Skip to content

काशीखण्डः · अध्यायः ३५

Avimuktaṃ mahākṣetraṃ paranirvāṇakāraṇam

A chapter of the Skanda Purana.

107 versesSanskrit with transliteration

Skanda on his peacock, spear in hand.

।। कुंभयोनिरुवाच ।। । अविमुक्तं महाक्षेत्रं परनिर्वाणकारणम् । क्षेत्राणां परमं क्षेत्रं मंगलानां च मंगलम् ॥ १ ॥

|| kuṃbhayoniruvāca || | avimuktaṃ mahākṣetraṃ paranirvāṇakāraṇam | kṣetrāṇāṃ paramaṃ kṣetraṃ maṃgalānāṃ ca maṃgalam || 1 ||

Report an error

श्मशानानां च सर्वेषां श्मशानं परमं महत् । पीठानां परमं पीठमूषराणां महोषरम् ॥ २ ॥

śmaśānānāṃ ca sarveṣāṃ śmaśānaṃ paramaṃ mahat | pīṭhānāṃ paramaṃ pīṭhamūṣarāṇāṃ mahoṣaram || 2 ||

Report an error

धर्माभिलाषिबुद्धीनां धर्मराशिकरं परम् । अर्थार्थिनां शिखिरथ परमार्थ प्रकाशकम् ॥ ३ ॥

dharmābhilāṣibuddhīnāṃ dharmarāśikaraṃ param | arthārthināṃ śikhiratha paramārtha prakāśakam || 3 ||

Report an error

कामिनां कामजननं मुमुक्षूणां च मोक्षदम् । श्रूयते यत्र यत्रैतत्तत्र तत्र परामृतम् ॥ ४ ॥

kāmināṃ kāmajananaṃ mumukṣūṇāṃ ca mokṣadam | śrūyate yatra yatraitattatra tatra parāmṛtam || 4 ||

Report an error

क्षेत्रैकदेशवर्तिन्या ज्ञानवाप्याः कथां पराम् । श्रुत्वेमामिति मन्येहं गौरीहृदयनंदन ॥ ५ ॥

kṣetraikadeśavartinyā jñānavāpyāḥ kathāṃ parām | śrutvemāmiti manyehaṃ gaurīhṛdayanaṃdana || 5 ||

Report an error

अणुप्रमाणमपि या मध्ये काशिविकासिनी । मही महीयसी ज्ञेया सा सिद्ध्यै न मुधा क्वचित् ॥ ६ ॥

aṇupramāṇamapi yā madhye kāśivikāsinī | mahī mahīyasī jñeyā sā siddhyai na mudhā kvacit || 6 ||

Report an error

कियंति संति तीर्थानि नेह क्षोणीतलेऽखिले । परं काशीरजोमात्र तुलासाम्यं क्व तेष्वपि ॥ ७ ॥

kiyaṃti saṃti tīrthāni neha kṣoṇītale'khile | paraṃ kāśīrajomātra tulāsāmyaṃ kva teṣvapi || 7 ||

Report an error

कियंत्यो न स्रवंत्योत्र रत्नाकर मुदावहाः । परं स्वर्गतरंगिण्याः काश्यां का साम्यमुद्वहेत् ॥ ८ ॥

kiyaṃtyo na sravaṃtyotra ratnākara mudāvahāḥ | paraṃ svargataraṃgiṇyāḥ kāśyāṃ kā sāmyamudvahet || 8 ||

Report an error

कियंति संति नो भूम्यां मोक्षक्षेत्राणि षण्मुख । परं मन्येऽविमुक्तस्य कोट्यंशोपि न तेष्वहो ॥ ९ ॥

kiyaṃti saṃti no bhūmyāṃ mokṣakṣetrāṇi ṣaṇmukha | paraṃ manye'vimuktasya koṭyaṃśopi na teṣvaho || 9 ||

Report an error

गंगा विश्वेश्वरः काशी जागर्ति त्रितयं यतः । तत्र नैःश्रेयसी लक्ष्मीर्लभ्यते चित्रमत्र किम् ॥ १० ॥

gaṃgā viśveśvaraḥ kāśī jāgarti tritayaṃ yataḥ | tatra naiḥśreyasī lakṣmīrlabhyate citramatra kim || 10 ||

Report an error

कथमेषा त्रयी स्कंद प्राप्यते नियतं नरैः । तिष्ये युगे विशेषेण नितरां चंचलेंद्रियैः ॥ ११ ॥

kathameṣā trayī skaṃda prāpyate niyataṃ naraiḥ | tiṣye yuge viśeṣeṇa nitarāṃ caṃcaleṃdriyaiḥ || 11 ||

Report an error

तपस्तादृक्क्व वा तिष्ये तिष्ये योगः क्व तादृशः । क्व वा व्रतं क्व वा दानं तिष्ये मोक्षस्त्वतः कुतः ॥ १२ ॥

tapastādṛkkva vā tiṣye tiṣye yogaḥ kva tādṛśaḥ | kva vā vrataṃ kva vā dānaṃ tiṣye mokṣastvataḥ kutaḥ || 12 ||

Report an error

विनापि तपसा स्कंद विनायोगेन षण्मुख । विना व्रतैर्विना दानैः काश्यां मोक्षस्त्वयेरितः ॥ १३ ॥

vināpi tapasā skaṃda vināyogena ṣaṇmukha | vinā vratairvinā dānaiḥ kāśyāṃ mokṣastvayeritaḥ || 13 ||

