Skip to content

प्रकरणम् ७ · सखीप्रकरणम्

Premalīlāvihārāṇāṃ samyagvistārikā sakhī

sakhīprakaraṇam

Rupa Gosvami's treatise on the devotional mood of love.

Part 1 of 4: verses 1–260 of 1,039Sanskrit with transliteration

Radha and Krishna in a moonlit grove, the gopis watching.

प्रेमलीलाविहाराणां सम्यग्विस्तारिका सखी । विश्रम्भरत्नपेटी च ततः सुष्थु विविच्यते ॥ १ ॥

premalīlāvihārāṇāṃ samyagvistārikā sakhī | viśrambharatnapeṭī ca tataḥ suṣthu vivicyate || 1 ||

Report an error

एकयूथानुषक्तानां सखीनामेव मध्यतः । अधिकादेर्भिदा ज्ञेया प्रखरादेश्च पूर्ववत् ॥ २ ॥

ekayūthānuṣaktānāṃ sakhīnāmeva madhyataḥ | adhikāderbhidā jñeyā prakharādeśca pūrvavat || 2 ||

Report an error

प्रेमसौभाग्यसाद्गुण्याद्याधिक्यादधिका सखी । समा तत्साम्यतो ज्ञेया तल्लघुत्वात्तथा लघुः ॥ ३ ॥

premasaubhāgyasādguṇyādyādhikyādadhikā sakhī | samā tatsāmyato jñeyā tallaghutvāttathā laghuḥ || 3 ||

Report an error

दुर्लङ्घ्यवाक्यप्रखरा प्रख्याता गौरवोचिता । तदूनत्वे भवेन्मृद्वी मध्या तत्साम्यमागता ॥ ४ ॥

durlaṅghyavākyaprakharā prakhyātā gauravocitā | tadūnatve bhavenmṛdvī madhyā tatsāmyamāgatā || 4 ||

Report an error

आत्यन्तिकाधिकत्वादिभेदः पूर्ववदत्र सः । स्वयूथे यूथनाथैव स्यादत्रात्यन्तिकाधिका । सा क्वापि प्रखरा यूथे क्वापि मध्या मृदुः क्वचित् ॥ ५ ॥

ātyantikādhikatvādibhedaḥ pūrvavadatra saḥ | svayūthe yūthanāthaiva syādatrātyantikādhikā | sā kvāpi prakharā yūthe kvāpi madhyā mṛduḥ kvacit || 5 ||

Report an error

तत्र आत्यन्तिकाधिकात्रिकम् । तत्त्रिकं सकलापेक्ष्यं नातीवान्यवशं तथा । स्वयूथे तद्व्यवहृतिव्यक्तये पुनरुच्यते ॥ ६ ॥

tatra ātyantikādhikātrikam | tattrikaṃ sakalāpekṣyaṃ nātīvānyavaśaṃ tathā | svayūthe tadvyavahṛtivyaktaye punarucyate || 6 ||

Report an error

तत्र आत्यन्तिकाधिकप्रखरा । नीले नीलनिचोलमर्थये मघे देहि स्रजं दामनीं । त्वं कालागुरुकर्दमैः सखि तनुं लिम्पस्व चम्पे मम । जानीहि भ्रमराक्षि कुत्र गुरवः पश्य प्रदोषोद्गमे । कुञ्जाभिक्रमणाय मां त्वरयते स्फारान्धकारावली ॥ ७ ॥

tatra ātyantikādhikaprakharā | nīle nīlanicolamarthaye maghe dehi srajaṃ dāmanīṃ | tvaṃ kālāgurukardamaiḥ sakhi tanuṃ limpasva campe mama | jānīhi bhramarākṣi kutra guravaḥ paśya pradoṣodgame | kuñjābhikramaṇāya māṃ tvarayate sphārāndhakārāvalī || 7 ||

