārāmaṃḍapadhārāṃbusīkaraistattanūlatām | iṣṭārthavirahaglānāṃ siṃcayāmāsa kācana || 50 ||
जलार्द्रवाससा काचिदेतस्यास्तनुमावृणोत् । कर्पूरक्षोदजालेपैरन्यास्तामन्वलेपयन् ॥ ५१ ॥
jalārdravāsasā kācidetasyāstanumāvṛṇot | karpūrakṣodajālepairanyāstāmanvalepayan || 51 ||
पद्मिनीदलशय्या च काचित्यरचयन्मृदुम् । काचित्कुलिशनेपथ्यं दूरीकृत्य तदंगतः ॥ ५२ ॥
padminīdalaśayyā ca kācityaracayanmṛdum | kācitkuliśanepathyaṃ dūrīkṛtya tadaṃgataḥ || 52 ||
मुक्ताकलापं रचयांचक्रे वक्षोजमंडले । काचिच्छशिमुखी तां तु चंद्रकांतशिलातले ॥ ५३ ॥
muktākalāpaṃ racayāṃcakre vakṣojamaṃḍale | kācicchaśimukhī tāṃ tu caṃdrakāṃtaśilātale || 53 ||
स्वापयामास तन्वंगीं स्रवच्छीतांबुशीतले । दृष्ट्वोपचार्यमाणां तामित्थं बुद्धिशरीरिणी ॥ ५४ ॥
svāpayāmāsa tanvaṃgīṃ sravacchītāṃbuśītale | dṛṣṭvopacāryamāṇāṃ tāmitthaṃ buddhiśarīriṇī || 54 ||
अतितापपरीतांगी ताः सखीः प्रत्यभाषत । एतस्यास्तापशांत्यर्थं जानेहं परमौषधम् ॥ ५५ ॥
atitāpaparītāṃgī tāḥ sakhīḥ pratyabhāṣata | etasyāstāpaśāṃtyarthaṃ jānehaṃ paramauṣadham || 55 ||
उपचारानिमान्सवार्न्दूरी कुरुत मा चिरम् । अपतापां करोम्येनां सद्यः पश्यत कौतुकम् ॥ ५६ ॥
upacārānimānsavārndūrī kuruta mā ciram | apatāpāṃ karomyenāṃ sadyaḥ paśyata kautukam || 56 ||
दृष्ट्वा चित्रपटीमेषा सद्यो विह्वलतामगात् । अत्रैव काचिदेतस्याः प्रेमभूरस्ति निश्चितम् ॥ ५७ ॥
dṛṣṭvā citrapaṭīmeṣā sadyo vihvalatāmagāt | atraiva kācidetasyāḥ premabhūrasti niścitam || 57 ||
अतश्चित्रपटीस्पर्शात्परितापं विहास्यति । वाक्याद्बुद्धिशरीरिण्यास्ततस्तत्परिचारिकाः ॥ ५८ ॥
ataścitrapaṭīsparśātparitāpaṃ vihāsyati | vākyādbuddhiśarīriṇyāstatastatparicārikāḥ || 58 ||
निधाय तत्पुरः प्रोचुः पटीं पश्य कलावति । तवानंदकरी यत्र काचिदस्तीष्टदेवता ॥ ५९ ॥
nidhāya tatpuraḥ procuḥ paṭīṃ paśya kalāvati | tavānaṃdakarī yatra kācidastīṣṭadevatā || 59 ||
सापीष्टदेवतानाम्ना तत्पटीदर्शनेन च । सुधासेकमिव प्राप्य मूर्छां हित्वोत्थिता द्रुतम् ॥ ६० ॥
sāpīṣṭadevatānāmnā tatpaṭīdarśanena ca | sudhāsekamiva prāpya mūrchāṃ hitvotthitā drutam || 60 ||
अवग्रहपरिम्लाना वर्षासारैरिवौषधीः । पुनरालोकयांचक्रे ज्ञानदां ज्ञानवापिकाम् ॥ ६१ ॥
avagrahaparimlānā varṣāsārairivauṣadhīḥ | punarālokayāṃcakre jñānadāṃ jñānavāpikām || 61 ||
स्पृष्ट्वा कलावती तां तु वापीं चित्रगतामपि । लेभे भवांतरज्ञानं यथासीत्पूर्वर्जन्मनि ॥ ६२ ॥