Report an error

किं किमाचरता स्कंद काशी प्राप्येत तद्वद । मन्ये विना सदाचारं न सिद्ध्येयुर्मनोरथाः ॥ १४ ॥

kiṃ kimācaratā skaṃda kāśī prāpyeta tadvada | manye vinā sadācāraṃ na siddhyeyurmanorathāḥ || 14 ||

Report an error

आचारः परमो धर्म आचारः परमं तपः । आचाराद्वर्धते ह्यायुराचारात्पापसंक्षयः ॥ १५ ॥

ācāraḥ paramo dharma ācāraḥ paramaṃ tapaḥ | ācārādvardhate hyāyurācārātpāpasaṃkṣayaḥ || 15 ||

Report an error

आचारमेव प्रथमं तस्मादाचक्ष्व षण्मुख । देवदेवो यथा प्राह तवाग्रे त्वं तथा वद ॥ १६ ॥

ācārameva prathamaṃ tasmādācakṣva ṣaṇmukha | devadevo yathā prāha tavāgre tvaṃ tathā vada || 16 ||

Report an error

।। स्कंद उवाच।। । मित्रावरुणजाख्यामि सदाचारं सतां हितम् । यदाचरन्नरो नित्यं सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ १७ ॥

|| skaṃda uvāca|| | mitrāvaruṇajākhyāmi sadācāraṃ satāṃ hitam | yadācarannaro nityaṃ sarvānkāmānavāpnuyāt || 17 ||

Report an error

स्थावराः कृमयोऽब्जाश्च पक्षिणः पशवो नराः । क्रमेण धार्मिकास्त्वेते ह्येतेभ्यो धार्मिकाः सुराः ॥ १८ ॥

sthāvarāḥ kṛmayo'bjāśca pakṣiṇaḥ paśavo narāḥ | krameṇa dhārmikāstvete hyetebhyo dhārmikāḥ surāḥ || 18 ||

Report an error

सहस्रभागः प्रथमा द्वितीयोनुक्रमात्तथा । सर्व एते महाभागा यावन्मुक्ति समाश्रयाः ॥ १९ ॥

sahasrabhāgaḥ prathamā dvitīyonukramāttathā | sarva ete mahābhāgā yāvanmukti samāśrayāḥ || 19 ||

Report an error

चतुर्णामपि भूतानां प्राणिनोऽतीव चोत्तमाः । प्राणिभ्यामपि मुने श्रेष्ठाः सर्वे बुद्ध्युपजीविनः ॥ २० ॥

caturṇāmapi bhūtānāṃ prāṇino'tīva cottamāḥ | prāṇibhyāmapi mune śreṣṭhāḥ sarve buddhyupajīvinaḥ || 20 ||

Report an error

मतिमद्भ्यो नराः श्रेष्ठास्तेभ्यः श्रेष्ठास्तु वाडवाः । विप्रेभ्योपि च विद्वांसो विद्वद्भ्यः कृतबुद्धयः ॥ २१ ॥

matimadbhyo narāḥ śreṣṭhāstebhyaḥ śreṣṭhāstu vāḍavāḥ | viprebhyopi ca vidvāṃso vidvadbhyaḥ kṛtabuddhayaḥ || 21 ||

Report an error

कृतधीभ्योपि कर्तारः कर्तृभ्यो ब्रह्मतत्पराः । न तेषामर्चनीयोऽन्यस्त्रिषु लोकेषु कुंभज ॥ २२ ॥

kṛtadhībhyopi kartāraḥ kartṛbhyo brahmatatparāḥ | na teṣāmarcanīyo'nyastriṣu lokeṣu kuṃbhaja || 22 ||

Report an error

अन्योन्यमर्चकास्ते वै तपोविद्याऽविशेषतः । ब्राह्मणो ब्रह्मणा सृष्टः सर्वभूतेश्वरो यतः ॥ २३ ॥

anyonyamarcakāste vai tapovidyā'viśeṣataḥ | brāhmaṇo brahmaṇā sṛṣṭaḥ sarvabhūteśvaro yataḥ || 23 ||

Report an error

अतो जगत्स्थितं सर्वं ब्राह्मणोऽर्हति नापरः । सदाचारो हि सर्वार्हो नाचाराद्विच्युतः पुनः । तस्माद्विप्रेण सततं भाव्यमाचारशीलिना ॥ २४ ॥

ato jagatsthitaṃ sarvaṃ brāhmaṇo'rhati nāparaḥ | sadācāro hi sarvārho nācārādvicyutaḥ punaḥ | tasmādvipreṇa satataṃ bhāvyamācāraśīlinā || 24 ||

Report an error

विद्वेष रागरहिता अनुतिष्ठंति यं मुने । विद्वांसस्तं सदाचारं धर्ममूलं विदुर्बुधाः ॥ २५ ॥

vidveṣa rāgarahitā anutiṣṭhaṃti yaṃ mune | vidvāṃsastaṃ sadācāraṃ dharmamūlaṃ vidurbudhāḥ || 25 ||

Report an error

लक्षणैः परिहीनोपि सम्यगाचारतत्परः । श्रद्धालुरनसूयुश्च नरो जीवेत्समाः शतम ॥ २६ ॥

lakṣaṇaiḥ parihīnopi samyagācāratatparaḥ | śraddhāluranasūyuśca naro jīvetsamāḥ śatama || 26 ||

Report an error

श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितं स्वेषु स्वेषु च कर्मसु । सदाचारं निषेवेत धर्ममूलमतंद्रितः ॥ २७ ॥