Report an error

अधिकप्रखराः श्यामामङ्गलाद्याः प्रकीर्तिताः ॥ ८ ॥

adhikaprakharāḥ śyāmāmaṅgalādyāḥ prakīrtitāḥ || 8 ||

Report an error

तत्र आत्यन्तिकाधिकमध्या । अनङ्गशरजर्जरं स्फुटति चेन्मनो वस्तदा । मदर्थनकदर्थनैः कृतमितः स्वयं गच्छत । दृशां पथि भवादृशीप्रणयितानुरूपः सुखं । यदत्र रतहिण्डकः स किल पाति गोमण्डलम् ॥ ९ ॥

tatra ātyantikādhikamadhyā | anaṅgaśarajarjaraṃ sphuṭati cenmano vastadā | madarthanakadarthanaiḥ kṛtamitaḥ svayaṃ gacchata | dṛśāṃ pathi bhavādṛśīpraṇayitānurūpaḥ sukhaṃ | yadatra ratahiṇḍakaḥ sa kila pāti gomaṇḍalam || 9 ||

Report an error

भवन्त्यधिकमध्यास्तु श्रीराधापालिकादयः ॥ १० ॥

bhavantyadhikamadhyāstu śrīrādhāpālikādayaḥ || 10 ||

Report an error

तत्र आत्यन्तिकाधिकमृद्वी । शृणु सखि वचस्तथ्यं मानग्रहे मम का क्षतिः । स्फुरति मुरलीनादे को वा श्रमः श्रवणावृतौ । अतिकठिनतादुर्वादं ते निशम्य मया व्रजे । दमयितुममुं किन्तु क्षिप्रं दृगर्धमघद्विषि ॥ ११ ॥

tatra ātyantikādhikamṛdvī | śṛṇu sakhi vacastathyaṃ mānagrahe mama kā kṣatiḥ | sphurati muralīnāde ko vā śramaḥ śravaṇāvṛtau | atikaṭhinatādurvādaṃ te niśamya mayā vraje | damayitumamuṃ kintu kṣipraṃ dṛgardhamaghadviṣi || 11 ||

Report an error

अधिका मृदवश्चन्द्रावलीभद्रादयो मताः ॥ १२ ॥

adhikā mṛdavaścandrāvalībhadrādayo matāḥ || 12 ||

Report an error

अथ आपेक्षिकाधिकात्रिकम् । यौथिकीषु सखीष्वेव यूथेशातो लघुष्विह । याधिकैकामपेक्षान्या सा स्यादापेक्षिकाधिका ॥ १३ ॥

atha āpekṣikādhikātrikam | yauthikīṣu sakhīṣveva yūtheśāto laghuṣviha | yādhikaikāmapekṣānyā sā syādāpekṣikādhikā || 13 ||

Report an error

तत्र अधिकप्रखरा । सुमध्ये मा यासीस्त्वमधिकममीभिर्मृदुलतां । मदस्योपादानैः शठकुलगुरोर्जल्पमधुभिः । अयि क्रीडालुब्धे किमु निभृतभृङ्गेन्द्रभणिते । कुडुङ्गे राधायाः क्लममपि विसस्मार भवती ॥ १४ ॥

tatra adhikaprakharā | sumadhye mā yāsīstvamadhikamamībhirmṛdulatāṃ | madasyopādānaiḥ śaṭhakulagurorjalpamadhubhiḥ | ayi krīḍālubdhe kimu nibhṛtabhṛṅgendrabhaṇite | kuḍuṅge rādhāyāḥ klamamapi visasmāra bhavatī || 14 ||

Report an error

यथा वा । मुग्धे तूष्णीं भव शठकलामण्डलाखण्डलेन । त्वं मन्त्रेण स्फुटमिह वशीकृत्य तेनानुशिष्टा । कुञ्जे गोवर्धनशिखरिणो जागरेणाद्य राधां । दृष्ट्वाप्युच्चैः सखि यदसि मे चाटुवादे प्रवृत्ता ॥ १५ ॥

yathā vā | mugdhe tūṣṇīṃ bhava śaṭhakalāmaṇḍalākhaṇḍalena | tvaṃ mantreṇa sphuṭamiha vaśīkṛtya tenānuśiṣṭā | kuñje govardhanaśikhariṇo jāgareṇādya rādhāṃ | dṛṣṭvāpyuccaiḥ sakhi yadasi me cāṭuvāde pravṛttā || 15 ||

