स्कंद उवाच ।। । पुनर्विशेषं वक्ष्यामि सदाचारस्य कुंभज । यं श्रुत्वापि नरो धीमान्नाज्ञानतिमिरं विशेत् ॥ १ ॥
skaṃda uvāca || | punarviśeṣaṃ vakṣyāmi sadācārasya kuṃbhaja | yaṃ śrutvāpi naro dhīmānnājñānatimiraṃ viśet || 1 ||
काशीखण्डः · अध्यायः ३६
A chapter of the Skanda Purana.
96 versesSanskrit with transliteration
स्कंद उवाच ।। । पुनर्विशेषं वक्ष्यामि सदाचारस्य कुंभज । यं श्रुत्वापि नरो धीमान्नाज्ञानतिमिरं विशेत् ॥ १ ॥
skaṃda uvāca || | punarviśeṣaṃ vakṣyāmi sadācārasya kuṃbhaja | yaṃ śrutvāpi naro dhīmānnājñānatimiraṃ viśet || 1 ||
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्त्रयो वर्णा द्विजाः स्मृताः । प्रथमं मातृतो जाता द्वितीयं चोपनायनात् ॥ २ ॥
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāstrayo varṇā dvijāḥ smṛtāḥ | prathamaṃ mātṛto jātā dvitīyaṃ copanāyanāt || 2 ||
एषां क्रियानिषेकादि श्मशानांता च वैदिकी । आदधीत सुधीर्गर्भमृतौमूलं मघां त्यजेत् ॥ ३ ॥
eṣāṃ kriyāniṣekādi śmaśānāṃtā ca vaidikī | ādadhīta sudhīrgarbhamṛtaumūlaṃ maghāṃ tyajet || 3 ||
स्पंदनात्प्राक्पुंसवनं सीमंतोन्नयनं ततः । मासि षष्ठेऽष्टमे वापि जातेथो जातकर्म च ॥ ४ ॥
spaṃdanātprākpuṃsavanaṃ sīmaṃtonnayanaṃ tataḥ | māsi ṣaṣṭhe'ṣṭame vāpi jātetho jātakarma ca || 4 ||
नामाह्न्येकादशे गेहाच्चतुर्थेमासि निष्क्रमः । मासेन्नप्राशनं षष्ठे चूडाब्दे वा यथाकुलम् ॥ ५ ॥
nāmāhnyekādaśe gehāccaturthemāsi niṣkramaḥ | māsennaprāśanaṃ ṣaṣṭhe cūḍābde vā yathākulam || 5 ||
शममेनो व्रजेदेवं बैजं गर्भजमवे च । स्त्रीणामेताः क्रियास्तूष्णीं पाणिग्राहस्तु मंत्रवान् ॥ ६ ॥
śamameno vrajedevaṃ baijaṃ garbhajamave ca | strīṇāmetāḥ kriyāstūṣṇīṃ pāṇigrāhastu maṃtravān || 6 ||
सप्तमेथाष्टमेवाब्दे सावित्रीं ब्राह्मणोर्हति । नृपस्त्वेकादशे वैश्यो द्वादशे वा यथाकुलम् ॥ ७ ॥
saptamethāṣṭamevābde sāvitrīṃ brāhmaṇorhati | nṛpastvekādaśe vaiśyo dvādaśe vā yathākulam || 7 ||
ब्रह्मतेजोभिवृद्ध्यर्थं विप्रोब्देपंचमेर्हति । षष्ठे बलार्थी नृपतिर्मौजीं वैश्योष्टमे ध्रियेत् ॥ ८ ॥
brahmatejobhivṛddhyarthaṃ viprobdepaṃcamerhati | ṣaṣṭhe balārthī nṛpatirmaujīṃ vaiśyoṣṭame dhriyet || 8 ||
महाव्याहृतिपूर्वं च वेदमध्यापयेद्गुरुः । उपनीय च तं शिष्यं शौचाचारे च योजयेत् ॥ ९ ॥
mahāvyāhṛtipūrvaṃ ca vedamadhyāpayedguruḥ | upanīya ca taṃ śiṣyaṃ śaucācāre ca yojayet || 9 ||
पूर्वोक्तविधिना शौचं कुर्यादाचमनं तथा । दंताञ्जिह्वां विशोध्याथ कृत्वा मलविशोधनम् ॥ १० ॥
pūrvoktavidhinā śaucaṃ kuryādācamanaṃ tathā | daṃtāñjihvāṃ viśodhyātha kṛtvā malaviśodhanam || 10 ||