śrutismṛtibhyāmuditaṃ sveṣu sveṣu ca karmasu | sadācāraṃ niṣeveta dharmamūlamataṃdritaḥ || 27 ||

Report an error

दुराचाररतो लोके गर्हणीयः पुमान्भवेत् । व्याधिभिश्चाभिभूयेत सदाल्पायुः सुदुःखभाक् ॥ २८ ॥

durācārarato loke garhaṇīyaḥ pumānbhavet | vyādhibhiścābhibhūyeta sadālpāyuḥ suduḥkhabhāk || 28 ||

Report an error

त्याज्यं कर्म पराधीनं कायमात्मवशं सदा । दुःखी यतः पराधीनः सदैवात्मवशः सुखी ॥ २९ ॥

tyājyaṃ karma parādhīnaṃ kāyamātmavaśaṃ sadā | duḥkhī yataḥ parādhīnaḥ sadaivātmavaśaḥ sukhī || 29 ||

Report an error

यस्मिन्कर्मण्यंतरात्मा क्रियमाणे प्रसीदति । तदेव कर्म कर्तव्यं विपरीतं न च क्वचित् ॥ ३० ॥

yasminkarmaṇyaṃtarātmā kriyamāṇe prasīdati | tadeva karma kartavyaṃ viparītaṃ na ca kvacit || 30 ||

Report an error

प्रथमं धर्मसर्वस्वं प्रोक्ता यन्नियमा यमाः । अतस्तेष्वेव वै यत्नः कर्तव्यो धर्ममिच्छता ॥ ३१ ॥

prathamaṃ dharmasarvasvaṃ proktā yanniyamā yamāḥ | atasteṣveva vai yatnaḥ kartavyo dharmamicchatā || 31 ||

Report an error

सत्यं क्षमार्जवं ध्यानमानृशंस्यमहिंसनम् । दमः प्रसादो माधुर्यं मृदुतेति यमा दश ॥ ३२ ॥

satyaṃ kṣamārjavaṃ dhyānamānṛśaṃsyamahiṃsanam | damaḥ prasādo mādhuryaṃ mṛduteti yamā daśa || 32 ||

Report an error

शौचं स्नानं तपो दानं मौनेज्याध्ययनं व्रतम् । उपोषणोपस्थ दंडौ दशैते नियमाः स्मृताः ॥ ३३ ॥

śaucaṃ snānaṃ tapo dānaṃ maunejyādhyayanaṃ vratam | upoṣaṇopastha daṃḍau daśaite niyamāḥ smṛtāḥ || 33 ||

Report an error

कामं क्रोधं मदं मोहं मात्सर्यं लोभमेव च । अमून्षड्वै(?)रिणो जित्वा सर्वत्र विजयी भवेत् ॥ ३४ ॥

kāmaṃ krodhaṃ madaṃ mohaṃ mātsaryaṃ lobhameva ca | amūnṣaḍvai(?)riṇo jitvā sarvatra vijayī bhavet || 34 ||

Report an error

शनैः शनैः स चिनुयाद्धर्मं वल्मीक शृंगवत् । परपीडामकुर्वाणः परलोकसहायिनम् ॥ ३५ ॥

śanaiḥ śanaiḥ sa cinuyāddharmaṃ valmīka śṛṃgavat | parapīḍāmakurvāṇaḥ paralokasahāyinam || 35 ||

Report an error

धर्म एव सहायी स्यादमुत्र न परिच्छदः । पितृ मातृ सुत भ्रातृ योषिद्बंधुजनादिकः ॥ ३६ ॥

dharma eva sahāyī syādamutra na paricchadaḥ | pitṛ mātṛ suta bhrātṛ yoṣidbaṃdhujanādikaḥ || 36 ||

Report an error

जायते चैकलः प्राणी प्रम्रियेत तथैकलः । एकलः सुकृतं भुंक्ते भुंक्ते दुष्कृतमेकलः ॥ ३७ ॥

jāyate caikalaḥ prāṇī pramriyeta tathaikalaḥ | ekalaḥ sukṛtaṃ bhuṃkte bhuṃkte duṣkṛtamekalaḥ || 37 ||

Report an error

देहं पंचत्वमापन्नं त्यक्त्वा कौ काष्ठलोष्ठवत् । बांधवा विमुखा यांति धर्मो यांतमनुव्रजेत् ॥ ३८ ॥

dehaṃ paṃcatvamāpannaṃ tyaktvā kau kāṣṭhaloṣṭhavat | bāṃdhavā vimukhā yāṃti dharmo yāṃtamanuvrajet || 38 ||

Report an error

कृती संचिनुयाद्धर्मं ततोऽमुत्र सहायिनम् । धर्मं सहायिनं लब्द्ध्वा संतरेद्दुस्तरं तमः ॥ ३९ ॥

kṛtī saṃcinuyāddharmaṃ tato'mutra sahāyinam | dharmaṃ sahāyinaṃ labddhvā saṃtareddustaraṃ tamaḥ || 39 ||

Report an error

संबंधानाचरेन्नित्यमुत्तमैरुत्तमैः सुधीः । अधमानधमांस्त्यक्त्वा कुलमुत्कर्षतां नयेत् ॥ ४० ॥

saṃbaṃdhānācarennityamuttamairuttamaiḥ sudhīḥ | adhamānadhamāṃstyaktvā kulamutkarṣatāṃ nayet || 40 ||