Report an error

ललिताद्यास्तु गान्धर्वायूथेऽत्र प्रखराधिकाः ॥ १६ ॥

lalitādyāstu gāndharvāyūthe'tra prakharādhikāḥ || 16 ||

Report an error

अथ अधिकमध्या । दामार्प्यतां प्रियसखीप्रहितां त्वयैव । दामोदरे कुसुममत्र मयावचेयम् । नाहं भ्रमाच्चतुरिके सखि सूचनीया । कृष्णः कदर्थयति मामधिकं यदेषः ॥ १७ ॥

atha adhikamadhyā | dāmārpyatāṃ priyasakhīprahitāṃ tvayaiva | dāmodare kusumamatra mayāvaceyam | nāhaṃ bhramāccaturike sakhi sūcanīyā | kṛṣṇaḥ kadarthayati māmadhikaṃ yadeṣaḥ || 17 ||

Report an error

यथा वा । गीरो गम्भीरार्थाः कथमिव हितास्ते न शृणुयां । निगूढो मां किन्तु व्यथयति मुरारेरविनयः । मयोल्लासात्तस्मै स्वयमुपहृता हन्त सखि या । कुरङ्गाक्षीकेशोपरि परिचिता सा स्रगधुना ॥ १८ ॥

yathā vā | gīro gambhīrārthāḥ kathamiva hitāste na śṛṇuyāṃ | nigūḍho māṃ kintu vyathayati murāreravinayaḥ | mayollāsāttasmai svayamupahṛtā hanta sakhi yā | kuraṅgākṣīkeśopari paricitā sā sragadhunā || 18 ||

Report an error

अत्र यूथे विशाखाद्या भवन्त्यधिकमध्यमाः ॥ १९ ॥

atra yūthe viśākhādyā bhavantyadhikamadhyamāḥ || 19 ||

Report an error

अथ अधिकमृद्वी । दरापि न दृगर्पिता सखि शिखण्डचूडे मया । प्रसीद बत मा कृथा मयि वृथा पुरोभागिताम् । नटन्मकरकुण्डलं सपदि चण्डि लीलागतिं । तनोत्ययमदूरतः किमिह संविधेयं मया ॥ २० ॥

atha adhikamṛdvī | darāpi na dṛgarpitā sakhi śikhaṇḍacūḍe mayā | prasīda bata mā kṛthā mayi vṛthā purobhāgitām | naṭanmakarakuṇḍalaṃ sapadi caṇḍi līlāgatiṃ | tanotyayamadūrataḥ kimiha saṃvidheyaṃ mayā || 20 ||

Report an error

अधिका मृदवश्चात्र चित्रा मधुरिकादयः ॥ २१ ॥

adhikā mṛdavaścātra citrā madhurikādayaḥ || 21 ||

Report an error

अथ समात्रिकम् । गाढविश्रम्भनिर्भेदप्रेमबन्धं समात्रिकम् ॥ २२ ॥

atha samātrikam | gāḍhaviśrambhanirbhedapremabandhaṃ samātrikam || 22 ||

Report an error

तत्र समप्रखरा । प्रविशति हरिरेष प्रेक्ष्य नौ हृष्टचेताः । सखि सपदि मुधा त्वं सम्भ्रमान्मा प्रयासीः । पृथुभुजपरिघाभ्यां स्कन्धयोरर्पिताभ्यां । तटभुवि सुखमावां मण्डिते पर्यटावः ॥ २३ ॥

tatra samaprakharā | praviśati harireṣa prekṣya nau hṛṣṭacetāḥ | sakhi sapadi mudhā tvaṃ sambhramānmā prayāsīḥ | pṛthubhujaparighābhyāṃ skandhayorarpitābhyāṃ | taṭabhuvi sukhamāvāṃ maṇḍite paryaṭāvaḥ || 23 ||

Report an error

अथ सममध्या । श्यामे गौरि हरिः क्व दीव्यति सखि क्षौणीभृतः कन्दरे । किं पञ्चास्यनखाः स्वविक्रममधुर्वक्षोजकुम्भे तव । आकर्षत्यभितः स नागमथनस्त्वामेव कृत्वा रवं । मिथ्यालास्यनटि त्वमेव रमसे तस्मिन् सुकण्ठिरवे ॥ २४ ॥

atha samamadhyā | śyāme gauri hariḥ kva dīvyati sakhi kṣauṇībhṛtaḥ kandare | kiṃ pañcāsyanakhāḥ svavikramamadhurvakṣojakumbhe tava | ākarṣatyabhitaḥ sa nāgamathanastvāmeva kṛtvā ravaṃ | mithyālāsyanaṭi tvameva ramase tasmin sukaṇṭhirave || 24 ||