स्नात्वांबुदैवतैर्मंत्रैः प्राणानायम्य यत्नतः । उपस्थानं रवेः कृत्वा संध्ययोरुभयोरपि ॥ ११ ॥
snātvāṃbudaivatairmaṃtraiḥ prāṇānāyamya yatnataḥ | upasthānaṃ raveḥ kṛtvā saṃdhyayorubhayorapi || 11 ||
अग्निकार्यं ततः कृत्वा ब्राह्मणानभिवादयेत् । ब्रुवन्नमुक गोत्रोहमभिवादय इत्यपि ॥ १२ ॥
agnikāryaṃ tataḥ kṛtvā brāhmaṇānabhivādayet | bruvannamuka gotrohamabhivādaya ityapi || 12 ||
अभिवादनशीलस्य वृद्धसेवारतस्य च । आयुर्यशोबलं बुद्धिर्वर्धतेऽहरहोधिकम् ॥ १३ ॥
abhivādanaśīlasya vṛddhasevāratasya ca | āyuryaśobalaṃ buddhirvardhate'harahodhikam || 13 ||
अधीते गुरुणा हूतः प्राप्तं तस्मै निवेदयेत् । कर्मणा मनसा वाचा हितं तस्याचरेत्सदा ॥ १४ ॥
adhīte guruṇā hūtaḥ prāptaṃ tasmai nivedayet | karmaṇā manasā vācā hitaṃ tasyācaretsadā || 14 ||
अध्याप्याधर्मतोनार्थात्साध्वाप्तज्ञानवित्तदाः । शक्ताः कृतज्ञाः शुचयोऽद्रोहकाश्चानसूयकाः ॥ १५ ॥
adhyāpyādharmatonārthātsādhvāptajñānavittadāḥ | śaktāḥ kṛtajñāḥ śucayo'drohakāścānasūyakāḥ || 15 ||
धारयेन्मेखलादंडोपवीताजिनमेव च । अनिंद्येषु चरेद्भैक्ष्यं ब्राह्मणेष्वात्मवृत्तये ॥ १६ ॥
dhārayenmekhalādaṃḍopavītājinameva ca | aniṃdyeṣu caredbhaikṣyaṃ brāhmaṇeṣvātmavṛttaye || 16 ||
ब्राह्मणक्षत्रियविशामादिमध्यावसानतः । भैक्ष्यचर्या क्रमेण स्याद्भवच्छब्दोपलक्षिता ॥ १७ ॥
brāhmaṇakṣatriyaviśāmādimadhyāvasānataḥ | bhaikṣyacaryā krameṇa syādbhavacchabdopalakṣitā || 17 ||
वाग्यतो गुर्वनुज्ञातो भुंजीतान्नमकुत्सयन् । एकान्नं न समश्नीयाच्छ्राद्धेऽश्नीयात्तथापदि ॥ १८ ॥
vāgyato gurvanujñāto bhuṃjītānnamakutsayan | ekānnaṃ na samaśnīyācchrāddhe'śnīyāttathāpadi || 18 ||
अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यंचातिभोजनम् । अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ॥ १९ ॥
anārogyamanāyuṣyamasvargyaṃcātibhojanam | apuṇyaṃ lokavidviṣṭaṃ tasmāttatparivarjayet || 19 ||
न द्विर्भुंजीत चैकस्मिन्दिवा क्वापि द्विजोत्तमः । सायंप्रातर्द्विजोऽश्नीयादग्निहोत्रविधानवित् ॥ २० ॥
na dvirbhuṃjīta caikasmindivā kvāpi dvijottamaḥ | sāyaṃprātardvijo'śnīyādagnihotravidhānavit || 20 ||
मधुमांसं प्राणिहिंसां भास्करालोकनांजने । स्त्रियं पर्युषितोच्छिष्टंपरिवादं विवजर्येत् ॥ २१ ॥
madhumāṃsaṃ prāṇihiṃsāṃ bhāskarālokanāṃjane | striyaṃ paryuṣitocchiṣṭaṃparivādaṃ vivajaryet || 21 ||
औपनायनिकः कालो ब्रह्मक्षत्र विशां परः । आ षोडशादाद्वाविंशादा चतुर्विंशदब्दतः ॥ २२ ॥
aupanāyanikaḥ kālo brahmakṣatra viśāṃ paraḥ | ā ṣoḍaśādādvāviṃśādā caturviṃśadabdataḥ || 22 ||
इतोप्यूर्ध्वं न संस्कार्याः पतिता धर्मवर्जिताः । व्रात्यस्तोमेन यज्ञेन तत्पातित्यं परिव्रजेत् ॥ २३ ॥