Report an error

उत्तमानुत्तमानेव गच्छन्हीनांश्च वर्जयन् । ब्राह्मणः श्रेष्ठतामेति प्रत्यवाये न शूद्रताम् ॥ ४१ ॥

uttamānuttamāneva gacchanhīnāṃśca varjayan | brāhmaṇaḥ śreṣṭhatāmeti pratyavāye na śūdratām || 41 ||

Report an error

अनध्ययनशीलं च सदाचारविलंघिनम् । सालसं च दुरन्नादं ब्राह्मणं बाधतेंऽतकः ॥ ४२ ॥

anadhyayanaśīlaṃ ca sadācāravilaṃghinam | sālasaṃ ca durannādaṃ brāhmaṇaṃ bādhateṃ'takaḥ || 42 ||

Report an error

ततोऽभ्यसेत्प्रयत्नेन सदाचारं सदा द्विजः । तीर्थान्यप्यभिलष्यंति सदाचारिसमागमम् ॥ ४३ ॥

tato'bhyasetprayatnena sadācāraṃ sadā dvijaḥ | tīrthānyapyabhilaṣyaṃti sadācārisamāgamam || 43 ||

Report an error

रजनीप्रांतयामार्धं बाह्मः समय उच्यते । स्वहितं चिंतयेत्प्राज्ञस्तस्मिंश्चोत्थाय सवर्दा ॥ ४४ ॥

rajanīprāṃtayāmārdhaṃ bāhmaḥ samaya ucyate | svahitaṃ ciṃtayetprājñastasmiṃścotthāya savardā || 44 ||

Report an error

गजास्यं संस्मरेदादौ तत ईशं सहांबया । श्रीरंगं श्रीसमेतं तु ब्रह्माण्या कमलोद्भवम् ॥ ४५ ॥

gajāsyaṃ saṃsmaredādau tata īśaṃ sahāṃbayā | śrīraṃgaṃ śrīsametaṃ tu brahmāṇyā kamalodbhavam || 45 ||

Report an error

इंद्रादीन्सकलान्देवान्वसिष्ठादीन्मुनीनपि । गंगाद्याः सरितः सर्वाः श्रीशैलाद्यखिलान्गिरीन् ॥ ४६ ॥

iṃdrādīnsakalāndevānvasiṣṭhādīnmunīnapi | gaṃgādyāḥ saritaḥ sarvāḥ śrīśailādyakhilāngirīn || 46 ||

Report an error

क्षीरोदादीन्समुद्रांश्च मानसादि सरांसि च । वनानि नंदनादीनि धेनूः कामदुघादिकाः ॥ ४७ ॥

kṣīrodādīnsamudrāṃśca mānasādi sarāṃsi ca | vanāni naṃdanādīni dhenūḥ kāmadughādikāḥ || 47 ||

Report an error

कल्पवृक्षादि वृक्षांश्च धातून्कांचनमुख्यतः । दिव्यस्त्रीरुर्वशीमुख्या गरुडादीन्पतत्त्रिणः ॥ ४८ ॥

kalpavṛkṣādi vṛkṣāṃśca dhātūnkāṃcanamukhyataḥ | divyastrīrurvaśīmukhyā garuḍādīnpatattriṇaḥ || 48 ||

Report an error

नागाश्च शेषप्रमुखान्गजानैरावतादिकान् । अश्वानुच्चैःश्रवो मुख्यान्कौस्तुभादीन्मणीञ्छुभान् ॥ ४९ ॥

nāgāśca śeṣapramukhāngajānairāvatādikān | aśvānuccaiḥśravo mukhyānkaustubhādīnmaṇīñchubhān || 49 ||

Report an error

स्मरेदरुंधतीमुख्याः पतिव्रतवतीर्वधूः । नैमिषादीन्यरण्यानि पुरीः काशीपुरीमुखाः ॥ ५० ॥

smaredaruṃdhatīmukhyāḥ pativratavatīrvadhūḥ | naimiṣādīnyaraṇyāni purīḥ kāśīpurīmukhāḥ || 50 ||

Report an error

विश्वेशादीनि लिंगानि वेदानृक्प्रमुखानपि । गायत्रीप्रमुखान्मंत्रान्योगिनः सनकादिकान् ॥ ५१ ॥

viśveśādīni liṃgāni vedānṛkpramukhānapi | gāyatrīpramukhānmaṃtrānyoginaḥ sanakādikān || 51 ||

Report an error

प्रणवादिमहाबीजं नारदादींश्च वैष्णवान् । शिवभक्तांश्च बाणादीन्प्रह्लादादीन्दृढव्रतान् ॥ ५२ ॥

praṇavādimahābījaṃ nāradādīṃśca vaiṣṇavān | śivabhaktāṃśca bāṇādīnprahlādādīndṛḍhavratān || 52 ||

Report an error

वदान्यांश्च दधीच्यादीन्हरिश्चंद्रादि भूपतीन् । जननी चरणौ स्मृत्वा सर्वतीर्थोत्तमोत्तमौ ॥ ५३ ॥

vadānyāṃśca dadhīcyādīnhariścaṃdrādi bhūpatīn | jananī caraṇau smṛtvā sarvatīrthottamottamau || 53 ||

Report an error

पितरं च गुरूंश्चापि हृदि ध्यात्वा प्रसन्नधीः । ततश्चावश्यकं कर्तुं नैर्ऋतीं दिशमाश्रयेत् ॥ ५४ ॥

pitaraṃ ca gurūṃścāpi hṛdi dhyātvā prasannadhīḥ | tataścāvaśyakaṃ kartuṃ nairṛtīṃ diśamāśrayet || 54 ||