Report an error

अथ सममृद्वी । प्रालम्बमिन्दुमुखि यादृशमेव दत्तं । कृष्णेन तुभ्यमपरं सखि तादृशं मे । त्वं चेन्मदीयमपि दित्ससि नाद्य मा दा । हास्यं विमुञ्च चलिता तव पार्श्वतोऽस्मि ॥ २५ ॥

atha samamṛdvī | prālambamindumukhi yādṛśameva dattaṃ | kṛṣṇena tubhyamaparaṃ sakhi tādṛśaṃ me | tvaṃ cenmadīyamapi ditsasi nādya mā dā | hāsyaṃ vimuñca calitā tava pārśvato'smi || 25 ||

Report an error

अथ लघुत्रिकम् । लघुत्रिकं प्रियसखीसौख्योत्कर्षार्थचेष्टितम् ॥ २६ ॥

atha laghutrikam | laghutrikaṃ priyasakhīsaukhyotkarṣārthaceṣṭitam || 26 ||

Report an error

यदप्यन्योन्यनिष्ठं स्यात्सख्यं तदपि युज्यते । सदा साहाय्यहेतुत्वान्मुख्यं तत्तु लघुत्रिके ॥ २७ ॥

yadapyanyonyaniṣṭhaṃ syātsakhyaṃ tadapi yujyate | sadā sāhāyyahetutvānmukhyaṃ tattu laghutrike || 27 ||

Report an error

लघुरापेक्षिकी चात्यन्तिकी चेति द्विधेरिता ॥ २८ ॥

laghurāpekṣikī cātyantikī ceti dvidheritā || 28 ||

Report an error

तत्र आपेक्षिकलघुः । आपेक्षिकलघुश्चात्र कथिता ललितादिका ॥ २९ ॥

tatra āpekṣikalaghuḥ | āpekṣikalaghuścātra kathitā lalitādikā || 29 ||

Report an error

तत्र लघुप्रखरा, यथा विदग्धमाधवे (५.३२) । धारा बाष्पमयी न याति विरतिं लोकस्य निमित्सतः । प्रेमास्मिन्निति नन्दनन्दनरतं लोभोन्मना मा कृथाः । इत्थं भूरि निवारितापि तरले मद्वाचि साचीकृत । भ्रूद्वन्द्वा न हि गौरवं त्वमकरोः किं नाद्य रोदिष्यसि ॥ ३० ॥

tatra laghuprakharā, yathā vidagdhamādhave (5.32) | dhārā bāṣpamayī na yāti viratiṃ lokasya nimitsataḥ | premāsminniti nandanandanarataṃ lobhonmanā mā kṛthāḥ | itthaṃ bhūri nivāritāpi tarale madvāci sācīkṛta | bhrūdvandvā na hi gauravaṃ tvamakaroḥ kiṃ nādya rodiṣyasi || 30 ||

Report an error

सा लघुप्रखरा द्वेधा भवेद्वामाथ दक्षिणा ॥ ३१ ॥

sā laghuprakharā dvedhā bhavedvāmātha dakṣiṇā || 31 ||

Report an error

तत्र वामा । मानग्रहे सदोद्युक्ता तच्छैथिल्ये च कोपना । अभेद्या नायके प्रायः क्रूरा वामेति कीर्त्यते ॥ ३२ ॥

tatra vāmā | mānagrahe sadodyuktā tacchaithilye ca kopanā | abhedyā nāyake prāyaḥ krūrā vāmeti kīrtyate || 32 ||

Report an error

तत्र मानग्रहे सदोद्युक्ता, यथा पद्यावल्यां (२२२) । कञ्चन वञ्चनचतुरे । प्रपञ्चय त्वं मुरान्तके मानम् । बहुवल्लभे हि पुरुषे । दाक्षिण्यं दुःखमुद्वहति ॥ ३३ ॥

tatra mānagrahe sadodyuktā, yathā padyāvalyāṃ (222) | kañcana vañcanacature | prapañcaya tvaṃ murāntake mānam | bahuvallabhe hi puruṣe | dākṣiṇyaṃ duḥkhamudvahati || 33 ||