itopyūrdhvaṃ na saṃskāryāḥ patitā dharmavarjitāḥ | vrātyastomena yajñena tatpātityaṃ parivrajet || 23 ||
सावित्रीपतितैः सार्धं संबंधं न समाचरेत् । ऐणं च रौरवं वास्तं क्रमाच्चर्म द्विजन्मनाम् ॥ २४ ॥
sāvitrīpatitaiḥ sārdhaṃ saṃbaṃdhaṃ na samācaret | aiṇaṃ ca rauravaṃ vāstaṃ kramāccarma dvijanmanām || 24 ||
वसीरन्नानुपूर्व्येण शाण क्षौमाविकानि च । द्विजस्य मेखला मौंजी मौर्वी च भुजजन्मनः । भवेत्त्रिवृत्समाश्लक्ष्णा विशस्तु शणतांतवी ॥ २५ ॥
vasīrannānupūrvyeṇa śāṇa kṣaumāvikāni ca | dvijasya mekhalā mauṃjī maurvī ca bhujajanmanaḥ | bhavettrivṛtsamāślakṣṇā viśastu śaṇatāṃtavī || 25 ||
मुंजाभावे विधातव्या कुशाश्मंतकबल्वजैः । ग्रंथिनैकेन संयुक्ता त्रिभिः पंचभिरेव वा ॥ २६ ॥
muṃjābhāve vidhātavyā kuśāśmaṃtakabalvajaiḥ | graṃthinaikena saṃyuktā tribhiḥ paṃcabhireva vā || 26 ||
उपवीतक्रमेण स्यात्कार्पासं शाणमाविकम् । त्रिवृदूर्ध्ववृतं तच्च भवेदायुर्विवृद्धये ॥ २७ ॥
upavītakrameṇa syātkārpāsaṃ śāṇamāvikam | trivṛdūrdhvavṛtaṃ tacca bhavedāyurvivṛddhaye || 27 ||
बिल्वपालाशयोर्दंडो ब्राह्मणस्य नृपस्य तु । न्यग्रोधबालदलयोः पीलूदुंबरयोर्विशः ॥ २८ ॥
bilvapālāśayordaṃḍo brāhmaṇasya nṛpasya tu | nyagrodhabāladalayoḥ pīlūduṃbarayorviśaḥ || 28 ||
आमौलिं वाऽऽललाटंवाऽऽनासमूर्ध्वप्रमाणतः । ब्रह्मक्षत्रविशां दंडस्त्वगाढ्योनाग्निदूषितः ॥ २९ ॥
āmauliṃ vā''lalāṭaṃvā''nāsamūrdhvapramāṇataḥ | brahmakṣatraviśāṃ daṃḍastvagāḍhyonāgnidūṣitaḥ || 29 ||
प्रदक्षिणं परीत्याग्निमुपस्थाय दिवाकरम् । दंडाजिनोपवीताढ्यश्चरेद्भैक्ष्यं यथोदितम् ॥ ३० ॥
pradakṣiṇaṃ parītyāgnimupasthāya divākaram | daṃḍājinopavītāḍhyaścaredbhaikṣyaṃ yathoditam || 30 ||
मातृमातृष्वसृस्वसृपितृस्वसृपुरःसराः । प्रथमं भिक्षणीयाः स्युरेतायाचन नो वदेत् ॥ ३१ ॥
mātṛmātṛṣvasṛsvasṛpitṛsvasṛpuraḥsarāḥ | prathamaṃ bhikṣaṇīyāḥ syuretāyācana no vadet || 31 ||
यावद्वेदमधीते च चरन्वेदव्रतानि च । ब्रह्मचारी भवेत्तावदूर्ध्वं स्नातो गृही भवेत् ॥ ३२ ॥
yāvadvedamadhīte ca caranvedavratāni ca | brahmacārī bhavettāvadūrdhvaṃ snāto gṛhī bhavet || 32 ||
प्रोक्तोसावुपकुर्वाणो द्वितीयस्तत्र नैष्ठिकः । तिष्ठेत्तावद्गुरुकुले यावत्स्यादायुषः क्षयः ॥ ३३ ॥
proktosāvupakurvāṇo dvitīyastatra naiṣṭhikaḥ | tiṣṭhettāvadgurukule yāvatsyādāyuṣaḥ kṣayaḥ || 33 ||
गृहाश्रमं समाश्रित्य यः पुनर्ब्रह्मचर्यभाक् । नासौ यतिर्वनस्थो वा स्यात्सर्वाश्रमवर्जितः ॥ ३४ ॥
gṛhāśramaṃ samāśritya yaḥ punarbrahmacaryabhāk | nāsau yatirvanastho vā syātsarvāśramavarjitaḥ || 34 ||
अनाश्रमी न तिष्ठेत दिनमेकमपि द्विजः । आश्रमं तु विना तिष्ठन्प्रायश्चित्ती यतो हि सः ॥ ३५ ॥