Report an error

ग्रामाद्धनुःशतं गच्छेन्नगराच्च चतुर्गुणम् । तृणैराच्छाद्य वसुधां शिरः प्रावृत्य वाससा ॥ ५५ ॥

grāmāddhanuḥśataṃ gacchennagarācca caturguṇam | tṛṇairācchādya vasudhāṃ śiraḥ prāvṛtya vāsasā || 55 ||

Report an error

कर्णोपवीत्युदग्वक्त्रो दिवसे संध्ययोरपि । विण्मूत्रे विसृजेन्मौनी निशायां दक्षिणामुखः ॥ ५६ ॥

karṇopavītyudagvaktro divase saṃdhyayorapi | viṇmūtre visṛjenmaunī niśāyāṃ dakṣiṇāmukhaḥ || 56 ||

Report an error

न तिष्ठन्नाप्सु नो विप्र गो वह्न्यनिल संमुखः । न फालकृष्टे भूभागे न रथ्यासेव्यभूतले ॥ ५७ ॥

na tiṣṭhannāpsu no vipra go vahnyanila saṃmukhaḥ | na phālakṛṣṭe bhūbhāge na rathyāsevyabhūtale || 57 ||

Report an error

नालोकयेद्दिशोभागाञ्ज्योतिश्चक्रं नभोमलम् । वामेन पाणिना शिश्नं धृत्वोत्तिष्ठेत्प्रयत्नवान् ॥ ५८ ॥

nālokayeddiśobhāgāñjyotiścakraṃ nabhomalam | vāmena pāṇinā śiśnaṃ dhṛtvottiṣṭhetprayatnavān || 58 ||

Report an error

अथो मृदं समादाय जंतुकर्करवर्जिताम् । विहाय मूषकोत्खातां शौचोच्छिष्टां च नाकुलाम् ॥ ५९ ॥

atho mṛdaṃ samādāya jaṃtukarkaravarjitām | vihāya mūṣakotkhātāṃ śaucocchiṣṭāṃ ca nākulām || 59 ||

Report an error

गुह्ये दद्यान्मृदं चैकां पायौ पंचांबुसां तराः । दश वामकरे चापि सप्त पाणिद्वये मृदः ॥ ६० ॥

guhye dadyānmṛdaṃ caikāṃ pāyau paṃcāṃbusāṃ tarāḥ | daśa vāmakare cāpi sapta pāṇidvaye mṛdaḥ || 60 ||

Report an error

एकैकां पादयोर्दद्यात्तिस्रः पाण्योर्मृदस्तथा । इत्थं शौचं गृही कुर्याद्गंधलेपक्षयावधि ॥ ६१ ॥

ekaikāṃ pādayordadyāttisraḥ pāṇyormṛdastathā | itthaṃ śaucaṃ gṛhī kuryādgaṃdhalepakṣayāvadhi || 61 ||

Report an error

क्रमाद्द्वैगुण्यमेतस्माद्ब्रह्मचर्यादिषु त्रिषु । दिवाविहित शौचस्य रात्रावर्धं समाचरेत् ॥ ६२ ॥

kramāddvaiguṇyametasmādbrahmacaryādiṣu triṣu | divāvihita śaucasya rātrāvardhaṃ samācaret || 62 ||

Report an error

रुज्यर्धं च तदर्धं च पथि चौरादि बाधिते । तदर्धं योषितां चापि सुस्थे न्यूनं न कारयेत् ॥ ६३ ॥

rujyardhaṃ ca tadardhaṃ ca pathi caurādi bādhite | tadardhaṃ yoṣitāṃ cāpi susthe nyūnaṃ na kārayet || 63 ||

Report an error

अपि सर्वनदीतोयैर्मृत्कूटैश्चापि गोमयैः । आपादमाचरच्छौचं भावदुष्टो न शुद्धिभाक् ॥ ६४ ॥

api sarvanadītoyairmṛtkūṭaiścāpi gomayaiḥ | āpādamācaracchaucaṃ bhāvaduṣṭo na śuddhibhāk || 64 ||

Report an error

आर्द्रधात्रीफलोन्माना मृदः शौचे प्रकीर्तिताः । सर्वाश्चाहुतयोप्येवं ग्रासाश्चांद्रायणेपि च । प्रागास्य उदगास्योवा सूपविष्टः शुचौ भुवि । उपस्पृशेद्विहीनायां तुषांगारास्थिभस्मभिः ॥ ६५–६६ ॥

ārdradhātrīphalonmānā mṛdaḥ śauce prakīrtitāḥ | sarvāścāhutayopyevaṃ grāsāścāṃdrāyaṇepi ca | prāgāsya udagāsyovā sūpaviṣṭaḥ śucau bhuvi | upaspṛśedvihīnāyāṃ tuṣāṃgārāsthibhasmabhiḥ || 65–66 ||

Report an error

अनुष्णाभिरफेनाभिरद्भिर्हृद्गाभिरत्वरः । ब्राह्मणो ब्राह्मतीर्थेन दृष्टिपूताभिराचमेत् ॥ ६७ ॥

anuṣṇābhiraphenābhiradbhirhṛdgābhiratvaraḥ | brāhmaṇo brāhmatīrthena dṛṣṭipūtābhirācamet || 67 ||

Report an error

कंठगाभिर्नृपः शुद्ध्येत्तालुगाभिस्तथोरुजः । स्त्रीशूद्रावास्य संस्पर्शमात्रेणापि विशुद्ध्यतः ॥ ६८ ॥

kaṃṭhagābhirnṛpaḥ śuddhyettālugābhistathorujaḥ | strīśūdrāvāsya saṃsparśamātreṇāpi viśuddhyataḥ || 68 ||