spṛṣṭvā kalāvatī tāṃ tu vāpīṃ citragatāmapi | lebhe bhavāṃtarajñānaṃ yathāsītpūrvarjanmani || 62 ||
पुनर्विचारयांचक्रे वापी माहात्म्यमुत्तमम् । अहो चित्रगतापीयं संस्पृष्टा ज्ञानवापिका ॥ ६३ ॥
punarvicārayāṃcakre vāpī māhātmyamuttamam | aho citragatāpīyaṃ saṃspṛṣṭā jñānavāpikā || 63 ||
ज्ञानं मे जनयामास भवांतर समुद्भवम् । अथ तासां पुरो हृष्टा कथयामास सुंदरी ॥ ६४ ॥
jñānaṃ me janayāmāsa bhavāṃtara samudbhavam | atha tāsāṃ puro hṛṣṭā kathayāmāsa suṃdarī || 64 ||
निजं प्राग्भव वृत्तांतं ज्ञानवापीप्रभावजम् । ।। कलावत्युवाच ।। । एतस्माज्जन्मनः पूर्वमहं ब्राह्मणकन्यका ॥ ६५ ॥
nijaṃ prāgbhava vṛttāṃtaṃ jñānavāpīprabhāvajam | || kalāvatyuvāca || | etasmājjanmanaḥ pūrvamahaṃ brāhmaṇakanyakā || 65 ||
उपविश्वेश्वरं काश्यां ज्ञानवाप्यां रमे मुदा । जनको मे हरिस्वामी जनयित्री प्रियंवदा ॥ ६६ ॥
upaviśveśvaraṃ kāśyāṃ jñānavāpyāṃ rame mudā | janako me harisvāmī janayitrī priyaṃvadā || 66 ||
आख्या मम सुशीलेति मां च विद्याधरोऽहरत् । मध्येमार्गं निशीथेथ तदोप मलयाचलम् ॥ ६७ ॥
ākhyā mama suśīleti māṃ ca vidyādharo'harat | madhyemārgaṃ niśīthetha tadopa malayācalam || 67 ||
रक्षसा सहतो वीरो राक्षसं स जघानह । रक्षोपि मुक्तं शापात्तु दिव्यवपुरवाप ह ॥ ६८ ॥
rakṣasā sahato vīro rākṣasaṃ sa jaghānaha | rakṣopi muktaṃ śāpāttu divyavapuravāpa ha || 68 ||
अवाप जन्मगंधर्वस्त्वसौ मलयकेतुतः । कर्णाटनृपतेः कन्या बभूवाहं कलावती ॥ ६९ ॥
avāpa janmagaṃdharvastvasau malayaketutaḥ | karṇāṭanṛpateḥ kanyā babhūvāhaṃ kalāvatī || 69 ||
इति ज्ञानं ममोद्भूतं ज्ञानवापीक्षणात्क्षणात् । इति तस्या वचः श्रुत्वा सापि बुद्धिशरीरिणी ॥ ७० ॥
iti jñānaṃ mamodbhūtaṃ jñānavāpīkṣaṇātkṣaṇāt | iti tasyā vacaḥ śrutvā sāpi buddhiśarīriṇī || 70 ||
ताश्च तत्परिचारिण्यः प्रहृष्टास्यास्तदाऽभवन् । प्रोचुस्तां प्रणिपत्याथ पुण्यशीलां कलावतीम् ॥ ७१ ॥
tāśca tatparicāriṇyaḥ prahṛṣṭāsyāstadā'bhavan | procustāṃ praṇipatyātha puṇyaśīlāṃ kalāvatīm || 71 ||
अहो कथं हि सा लभ्या यत्प्रभावोयमीदृशः । धिग्जन्म तेषां मर्त्येऽस्मिन्यैर्नैक्षि ज्ञानवापिका ॥ ७२ ॥
aho kathaṃ hi sā labhyā yatprabhāvoyamīdṛśaḥ | dhigjanma teṣāṃ martye'sminyairnaikṣi jñānavāpikā || 72 ||
कलावति नमस्तुभ्यं कुरुनोपि समीहितम् । जनिं सफलयास्माकं नय नः प्रार्थ्य भूपतिम् ॥ ७३ ॥