Report an error

मानशैथिल्ये कोपना, यथा । सरभसमभिव्यक्तिं याते नवाविनयोत्करे । चटुपटिमभिर्नीता मृद्वी प्रसादमघद्विषा । असरलसखीचिल्लीव्यालीपरिभ्रमकम्पिता । विमुखितमुखी भूयो भद्रा हठाद्भ्रुकुटिं दधे ॥ ३४ ॥

mānaśaithilye kopanā, yathā | sarabhasamabhivyaktiṃ yāte navāvinayotkare | caṭupaṭimabhirnītā mṛdvī prasādamaghadviṣā | asaralasakhīcillīvyālīparibhramakampitā | vimukhitamukhī bhūyo bhadrā haṭhādbhrukuṭiṃ dadhe || 34 ||

Report an error

नायकाभेद्या, यथोद्धवसन्देशे (५२) । कामं दूरे वसतु पटिमा चाटुवृन्दस्तत्रायं । राज्यं स्वामिन् विरचय मम प्राङ्गणं मा प्रयासीः । हन्त क्लान्ता मम सहचरी रात्रिमेकाकिनी इयं । नीता कुञ्जे निखिलपशुपीनागरोज्जागरेण ॥ ३५ ॥

nāyakābhedyā, yathoddhavasandeśe (52) | kāmaṃ dūre vasatu paṭimā cāṭuvṛndastatrāyaṃ | rājyaṃ svāmin viracaya mama prāṅgaṇaṃ mā prayāsīḥ | hanta klāntā mama sahacarī rātrimekākinī iyaṃ | nītā kuñje nikhilapaśupīnāgarojjāgareṇa || 35 ||

Report an error

नायके क्रूरा, यथा दानकेलिकौमुद्यां (५७) । अमूर्व्रजमृगेक्षणाश्चतुरशीतिलक्षाधिकाः । प्रतिस्वमिति कीर्तितं सवयसा तवैवामुना । इहापि भुवि विश्रुता प्रियसखी महार्घ्येत्यसौ । कथं तदपि साहसी शठ! जिघृक्षुरेनामसि ॥ ३६ ॥

nāyake krūrā, yathā dānakelikaumudyāṃ (57) | amūrvrajamṛgekṣaṇāścaturaśītilakṣādhikāḥ | pratisvamiti kīrtitaṃ savayasā tavaivāmunā | ihāpi bhuvi viśrutā priyasakhī mahārghyetyasau | kathaṃ tadapi sāhasī śaṭha! jighṛkṣurenāmasi || 36 ||

Report an error

यूथे ‘त्र वामप्रखरा ललिताद्याः प्रकीर्तिताः ॥ ३७ ॥

yūthe ‘tra vāmaprakharā lalitādyāḥ prakīrtitāḥ || 37 ||

Report an error

अथ दक्षिणा । असहा माननिर्बन्धे नायके युक्तवादिनी । सामभिस्तेन भेद्या च दक्षिणा परिकीर्तिता ॥ ३८ ॥

atha dakṣiṇā | asahā mānanirbandhe nāyake yuktavādinī | sāmabhistena bhedyā ca dakṣiṇā parikīrtitā || 38 ||

Report an error

तत्र माननिर्बन्धासहा, यथा श्रीगीतगोविन्दे (९.१०) । स्निग्धे यत्परुषासि प्रणमति स्तब्धासि यद्रागिणि । द्वेषस्थासि यदुन्मुखे विमुखतां यातासि तस्मिन् प्रिये । तद्युक्तं विपरीतकारिणि तव श्रीखण्डचर्चा विषं । शीतांशुस्तपनो हिमं हुतवहः क्रीडामुदो यातनाः ॥ ३९ ॥

tatra mānanirbandhāsahā, yathā śrīgītagovinde (9.10) | snigdhe yatparuṣāsi praṇamati stabdhāsi yadrāgiṇi | dveṣasthāsi yadunmukhe vimukhatāṃ yātāsi tasmin priye | tadyuktaṃ viparītakāriṇi tava śrīkhaṇḍacarcā viṣaṃ | śītāṃśustapano himaṃ hutavahaḥ krīḍāmudo yātanāḥ || 39 ||