Report an error

शिरः प्रावृत्य कंठं वा जले मुक्तशिखोऽपि च । अक्षालितपदद्वंद्व आचांतोप्यशुचिर्मतः ॥ ६९ ॥

śiraḥ prāvṛtya kaṃṭhaṃ vā jale muktaśikho'pi ca | akṣālitapadadvaṃdva ācāṃtopyaśucirmataḥ || 69 ||

Report an error

त्रिः पीत्वांबु विशुद्ध्यर्थं ततः खानि विशोधयेत् । अंगुष्ठमूलदेशेन द्विर्द्विरोष्ठाधरौ स्पृशेत् ॥ ७० ॥

triḥ pītvāṃbu viśuddhyarthaṃ tataḥ khāni viśodhayet | aṃguṣṭhamūladeśena dvirdviroṣṭhādharau spṛśet || 70 ||

Report an error

अंगुलीभिस्त्रिभिः पश्चात्पुनरास्यं स्पृशेत्सुधीः । तर्जन्यंगुष्ठकोट्या च घ्राणरंध्रे पुनः पुनः ॥ ७१ ॥

aṃgulībhistribhiḥ paścātpunarāsyaṃ spṛśetsudhīḥ | tarjanyaṃguṣṭhakoṭyā ca ghrāṇaraṃdhre punaḥ punaḥ || 71 ||

Report an error

अंगुष्ठानामिकाग्राभ्यां चक्षुः श्रोत्रे पुनः पुनः । कनिष्ठांगुष्ठयोगेन नाभिरंध्रमुपस्पृशेत् ॥ ७२ ॥

aṃguṣṭhānāmikāgrābhyāṃ cakṣuḥ śrotre punaḥ punaḥ | kaniṣṭhāṃguṣṭhayogena nābhiraṃdhramupaspṛśet || 72 ||

Report an error

स्पृष्ट्वा तलेन हृदयं समस्ताभिः शिरः स्पृशेत् । अंगुल्यग्रैस्तथा स्कंधौ सांबु सर्वत्र संस्पृशेत् ॥ ७३ ॥

spṛṣṭvā talena hṛdayaṃ samastābhiḥ śiraḥ spṛśet | aṃgulyagraistathā skaṃdhau sāṃbu sarvatra saṃspṛśet || 73 ||

Report an error

आचांतः पुनराचामेत्कृते रथ्योपसर्पणे । स्नात्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा प्रारंभे शुभकर्मणाम् ॥ ७४ ॥

ācāṃtaḥ punarācāmetkṛte rathyopasarpaṇe | snātvā bhuktvā payaḥ pītvā prāraṃbhe śubhakarmaṇām || 74 ||

Report an error

सुप्त्वा वासः परीधाय तथा दृष्ट्वाप्यमंगलम् । प्रमादादशुचिं स्पृष्ट्वा द्विराचांतः शुचिर्भवेत् ॥ ७५ ॥

suptvā vāsaḥ parīdhāya tathā dṛṣṭvāpyamaṃgalam | pramādādaśuciṃ spṛṣṭvā dvirācāṃtaḥ śucirbhavet || 75 ||

Report an error

अथो मुखविशुद्ध्यर्थं गृह्णीयाद्दंतधावनम् । आचांतोप्यशुचिर्यस्मादकृत्वा दंतधावनम् ॥ ७६ ॥

atho mukhaviśuddhyarthaṃ gṛhṇīyāddaṃtadhāvanam | ācāṃtopyaśuciryasmādakṛtvā daṃtadhāvanam || 76 ||

Report an error

प्रतिपद्दर्शषष्ठीषु नवम्यां रविवासरे । दंतानां काष्ठसंयोगो दहेदासप्तमं कुलम् ॥ ७७ ॥

pratipaddarśaṣaṣṭhīṣu navamyāṃ ravivāsare | daṃtānāṃ kāṣṭhasaṃyogo dahedāsaptamaṃ kulam || 77 ||

Report an error

अलाभे दंतकाष्ठानां निषिद्धे वाथ वासरे । गंडूषा द्वादश ग्राह्या मुखस्य परिशुद्धये ॥ ७८ ॥

alābhe daṃtakāṣṭhānāṃ niṣiddhe vātha vāsare | gaṃḍūṣā dvādaśa grāhyā mukhasya pariśuddhaye || 78 ||

Report an error

कनिष्ठाग्र परीमाणं सत्वचं निर्व्रणं ऋजुम् । द्वादशांगुलमानं च सार्धं स्याद्दंतधावनम् ॥ ७९ ॥

kaniṣṭhāgra parīmāṇaṃ satvacaṃ nirvraṇaṃ ṛjum | dvādaśāṃgulamānaṃ ca sārdhaṃ syāddaṃtadhāvanam || 79 ||

Report an error

एकैकांगुलह्रासेन वर्णेष्वन्येषु कीर्तितम् । आम्राम्रातक धात्रीणां कंकोल खदिरोद्भवम् ॥ ८० ॥

ekaikāṃgulahrāsena varṇeṣvanyeṣu kīrtitam | āmrāmrātaka dhātrīṇāṃ kaṃkola khadirodbhavam || 80 ||