anāśramī na tiṣṭheta dinamekamapi dvijaḥ | āśramaṃ tu vinā tiṣṭhanprāyaścittī yato hi saḥ || 35 ||
जपं होमं व्रतं दानं स्वाध्यायं पितृतर्पणम् । कुर्वाणोथाश्रमभ्रष्टो नासौ तत्फलमाप्नुयात् ॥ ३६ ॥
japaṃ homaṃ vrataṃ dānaṃ svādhyāyaṃ pitṛtarpaṇam | kurvāṇothāśramabhraṣṭo nāsau tatphalamāpnuyāt || 36 ||
मेखलाजिनदंडाश्च लिंगं स्याद्ब्रह्मचारिणः । गृहिणो वेदयज्ञादि नखलोमवनस्थितेः ॥ ३७ ॥
mekhalājinadaṃḍāśca liṃgaṃ syādbrahmacāriṇaḥ | gṛhiṇo vedayajñādi nakhalomavanasthiteḥ || 37 ||
त्रिदंडादि यतेरुक्तमुपलक्षणमत्र वै । एतल्लक्षणहीनस्तु प्रायश्चित्ती दिने दिने ॥ ३८ ॥
tridaṃḍādi yateruktamupalakṣaṇamatra vai | etallakṣaṇahīnastu prāyaścittī dine dine || 38 ||
जीर्णं कमंडलुं दंडमुपवीताजिने अपि । अप्स्वेव तानि निक्षिप्य गृह्णीतान्यच्च मंत्रवत् ॥ ३९ ॥
jīrṇaṃ kamaṃḍaluṃ daṃḍamupavītājine api | apsveva tāni nikṣipya gṛhṇītānyacca maṃtravat || 39 ||
विदध्यात्षोडशे वर्षे केशांतकर्म च क्रमात् । द्वाविंशे च चतुर्विंशे गार्हस्थ्य प्रतिपत्तये ॥ ४० ॥
vidadhyātṣoḍaśe varṣe keśāṃtakarma ca kramāt | dvāviṃśe ca caturviṃśe gārhasthya pratipattaye || 40 ||
तपो यज्ञ व्रतेभ्यश्च सर्वस्माच्छुभकर्मणः । द्विजातीनां श्रुतिर्ह्येका हेतुर्निश्रेयस श्रियः ॥ ४१ ॥
tapo yajña vratebhyaśca sarvasmācchubhakarmaṇaḥ | dvijātīnāṃ śrutirhyekā heturniśreyasa śriyaḥ || 41 ||
वेदारंभे विसर्गे च विदध्यात्प्रणवं सदा । अफलोऽनोंकृतो यस्मात्पठितोपि न सिद्धये ॥ ४२ ॥
vedāraṃbhe visarge ca vidadhyātpraṇavaṃ sadā | aphalo'noṃkṛto yasmātpaṭhitopi na siddhaye || 42 ||
वेदस्य वदनं प्रोक्तं गायत्री त्रिपदा परा । तिसृभिः प्रणवाद्याभिर्महाव्याहृतिभिः सह ॥ ४३ ॥
vedasya vadanaṃ proktaṃ gāyatrī tripadā parā | tisṛbhiḥ praṇavādyābhirmahāvyāhṛtibhiḥ saha || 43 ||
सहस्रं साधिकं किंचित्त्रिकमैतज्जपन्यमी । मासं बहिः प्रतिदिनं महाघादपि मुच्यते ॥ ४४ ॥
sahasraṃ sādhikaṃ kiṃcittrikamaitajjapanyamī | māsaṃ bahiḥ pratidinaṃ mahāghādapi mucyate || 44 ||
अत्यब्दमिति योभ्यस्येत्प्रतिघस्रमनन्यधीः । स व्योममूर्तिः शुद्धात्मा परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ४५ ॥
atyabdamiti yobhyasyetpratighasramananyadhīḥ | sa vyomamūrtiḥ śuddhātmā paraṃ brahmādhigacchati || 45 ||
त्रिवर्णमयमोंकारं भूर्भुवःस्वरिति त्रयम् । पादत्रयं च सावित्र्यास्त्रयोवेदा अदूदुहन् ॥ ४६ ॥
trivarṇamayamoṃkāraṃ bhūrbhuvaḥsvariti trayam | pādatrayaṃ ca sāvitryāstrayovedā adūduhan || 46 ||
एतदक्षरमेनां च जपेद्व्याहृतिपूर्विकाम् । संध्ययोर्वेदविद्विप्रो वेदपुण्येन युज्यते ॥ ४७ ॥