Report an error

नायके युक्तवादिनि, यथा पद्यावल्याम् (२९७) । अदोषाद्दोषाद्वा त्यजति विपिने तां यदि भवान् । अभद्रं भद्रं वा त्रिभुवनपते त्वां वदतु कः । इदं तु क्रूरं मे स्मरति हृदयं यत्किल तया । त्वदर्थं कान्तारे कुलतिलक नात्मापि गणितः ॥ ४० ॥

nāyake yuktavādini, yathā padyāvalyām (297) | adoṣāddoṣādvā tyajati vipine tāṃ yadi bhavān | abhadraṃ bhadraṃ vā tribhuvanapate tvāṃ vadatu kaḥ | idaṃ tu krūraṃ me smarati hṛdayaṃ yatkila tayā | tvadarthaṃ kāntāre kulatilaka nātmāpi gaṇitaḥ || 40 ||

Report an error

नायकभेद्या, यथा । न व्यर्थां कुरुषे ममैव भणितिं मध्ये सखीनामिति । श्रुत्वा ख्यातिमसौ कृती मधुरिपुर्मां बाढमाशिश्रिये । दृष्ट्वा मद्वदनं प्रसीद रभसादेनं पुरः कातरं । कल्याणीभिरलं कृशोदरि दृशोर्भङ्गीभिरङ्गीकुरु ॥ ४१ ॥

nāyakabhedyā, yathā | na vyarthāṃ kuruṣe mamaiva bhaṇitiṃ madhye sakhīnāmiti | śrutvā khyātimasau kṛtī madhuripurmāṃ bāḍhamāśiśriye | dṛṣṭvā madvadanaṃ prasīda rabhasādenaṃ puraḥ kātaraṃ | kalyāṇībhiralaṃ kṛśodari dṛśorbhaṅgībhiraṅgīkuru || 41 ||

Report an error

तुङ्गविद्यादिका चात्र दक्षिणप्रखरा भवेत् ॥ ४२ ॥

tuṅgavidyādikā cātra dakṣiṇaprakharā bhavet || 42 ||

Report an error

अथ लघुमध्या । त्वया रचितसंकथां पथि समीक्ष्य मां मानिनी । सखी मम विषण्णधीः कृतकटाक्षमाक्षेप्यति । व्रजाधिपतिनन्दन त्वमवधेहि मन्त्रं ब्रुवे । विनात्र ललिताश्रयं भवदुपक्रमोऽयं वृथा ॥ ४३ ॥

atha laghumadhyā | tvayā racitasaṃkathāṃ pathi samīkṣya māṃ māninī | sakhī mama viṣaṇṇadhīḥ kṛtakaṭākṣamākṣepyati | vrajādhipatinandana tvamavadhehi mantraṃ bruve | vinātra lalitāśrayaṃ bhavadupakramo'yaṃ vṛthā || 43 ||

Report an error

अथ लघुमृद्वी । सखि तव मुहुर्मूर्ध्ना पादग्रहोऽपि मया कृत । स्तदपि च हरौ जातासि त्वं प्रसादपराङ्मुखी । भवतु यमुनातीरे वेणोरुदञ्चति पञ्चमे । विचलितधृतिस्त्वं लोलाक्षी मयापि हसिष्यसे ॥ ४४ ॥

atha laghumṛdvī | sakhi tava muhurmūrdhnā pādagraho'pi mayā kṛta | stadapi ca harau jātāsi tvaṃ prasādaparāṅmukhī | bhavatu yamunātīre veṇorudañcati pañcame | vicalitadhṛtistvaṃ lolākṣī mayāpi hasiṣyase || 44 ||

Report an error

अथ आत्यन्तिकलघुः । आत्यन्तिकलघुस्तत्र प्रोक्ता कुसुमिकादिका । सर्वथा मृदुरेवेयं यन्नितान्तलघीयसी ॥ ४५ ॥

atha ātyantikalaghuḥ | ātyantikalaghustatra proktā kusumikādikā | sarvathā mṛdureveyaṃ yannitāntalaghīyasī || 45 ||

Report an error

यथा । वन्दे सुन्दरि सन्दिश प्रियसखीं मानं विमुञ्चत्वसौ । सोत्कण्ठापि मनस्विनीव वसति त्वच्छङ्कया वेश्मनि । दूरे त्वन्मुखमीक्षते हरिरियं मौनं शुकः शिक्षते । लास्यं नेच्छति चन्द्रकी सवयसः क्वासीमित्न स्वं विदुः ॥ ४६ ॥

yathā | vande sundari sandiśa priyasakhīṃ mānaṃ vimuñcatvasau | sotkaṇṭhāpi manasvinīva vasati tvacchaṅkayā veśmani | dūre tvanmukhamīkṣate haririyaṃ maunaṃ śukaḥ śikṣate | lāsyaṃ necchati candrakī savayasaḥ kvāsīmitna svaṃ viduḥ || 46 ||