Report an error

शम्यपामार्गखर्जूरीशेलुश्रीपर्णिपीलुजम् । राजादनं च नारंगं कषायकटुकंटकम् ॥ ८१ ॥

śamyapāmārgakharjūrīśeluśrīparṇipīlujam | rājādanaṃ ca nāraṃgaṃ kaṣāyakaṭukaṃṭakam || 81 ||

Report an error

क्षीरवृक्षोद्भवं वापि प्रशस्तं दंतधावनम् । जिह्वोल्लेखनिकां चापि कुर्याच्चापाकृतिं शुभाम् ॥ ८२ ॥

kṣīravṛkṣodbhavaṃ vāpi praśastaṃ daṃtadhāvanam | jihvollekhanikāṃ cāpi kuryāccāpākṛtiṃ śubhām || 82 ||

Report an error

अन्नाद्याय व्यूहध्वं सोमोराजाय मा गमत् । समे मुखं प्रमार्क्ष्यते यशसा च भगेन च ॥ ८३ ॥

annādyāya vyūhadhvaṃ somorājāya mā gamat | same mukhaṃ pramārkṣyate yaśasā ca bhagena ca || 83 ||

Report an error

आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशु वसूनि च । ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च त्वन्नो देहि वनस्पते ॥ ८४ ॥

āyurbalaṃ yaśo varcaḥ prajāḥ paśu vasūni ca | brahma prajñāṃ ca medhāṃ ca tvanno dehi vanaspate || 84 ||

Report an error

मंत्रावेतौ समुच्चार्य यः कुर्याद्दंतधावनम् । वनस्पतिगतः सोमस्तस्य नित्यं प्रसीदति ॥ ८५ ॥

maṃtrāvetau samuccārya yaḥ kuryāddaṃtadhāvanam | vanaspatigataḥ somastasya nityaṃ prasīdati || 85 ||

Report an error

मुखे पर्युषिते यस्माद्भवेदशुचिभाग्नरः । ततः कुर्यात्प्रयत्नेन शुद्ध्यर्थं दंतधावनम् ॥ ८६ ॥

mukhe paryuṣite yasmādbhavedaśucibhāgnaraḥ | tataḥ kuryātprayatnena śuddhyarthaṃ daṃtadhāvanam || 86 ||

Report an error

उपवासेपि नो दुष्येद्दंतधावनमंजनम् । गंधालंकारसद्वस्त्रपुष्पमालानुलेपनम् ॥ ८७ ॥

upavāsepi no duṣyeddaṃtadhāvanamaṃjanam | gaṃdhālaṃkārasadvastrapuṣpamālānulepanam || 87 ||

Report an error

प्रातःसंध्यां ततः कुर्याद्दंतधावनपूर्विकाम् । प्रातःस्नानं चरित्वा च शुद्धे तीर्थे विशेषतः ॥ ८८ ॥

prātaḥsaṃdhyāṃ tataḥ kuryāddaṃtadhāvanapūrvikām | prātaḥsnānaṃ caritvā ca śuddhe tīrthe viśeṣataḥ || 88 ||

Report an error

प्रातःस्नानाद्यतःशुद्ध्येत्कायोयं मलिनः सदा । छिद्रितो नवभिश्छिद्रैः स्रवत्येव दिवानिशम् ॥ ८९ ॥

prātaḥsnānādyataḥśuddhyetkāyoyaṃ malinaḥ sadā | chidrito navabhiśchidraiḥ sravatyeva divāniśam || 89 ||

Report an error

उत्साह मेधा सौभाग्य रूप संपत्प्रवर्तकम् । मनः प्रसन्नताहेतुः प्रातःस्नानं प्रशस्यते ॥ ९० ॥

utsāha medhā saubhāgya rūpa saṃpatpravartakam | manaḥ prasannatāhetuḥ prātaḥsnānaṃ praśasyate || 90 ||

Report an error

प्रस्वेद लालाद्याक्लिन्नो निद्राधीनो यतो नरः । प्रातःस्नानात्ततोर्हः स्यान्मंत्रस्तोत्रजपादिषु ॥ ९१ ॥

prasveda lālādyāklinno nidrādhīno yato naraḥ | prātaḥsnānāttatorhaḥ syānmaṃtrastotrajapādiṣu || 91 ||

Report an error

प्रातःप्रातस्तु यत्स्नानं संजाते चारुणोदये । प्राजापत्यसमं प्राहुस्तन्महाघविघातकृत् ॥ ९२ ॥

prātaḥprātastu yatsnānaṃ saṃjāte cāruṇodaye | prājāpatyasamaṃ prāhustanmahāghavighātakṛt || 92 ||

Report an error

प्रातःस्नानं हरेत्पापमलक्ष्मीं ग्लानिमेव च । अशुचित्वं च दुःस्वप्नं तुष्टिं पुष्टिं प्रयच्छति ॥ ९३ ॥

prātaḥsnānaṃ haretpāpamalakṣmīṃ glānimeva ca | aśucitvaṃ ca duḥsvapnaṃ tuṣṭiṃ puṣṭiṃ prayacchati || 93 ||

Report an error

नोपसर्पंति वै दुष्टाः प्रातःस्नायिजन क्वचित् । दृष्टादृष्टफलं यस्मात्प्रातःस्नानं समाचरेत् ॥ ९४ ॥

nopasarpaṃti vai duṣṭāḥ prātaḥsnāyijana kvacit | dṛṣṭādṛṣṭaphalaṃ yasmātprātaḥsnānaṃ samācaret || 94 ||