etadakṣaramenāṃ ca japedvyāhṛtipūrvikām | saṃdhyayorvedavidvipro vedapuṇyena yujyate || 47 ||
विधिक्रतोर्दशगुणं जपस्यफलमश्नुते । विधिक्रतोर्दशगुणो जपक्रतुरुदीरितः ॥ ४८ ॥
vidhikratordaśaguṇaṃ japasyaphalamaśnute | vidhikratordaśaguṇo japakraturudīritaḥ || 48 ||
उपांशुस्तच्छतगुणः सहस्रो मानसस्ततः ॥ ४९ ॥
upāṃśustacchataguṇaḥ sahasro mānasastataḥ || 49 ||
अधीत्यवेदान्वेदौ वा वेदं वा शक्तितो द्विजः । सुवर्णपूर्ण धरणी दानस्य फलमश्नुते ॥ ५० ॥
adhītyavedānvedau vā vedaṃ vā śaktito dvijaḥ | suvarṇapūrṇa dharaṇī dānasya phalamaśnute || 50 ||
श्रुतिमेव सदाभ्यस्येत्तपस्तप्तुं द्विजोत्तमः । श्रुत्यभ्यासो हि विप्रस्य परमं तप उच्यते ॥ ५१ ॥
śrutimeva sadābhyasyettapastaptuṃ dvijottamaḥ | śrutyabhyāso hi viprasya paramaṃ tapa ucyate || 51 ||
हित्वा श्रुतेरध्ययनं योन्यत्पठितुमिच्छति । स दोग्ध्रीं धेनुमुत्सृज्य ग्रामक्रोडीं दुधुक्षति ॥ ५२ ॥
hitvā śruteradhyayanaṃ yonyatpaṭhitumicchati | sa dogdhrīṃ dhenumutsṛjya grāmakroḍīṃ dudhukṣati || 52 ||
उपनीय च वै शिष्यं वेदमध्यापयेद्द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं विदु्र्बुधाः ॥ ५३ ॥
upanīya ca vai śiṣyaṃ vedamadhyāpayeddvijaḥ | sakalpaṃ sarahasyaṃ ca tamācāryaṃ vidurbudhāḥ || 53 ||
योध्यापयेदेकदेशं श्रुतेरंगान्यथापि वा । वृत्त्यर्थं स उपाध्यायो विद्वद्भिः परिगीयते ॥ ५४ ॥
yodhyāpayedekadeśaṃ śruteraṃgānyathāpi vā | vṛttyarthaṃ sa upādhyāyo vidvadbhiḥ parigīyate || 54 ||
यथाविधि निषेकादि यः कर्म कुरुते द्विजः । संभावयेत्तथान्नेन गुरुः स इह कीर्त्यते ॥ ५५ ॥
yathāvidhi niṣekādi yaḥ karma kurute dvijaḥ | saṃbhāvayettathānnena guruḥ sa iha kīrtyate || 55 ||
अग्न्याधेयं पाकयज्ञानग्निष्टोमादिकान्मखान् । यः करोति वृतो यस्य स तस्यर्त्त्विगिहोच्यते ॥ ५६ ॥
agnyādheyaṃ pākayajñānagniṣṭomādikānmakhān | yaḥ karoti vṛto yasya sa tasyarttvigihocyate || 56 ||
उपाध्यायाद्दशाचार्य आचार्यात्तु शतं पिता । सहस्रं तु पितुर्माता गौरवेणातिरिच्यते ॥ ५७ ॥
upādhyāyāddaśācārya ācāryāttu śataṃ pitā | sahasraṃ tu piturmātā gauraveṇātiricyate || 57 ||
विप्राणां ज्ञानतो ज्यैष्ठ्यं बाहुजानां तु वीर्यतः । वैश्यानां धान्यधनतः पज्जातानां तु जन्मतः ॥ ५८ ॥
viprāṇāṃ jñānato jyaiṣṭhyaṃ bāhujānāṃ tu vīryataḥ | vaiśyānāṃ dhānyadhanataḥ pajjātānāṃ tu janmataḥ || 58 ||
यथा दारुमयो हस्ती यथा कृत्तिमयो मृगः । तथा विप्रोऽनधीयानस्त्रयोऽमी नामधारिणः ॥ ५९ ॥
yathā dārumayo hastī yathā kṛttimayo mṛgaḥ | tathā vipro'nadhīyānastrayo'mī nāmadhāriṇaḥ || 59 ||
स्वप्ने सिक्त्वा ब्रह्मचारी द्विजः शुक्रमकामतः । स्नात्वार्कमर्चयित्वा त्रिः पुनर्मामित्यृचं जपेत् ॥ ६० ॥