kalāvati namastubhyaṃ kurunopi samīhitam | janiṃ saphalayāsmākaṃ naya naḥ prārthya bhūpatim || 73 ||
अयं च नियमोस्माकमद्यारभ्य कलावति । निर्वेक्ष्यामो महाभोगान्दृष्ट्वा तां ज्ञानवापिकाम् ॥ ७४ ॥
ayaṃ ca niyamosmākamadyārabhya kalāvati | nirvekṣyāmo mahābhogāndṛṣṭvā tāṃ jñānavāpikām || 74 ||
अवश्यं ज्ञानवापी सा नाम्ना भवितुमर्हति । चित्रं चित्रगतापीह या तव ज्ञानदायिनी ॥ ७५ ॥
avaśyaṃ jñānavāpī sā nāmnā bhavitumarhati | citraṃ citragatāpīha yā tava jñānadāyinī || 75 ||
ॐकृत्य तासां वाक्यं सा स्वाकारं परिगोप्य च । प्रियाणि कृत्वा भूभर्तुः प्रस्तावज्ञा व्यजिज्ञपत् ॥ ७६ ॥
oṃkṛtya tāsāṃ vākyaṃ sā svākāraṃ parigopya ca | priyāṇi kṛtvā bhūbhartuḥ prastāvajñā vyajijñapat || 76 ||
कलावत्युवाच । जीवितेश न मे त्वत्तः किंचित्प्रियतरं क्वचित् । त्वामासाद्य पतिं राजन्प्राप्ताः सर्वे मनोरथाः ॥ ७७ ॥
kalāvatyuvāca | jīviteśa na me tvattaḥ kiṃcitpriyataraṃ kvacit | tvāmāsādya patiṃ rājanprāptāḥ sarve manorathāḥ || 77 ||
एको मनोरथः प्रार्थ्यो ममास्त्यत्रार्यपुत्रक । विचारपथमापन्नस्तवापि स महाहितः ॥ ७८ ॥
eko manorathaḥ prārthyo mamāstyatrāryaputraka | vicārapathamāpannastavāpi sa mahāhitaḥ || 78 ||
मम तु त्वदधीनायाः सुदुष्प्रापतरो महान् । तव स्वाधीनवृत्तेस्तु सिद्धप्रायो मनोरथः ॥ ७९ ॥
mama tu tvadadhīnāyāḥ suduṣprāpataro mahān | tava svādhīnavṛttestu siddhaprāyo manorathaḥ || 79 ||
प्राणेश किं बहूक्तेन यदि प्राणैः प्रयोजनम् । तदाभिलषितं देहि प्राणा यास्यंत्यथान्यथा ॥ ८० ॥
prāṇeśa kiṃ bahūktena yadi prāṇaiḥ prayojanam | tadābhilaṣitaṃ dehi prāṇā yāsyaṃtyathānyathā || 80 ||
प्राणेभ्योपि गरीयस्यास्तस्या वाक्यं निशम्य सः । उवाच वचनं राजा तस्याः स्वस्यापि च प्रियम् ॥ ८१ ॥
prāṇebhyopi garīyasyāstasyā vākyaṃ niśamya saḥ | uvāca vacanaṃ rājā tasyāḥ svasyāpi ca priyam || 81 ||
राजोवाच ।। । नाहं प्रिये तवादेयमिह पश्यामि भामिनि । प्राणा अपि मम क्रीतास्त्वया शीलकलागुणैः ॥ ८२ ॥
rājovāca || | nāhaṃ priye tavādeyamiha paśyāmi bhāmini | prāṇā api mama krītāstvayā śīlakalāguṇaiḥ || 82 ||
अविलंबितमाचक्ष्व कृतं विद्धि कलावति । भवद्विधानां साध्वीनामन्येऽप्राप्यं न किंचन ॥ ८३ ॥
avilaṃbitamācakṣva kṛtaṃ viddhi kalāvati | bhavadvidhānāṃ sādhvīnāmanye'prāpyaṃ na kiṃcana || 83 ||