Report an error

प्रसंगतः स्नानविधिं वक्ष्यामि कलशोद्भव । विधिस्नानं यतः प्राहुः स्नानाच्छतगुणोत्तरम् ॥ ९५ ॥

prasaṃgataḥ snānavidhiṃ vakṣyāmi kalaśodbhava | vidhisnānaṃ yataḥ prāhuḥ snānācchataguṇottaram || 95 ||

Report an error

विशुद्धां मृदमादाय बर्हींषि तिल गोमयम् । शुचौ देशे परिस्थाप्य त्वाचम्य स्नानमाचरेत् ॥ ९६ ॥

viśuddhāṃ mṛdamādāya barhīṃṣi tila gomayam | śucau deśe paristhāpya tvācamya snānamācaret || 96 ||

Report an error

उपग्रही बद्धशिखो जलमध्ये समाविशेत् । उरुँ हीति मंत्रेण तोयमावर्त्य सृष्टितः ॥ ९७ ॥

upagrahī baddhaśikho jalamadhye samāviśet | uru~ hīti maṃtreṇa toyamāvartya sṛṣṭitaḥ || 97 ||

Report an error

ये ते शतं ततो जप्त्वा तोयस्यामंत्रणाय च । सुमित्रिया नो मंत्रेण पूर्वं कृत्वा जलांजलिम् । क्षिपेद्द्वेष्यं समुद्दिश्य जपन्दुर्मित्रिया इति ॥ ९८ ॥

ye te śataṃ tato japtvā toyasyāmaṃtraṇāya ca | sumitriyā no maṃtreṇa pūrvaṃ kṛtvā jalāṃjalim | kṣipeddveṣyaṃ samuddiśya japandurmitriyā iti || 98 ||

Report an error

इदं विष्णुरिमं जप्त्वा लिंपेदंगानि मृत्स्नया । मृदैकया शिरः क्षाल्य द्वाभ्यां नाभेस्तथोपरि ॥ ९९ ॥

idaṃ viṣṇurimaṃ japtvā liṃpedaṃgāni mṛtsnayā | mṛdaikayā śiraḥ kṣālya dvābhyāṃ nābhestathopari || 99 ||

Report an error

नाभेरधस्तु तिसृभिः पादौ षड्भिर्विशोधयेत् ।। । मज्जेत्प्रवाहाभिमुख आपो अस्मानिमं जपन् ॥ १०० ॥

nābheradhastu tisṛbhiḥ pādau ṣaḍbhirviśodhayet || | majjetpravāhābhimukha āpo asmānimaṃ japan || 100 ||

Report an error

उदिदाभ्यः शुचिरिति मंत्र उन्मज्जने मतः । मानस्तोक इमं जप्त्वा लिंपेद्गात्राणि गोमयैः ॥ १०१ ॥

udidābhyaḥ śuciriti maṃtra unmajjane mataḥ | mānastoka imaṃ japtvā liṃpedgātrāṇi gomayaiḥ || 101 ||

Report an error

इमं मे वरुणेत्यादि मंत्रः स्वात्माभिषेचनम् । तत्त्वायामि तथात्वन्नः सत्वं नश्चाप्युदुत्तमम् ॥ १०२ ॥

imaṃ me varuṇetyādi maṃtraḥ svātmābhiṣecanam | tattvāyāmi tathātvannaḥ satvaṃ naścāpyuduttamam || 102 ||

Report an error

धाम्नोधाम्नस्तथा मापो मौषधीरिति संजपेत् । यदाहुरघ्न्या मुंचंतु मेति चावभृथेति च ॥ १०३ ॥

dhāmnodhāmnastathā māpo mauṣadhīriti saṃjapet | yadāhuraghnyā muṃcaṃtu meti cāvabhṛtheti ca || 103 ||

Report an error

अब्दैवता इमे मंत्राः प्रोक्ताः स्वात्माभिषेचने । प्रणवेन ततो विप्रो महाव्याहृतिभिस्ततः ॥ १०४ ॥

abdaivatā ime maṃtrāḥ proktāḥ svātmābhiṣecane | praṇavena tato vipro mahāvyāhṛtibhistataḥ || 104 ||

Report an error

आत्मानं पावयेद्विद्वान्गायत्र्या च ततः कृती । आपो हिष्ठेति तिसृभिः प्रत्यृचं पावनं स्मृतम् ॥ १०५ ॥

ātmānaṃ pāvayedvidvāngāyatryā ca tataḥ kṛtī | āpo hiṣṭheti tisṛbhiḥ pratyṛcaṃ pāvanaṃ smṛtam || 105 ||

Report an error

एतेपि पावना मंत्रा इदमापो हविष्मतीः । देवीराप अपो देवा द्रुपदादिव संज्ञकाः ॥ १०६ ॥

etepi pāvanā maṃtrā idamāpo haviṣmatīḥ | devīrāpa apo devā drupadādiva saṃjñakāḥ || 106 ||

Report an error

शन्नो देवीरपोदेवीस्तथापाँरसमित्यपि । पुनंतु मेति च नव पावमान्यः प्रकीर्तिताः ॥ १०७ ॥

śanno devīrapodevīstathāpā~rasamityapi | punaṃtu meti ca nava pāvamānyaḥ prakīrtitāḥ || 107 ||

Report an error

ततोऽघमर्षणं जप्त्वा द्रुपदां च ततो जपेत् । प्राणायामं च विधिवदथवांतर्जले जपेत् ॥ १०८ ॥

tato'ghamarṣaṇaṃ japtvā drupadāṃ ca tato japet | prāṇāyāmaṃ ca vidhivadathavāṃtarjale japet || 108 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).