svapne siktvā brahmacārī dvijaḥ śukramakāmataḥ | snātvārkamarcayitvā triḥ punarmāmityṛcaṃ japet || 60 ||
स्वधर्मनिरतानां च वेदयज्ञक्रियावताम् । ब्रह्मचारी चरेद्भैक्ष्यं वेश्मसुप्रयतोऽन्वहम् ॥ ६१ ॥
svadharmaniratānāṃ ca vedayajñakriyāvatām | brahmacārī caredbhaikṣyaṃ veśmasuprayato'nvaham || 61 ||
अकृत्वा भैक्ष्यचरणमसमिध्य हुताशनम् । अनातुरः सप्तरात्रमवकीर्णि व्रतं चरेत् ॥ ६२ ॥
akṛtvā bhaikṣyacaraṇamasamidhya hutāśanam | anāturaḥ saptarātramavakīrṇi vrataṃ caret || 62 ||
यथेष्टचेष्टो नभवेद्गुरोर्नयनगोचरे । न नामपरिगृह्णीयात्परोक्षेप्यविशेषणम् ॥ ६३ ॥
yatheṣṭaceṣṭo nabhavedgurornayanagocare | na nāmaparigṛhṇīyātparokṣepyaviśeṣaṇam || 63 ||
गुरुनिंदाभवेद्यत्र परिवादस्तु यत्र च । श्रुती पिधाय वास्थेयं यातव्यं वा ततोन्यतः ॥ ६४ ॥
guruniṃdābhavedyatra parivādastu yatra ca | śrutī pidhāya vāstheyaṃ yātavyaṃ vā tatonyataḥ || 64 ||
खरो गुरोः परीवादाच्छ्वा भवेद्गुरुनिंदकः । मत्सरी क्षुद्रकीटःस्यात्परिभोक्ता भवेत्कृमिः ॥ ६५ ॥
kharo guroḥ parīvādācchvā bhavedguruniṃdakaḥ | matsarī kṣudrakīṭaḥsyātparibhoktā bhavetkṛmiḥ || 65 ||
नाभिवाद्या गुरोः पत्नी स्पृष्ट्वांघ्री युवती सती । क्वापि विंशतिवर्षेण ज्ञातृणा गुणदोषयोः ॥ ६६ ॥
nābhivādyā guroḥ patnī spṛṣṭvāṃghrī yuvatī satī | kvāpi viṃśativarṣeṇa jñātṛṇā guṇadoṣayoḥ || 66 ||
स्वभावश्चंचलः स्त्रीणां दोषः पुंसामतः स्मृतः । प्रमदासु प्रमाद्यंति क्वचिन्नैव विपश्चितः ॥ ६७ ॥
svabhāvaścaṃcalaḥ strīṇāṃ doṣaḥ puṃsāmataḥ smṛtaḥ | pramadāsu pramādyaṃti kvacinnaiva vipaścitaḥ || 67 ||
विद्वांसमप्यविद्वांसं यतस्ताधर्षयंत्यलम् । स्ववशं वापि कुर्वंति सूत्रबद्धशकुंतवत् ॥ ६८ ॥
vidvāṃsamapyavidvāṃsaṃ yatastādharṣayaṃtyalam | svavaśaṃ vāpi kurvaṃti sūtrabaddhaśakuṃtavat || 68 ||
न मात्रा न दुहित्रा वा न स्वस्रैकांतशीलता । बलवंतीद्रियाण्यत्र मोहयंत्यपि कोविदान् ॥ ६९ ॥
na mātrā na duhitrā vā na svasraikāṃtaśīlatā | balavaṃtīdriyāṇyatra mohayaṃtyapi kovidān || 69 ||
प्रयत्नेन खनन्यद्वद्भूमेर्वार्यधिगच्छति । शुश्रूषया गुरोस्तद्वद्विद्या शिष्योधिगच्छति ॥ ७० ॥
prayatnena khananyadvadbhūmervāryadhigacchati | śuśrūṣayā gurostadvadvidyā śiṣyodhigacchati || 70 ||
शयानमभ्युदयते ब्रध्नश्चेद्ब्रह्मचारिणम् । प्रमादादथ निम्लोचेज्जपन्नपवसेद्दिनम् ॥ ७१ ॥
śayānamabhyudayate bradhnaścedbrahmacāriṇam | pramādādatha nimlocejjapannapavaseddinam || 71 ||
सुतस्य संभवे क्लेशं सहेते पितरौ च यत् । शक्या वर्षशतेनापि नो कर्तुं तस्य निष्कृतिः ॥ ७२ ॥
sutasya saṃbhave kleśaṃ sahete pitarau ca yat | śakyā varṣaśatenāpi no kartuṃ tasya niṣkṛtiḥ || 72 ||