कः प्रार्थ्यः प्रार्थनीयं किं को वा प्रार्थयिता प्रिये । न पृथग्जनवत्किंचिद्वर्तनं नौ कलावति ॥ ८४ ॥
kaḥ prārthyaḥ prārthanīyaṃ kiṃ ko vā prārthayitā priye | na pṛthagjanavatkiṃcidvartanaṃ nau kalāvati || 84 ||
देशः कोशो बलं दुर्गं यदन्यदपि भामिनि । तत्त्वदीयं न मे किंचित्स्वाम्यमात्रमिहास्ति मे ॥ ८५ ॥
deśaḥ kośo balaṃ durgaṃ yadanyadapi bhāmini | tattvadīyaṃ na me kiṃcitsvāmyamātramihāsti me || 85 ||
तच्च स्वाम्यं ममान्यत्र त्वदृते जीवितेश्वरि । राज्यं त्यजेयं त्वद्वाक्यात्तृणीकृत्यापि मानिनि ॥ ८६ ॥
tacca svāmyaṃ mamānyatra tvadṛte jīviteśvari | rājyaṃ tyajeyaṃ tvadvākyāttṛṇīkṛtyāpi mānini || 86 ||
माल्पकेतोर्महीजानेरिति वाक्यं निशम्य सा । प्राह गंभीरया वाचा वचश्चारु कलावती ॥ ८७ ॥
mālpaketormahījāneriti vākyaṃ niśamya sā | prāha gaṃbhīrayā vācā vacaścāru kalāvatī || 87 ||
कलावत्युवाच । नाथ प्रजासृजापूर्वं सृष्टा नानाविधाः प्रजाः । प्रजाहिताय संसृष्टं पुरुषार्थचतुष्टयम् ॥ ८८ ॥
kalāvatyuvāca | nātha prajāsṛjāpūrvaṃ sṛṣṭā nānāvidhāḥ prajāḥ | prajāhitāya saṃsṛṣṭaṃ puruṣārthacatuṣṭayam || 88 ||
तद्विहीनाजनिरपि जल बुद्बुदवन्मुधा । तस्मादेकोपि संसाध्यः परत्रेह च शर्मणे ॥ ८९ ॥
tadvihīnājanirapi jala budbudavanmudhā | tasmādekopi saṃsādhyaḥ paratreha ca śarmaṇe || 89 ||
यत्रानुकूल्यं दंपत्योस्त्रिवर्गस्तत्र वर्धते । यदुच्यते पुराविद्भिरिति तत्तथ्यमीक्षितम् ॥ ९० ॥
yatrānukūlyaṃ daṃpatyostrivargastatra vardhate | yaducyate purāvidbhiriti tattathyamīkṣitam || 90 ||
मद्विधाना तु दासीनां शतं तेऽस्तीह मंदिरे । तथापि नितरां प्रेम स्वामिनो मयि दृश्यते ॥ ९१ ॥
madvidhānā tu dāsīnāṃ śataṃ te'stīha maṃdire | tathāpi nitarāṃ prema svāmino mayi dṛśyate || 91 ||
तव दास्यपि भोगाढ्या किमुतांकस्थलीचरी । तत्राप्यनन्यसंपत्तिस्तत्र स्वाधीनभर्तृता ॥ ९२ ॥
tava dāsyapi bhogāḍhyā kimutāṃkasthalīcarī | tatrāpyananyasaṃpattistatra svādhīnabhartṛtā || 92 ||
विपश्चित्संचयेदर्थानिष्टापूर्ताय कर्मणे । तपोर्थमायुर्निर्विघ्नं दारांश्चापत्यलब्धये ॥ ९३ ॥
vipaścitsaṃcayedarthāniṣṭāpūrtāya karmaṇe | taporthamāyurnirvighnaṃ dārāṃścāpatyalabdhaye || 93 ||
तवैतत्सर्वमस्तीह विश्वेशानुग्रहात्प्रिय । पूरणीयोऽभिलाषो मे यदि तद्वचम्यहं शृणु ॥ ९४ ॥
tavaitatsarvamastīha viśveśānugrahātpriya | pūraṇīyo'bhilāṣo me yadi tadvacamyahaṃ śṛṇu || 94 ||
तूर्णं प्रहिणु मां नाथ विश्वनाथपुरीं प्रति । प्राणाः प्रयाता प्रागेव वपुः शेषास्मि केवलम् ॥ ९५ ॥