अतस्तयोः प्रियं कुर्याद्गुरोरपि च सर्वदा । त्रिषु तेषु सुतुष्टेषु तपः सर्वं समाप्यते ॥ ७३ ॥
atastayoḥ priyaṃ kuryādgurorapi ca sarvadā | triṣu teṣu sutuṣṭeṣu tapaḥ sarvaṃ samāpyate || 73 ||
तेषां त्रयाणां शुश्रूषा परमं तप उच्यते । तानतिक्रम्य यः कुर्यात्तन्नसिद्ध्येत्कदाचन ॥ ७४ ॥
teṣāṃ trayāṇāṃ śuśrūṣā paramaṃ tapa ucyate | tānatikramya yaḥ kuryāttannasiddhyetkadācana || 74 ||
त्रीनेवामून्समाराध्य त्रीँल्लोकान्स जयेत्सुधीः । देववद्दिवि दीव्येत तेषां तोषं विवर्धयन् ॥ ७५ ॥
trīnevāmūnsamārādhya trī~llokānsa jayetsudhīḥ | devavaddivi dīvyeta teṣāṃ toṣaṃ vivardhayan || 75 ||
भूर्लोकं जननी भक्त्या भुवर्लोकं तथा पितुः । गुरोः शुश्रूषणात्तद्वत्स्वर्लोकं च जयेत्कृती ॥ ७६ ॥
bhūrlokaṃ jananī bhaktyā bhuvarlokaṃ tathā pituḥ | guroḥ śuśrūṣaṇāttadvatsvarlokaṃ ca jayetkṛtī || 76 ||
एतदेव नृणां प्रोक्तं पुरुषार्थचतुष्टयम् । यदेतेषां हि संतोष उपधर्मोन्य उच्यते ॥ ७७ ॥
etadeva nṛṇāṃ proktaṃ puruṣārthacatuṣṭayam | yadeteṣāṃ hi saṃtoṣa upadharmonya ucyate || 77 ||
अधीत्य वेदान्वेदौ वा वेदं वापि क्रमाद्द्विजः । अप्रस्खलद्ब्रह्मचर्यो गृहाश्रममथाश्रयेत् ॥ ७८ ॥
adhītya vedānvedau vā vedaṃ vāpi kramāddvijaḥ | apraskhaladbrahmacaryo gṛhāśramamathāśrayet || 78 ||
अविप्लुत ब्रह्मचर्यो विश्वेशानुग्रहाद्भवेत् । अनुग्रहश्च वैश्वेशः काशीप्राप्तिकरः परः ॥ ७९ ॥
avipluta brahmacaryo viśveśānugrahādbhavet | anugrahaśca vaiśveśaḥ kāśīprāptikaraḥ paraḥ || 79 ||
काशीप्राप्त्या भवेज्ज्ञानं ज्ञानान्निर्वाणमृच्छति । निर्वाणार्थं प्रयत्नो हि सदाचारस्य धीमताम् ॥ ८० ॥
kāśīprāptyā bhavejjñānaṃ jñānānnirvāṇamṛcchati | nirvāṇārthaṃ prayatno hi sadācārasya dhīmatām || 80 ||
सदाचारो गृहे यद्वन्न तथास्त्याश्रमांतरे । विद्याजातं पठित्वांते गृहस्थाश्रममाश्रयेत् ॥ ८१ ॥
sadācāro gṛhe yadvanna tathāstyāśramāṃtare | vidyājātaṃ paṭhitvāṃte gṛhasthāśramamāśrayet || 81 ||
गृहाश्रमात्परं नास्ति यदि पत्नीवशंवदा । आनुकूल्यं हि दंपत्योस्त्रिवर्गोदय हेतवे ॥ ८२ ॥
gṛhāśramātparaṃ nāsti yadi patnīvaśaṃvadā | ānukūlyaṃ hi daṃpatyostrivargodaya hetave || 82 ||
आनुकूल्यं कलत्रं चेत्त्रिदिवेनापि किं ततः । प्रातिकूल्यं कलत्रं चेन्नरकेणापि किं ततः ॥ ८३ ॥
ānukūlyaṃ kalatraṃ cettridivenāpi kiṃ tataḥ | prātikūlyaṃ kalatraṃ cennarakeṇāpi kiṃ tataḥ || 83 ||
गृहाश्रमः सुखार्थाय भार्यामूलं च तत्सुखम् । सा च भार्या विनीताया त्रिवर्गो विनयो धुवम् ॥ ८४ ॥
gṛhāśramaḥ sukhārthāya bhāryāmūlaṃ ca tatsukham | sā ca bhāryā vinītāyā trivargo vinayo dhuvam || 84 ||