tūrṇaṃ prahiṇu māṃ nātha viśvanāthapurīṃ prati | prāṇāḥ prayātā prāgeva vapuḥ śeṣāsmi kevalam || 95 ||
माल्यकेतुः कलावत्या इत्याकर्ण्य वचः स्फुटम् । क्षणं विचार्य स्वहृदि राजा प्रोवाच तां प्रियाम् ॥ ९६ ॥
mālyaketuḥ kalāvatyā ityākarṇya vacaḥ sphuṭam | kṣaṇaṃ vicārya svahṛdi rājā provāca tāṃ priyām || 96 ||
प्रिये कलावति यदि तव गंतव्यमेव हि । राज्यलक्ष्म्यानया किं मे चलया त्वद्विहीनया ॥ ९७ ॥
priye kalāvati yadi tava gaṃtavyameva hi | rājyalakṣmyānayā kiṃ me calayā tvadvihīnayā || 97 ||
न राज्यं राज्यमित्याहू राज्यश्रीः प्रेयसी ध्रुवम् । सप्तांगमपि तद्राज्यं तया हीनं तृणायते ॥ ९८ ॥
na rājyaṃ rājyamityāhū rājyaśrīḥ preyasī dhruvam | saptāṃgamapi tadrājyaṃ tayā hīnaṃ tṛṇāyate || 98 ||
निःसपत्नं कृतं राज्यं भुक्त्वा भोगान्निरंतरम् । हृषीकार्थाः कृतार्थाश्च विधृता आधृतिः प्रिये ॥ ९९ ॥
niḥsapatnaṃ kṛtaṃ rājyaṃ bhuktvā bhogānniraṃtaram | hṛṣīkārthāḥ kṛtārthāśca vidhṛtā ādhṛtiḥ priye || 99 ||
अपत्यान्यपि जातानि किं कर्तव्यमिहास्ति मे । अवश्यमेव गंतव्याऽऽवाभ्यां वाराणसी पुरी ॥ १०० ॥
apatyānyapi jātāni kiṃ kartavyamihāsti me | avaśyameva gaṃtavyā''vābhyāṃ vārāṇasī purī || 100 ||
माल्यकेतुः प्रियामित्थमाश्वास्य कृतनिश्चयः । समाहूय च देवज्ञान्प्रकृतीः परिपूज्य च ॥ १०१ ॥
mālyaketuḥ priyāmitthamāśvāsya kṛtaniścayaḥ | samāhūya ca devajñānprakṛtīḥ paripūjya ca || 101 ||
पुत्रे राज्यं निधायाथ राजा काशीं प्रतस्थिवान् । रत्नजातं कियदपि पुत्रादर्थं प्रगृह्य च ॥ १०२ ॥
putre rājyaṃ nidhāyātha rājā kāśīṃ pratasthivān | ratnajātaṃ kiyadapi putrādarthaṃ pragṛhya ca || 102 ||
दृष्ट्वा विश्वेश्वरपुरीं हृष्टरोमा नरेश्वरः । मेने कृतार्थमात्मानं संसारांबुधिपारगम् ॥ १०३ ॥
dṛṣṭvā viśveśvarapurīṃ hṛṣṭaromā nareśvaraḥ | mene kṛtārthamātmānaṃ saṃsārāṃbudhipāragam || 103 ||
प्राग्जन्मवासनायोगात्सापि राज्ञी कलावती । ग्रामांतरादागतेव पुरीमार्गानवैत्स्वयम ॥ १०४ ॥
prāgjanmavāsanāyogātsāpi rājñī kalāvatī | grāmāṃtarādāgateva purīmārgānavaitsvayama || 104 ||
मणिकर्ण्यामथस्नात्वा भूरि दत्त्वा ततो वसु । विश्वेशमर्चयित्वाथ रत्नजातैरनेकशः ॥ १०५ ॥
maṇikarṇyāmathasnātvā bhūri dattvā tato vasu | viśveśamarcayitvātha ratnajātairanekaśaḥ || 105 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).