जलौकयोपमीयंते प्रमदा मंदबुद्धिभिः । मृगीदृशां जलौकानां विचारान्महदतंरम् ॥ ८५ ॥
jalaukayopamīyaṃte pramadā maṃdabuddhibhiḥ | mṛgīdṛśāṃ jalaukānāṃ vicārānmahadataṃram || 85 ||
जलौका केवलं रक्तमाददाना तपस्विनी । प्रमदा सर्वदा दत्ते चित्तं वित्तं बलं सुखम् ॥ ८६ ॥
jalaukā kevalaṃ raktamādadānā tapasvinī | pramadā sarvadā datte cittaṃ vittaṃ balaṃ sukham || 86 ||
दक्षा प्रजावती साध्वी प्रियवाक्च वशंवदा । गुणैरमीभिः संयुक्ता सा श्रीः स्त्रीरूपधारिणी ॥ ८७ ॥
dakṣā prajāvatī sādhvī priyavākca vaśaṃvadā | guṇairamībhiḥ saṃyuktā sā śrīḥ strīrūpadhāriṇī || 87 ||
गुरोरनुज्ञया स्नात्वा व्रतं वेदं समाप्य च । उद्वहेत ततो भार्यां सवर्णां साधुलक्षणाम् ॥ ८८ ॥
guroranujñayā snātvā vrataṃ vedaṃ samāpya ca | udvaheta tato bhāryāṃ savarṇāṃ sādhulakṣaṇām || 88 ||
जने तु रसगोत्राया मातुर्याप्यसपिंडका । दारकर्मणि योग्या सा द्विजानां धर्मवृद्धये ॥ ८९ ॥
jane tu rasagotrāyā māturyāpyasapiṃḍakā | dārakarmaṇi yogyā sā dvijānāṃ dharmavṛddhaye || 89 ||
स्त्रीसंबंधेप्यपस्मारि क्षयि श्वित्रि कुलं त्यजेत् । अभिशस्तिसमायुक्तं तथा कन्याप्रसूं त्यजेत् ॥ ९० ॥
strīsaṃbaṃdhepyapasmāri kṣayi śvitri kulaṃ tyajet | abhiśastisamāyuktaṃ tathā kanyāprasūṃ tyajet || 90 ||
रोगहीनां भ्रातृमतीं स्वस्मात्किंचिल्लघीयसीम् । उद्वहेत द्विजो भार्यां सौम्यास्यां मृदुभाषिणीम् ॥ ९१ ॥
rogahīnāṃ bhrātṛmatīṃ svasmātkiṃcillaghīyasīm | udvaheta dvijo bhāryāṃ saumyāsyāṃ mṛdubhāṣiṇīm || 91 ||
न पर्वतर्क्षवृक्षाह्वां न नदीसर्पनामिकाम् । न पक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नीं सौम्याख्यामुद्वहेत्सुधीः ॥ ९२ ॥
na parvatarkṣavṛkṣāhvāṃ na nadīsarpanāmikām | na pakṣyahipreṣyanāmnīṃ saumyākhyāmudvahetsudhīḥ || 92 ||
न चातिरिक्तहीनांगीं नातिदीर्घां न वा कृशाम् । नालोमिकां नातिलोमां नास्निग्धस्थूलमौलिजाम् ॥ ९३ ॥
na cātiriktahīnāṃgīṃ nātidīrghāṃ na vā kṛśām | nālomikāṃ nātilomāṃ nāsnigdhasthūlamaulijām || 93 ||
मोहात्समुपयच्छेत कुलहीनां न कन्यकाम् । हीनोपयमनाद्याति संतानमपि हीनताम् ॥ ९४ ॥
mohātsamupayaccheta kulahīnāṃ na kanyakām | hīnopayamanādyāti saṃtānamapi hīnatām || 94 ||
लक्षणानि परीक्ष्यादौ ततः कन्यां समुद्वहेत् । सुलक्षणा सदाचारा पत्युरायुर्विवर्धयेत् ॥ ९५ ॥
lakṣaṇāni parīkṣyādau tataḥ kanyāṃ samudvahet | sulakṣaṇā sadācārā patyurāyurvivardhayet || 95 ||
ब्रह्मचारि समाचार इति ते समुदी रितः । घटोद्भव प्रसंगेन स्त्रीलक्षणमथ ब्रुवे ॥ ९६ ॥
brahmacāri samācāra iti te samudī ritaḥ | ghaṭodbhava prasaṃgena strīlakṣaṇamatha bruve || 96 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).