Report an error

प्रखरादिष्वन्यतमा यूथेशैकैव कीर्तिता । मध्यस्था नवधैवन्त्या समा लघुरिति द्विधा ॥ ४७ ॥

prakharādiṣvanyatamā yūtheśaikaiva kīrtitā | madhyasthā navadhaivantyā samā laghuriti dvidhā || 47 ||

Report an error

एकैकस्मिन्नतो यूथे भिदा द्वादशधा भवेत् । अथ दूत्यार्थमेतासां विशेषः पुनरुच्यते ॥ ४८ ॥

ekaikasminnato yūthe bhidā dvādaśadhā bhavet | atha dūtyārthametāsāṃ viśeṣaḥ punarucyate || 48 ||

Report an error

दूत्यमत्र तु तद्दूराद्यूनोर्यदभिसारम् । तत्र तु प्रथमा नित्यनायिकावात्र कीर्तिता ॥ ४९ ॥

dūtyamatra tu taddūrādyūnoryadabhisāram | tatra tu prathamā nityanāyikāvātra kīrtitā || 49 ||

Report an error

स्युर्नायिकाश्च सख्यश्च तिस्रो मध्यस्थितास्ततः ॥ ५० ॥

syurnāyikāśca sakhyaśca tisro madhyasthitāstataḥ || 50 ||

Report an error

तत्राद्या नायिकाप्राया द्वितीया द्विसमा ततः । तृतीया तु सखीप्राया नित्यसख्येव पञ्चमी ॥ ५१ ॥

tatrādyā nāyikāprāyā dvitīyā dvisamā tataḥ | tṛtīyā tu sakhīprāyā nityasakhyeva pañcamī || 51 ||

Report an error

आद्यायां निखिलाः सख्यो दूत्य एव न नायिकाः । पूर्वोक्ता नायिका एव पञ्चम्यां न तु दूतिकाः ॥ ५२ ॥

ādyāyāṃ nikhilāḥ sakhyo dūtya eva na nāyikāḥ | pūrvoktā nāyikā eva pañcamyāṃ na tu dūtikāḥ || 52 ||

Report an error

तत्र नित्यनायिका । यात्र यूथेश्वरी प्रोक्ता सा भवेन्नित्यनायिका । अपेक्ष्यत्वादतीवास्या मुख्यं दूत्यं न विद्यते ॥ ५३ ॥

tatra nityanāyikā | yātra yūtheśvarī proktā sā bhavennityanāyikā | apekṣyatvādatīvāsyā mukhyaṃ dūtyaṃ na vidyate || 53 ||

Report an error

स्वयौथिक्यसखीमध्ये या यत्रातीव रागिणी । नियुक्तैरस्ति तद्दूत्ये सुष्ठु सा यूथमुख्यया । तथापि प्रणयां क्वापि कदाचिद्गौणमीक्ष्यते ॥ ५४ ॥

svayauthikyasakhīmadhye yā yatrātīva rāgiṇī | niyuktairasti taddūtye suṣṭhu sā yūthamukhyayā | tathāpi praṇayāṃ kvāpi kadācidgauṇamīkṣyate || 54 ||

Report an error

दूरे गतागतमृते यद्दूत्यं गौणमत्र तत् । गौणं हरेः समक्षं च परोक्षं चेति तद्द्विधा ॥ ५५ ॥

dūre gatāgatamṛte yaddūtyaṃ gauṇamatra tat | gauṇaṃ hareḥ samakṣaṃ ca parokṣaṃ ceti taddvidhā || 55 ||

Report an error

तत्र समक्षम् । साङ्केतिकं वाचिकं च समक्षं द्विविधं मतम् ॥ ५६ ॥

tatra samakṣam | sāṅketikaṃ vācikaṃ ca samakṣaṃ dvividhaṃ matam || 56 ||

Report an error

तत्र साङ्केतिकम् । तत्राद्यं स्याद्दृगन्ताद्यैः कृष्णं प्रेर्य स्वनिह्नुतिः ॥ ५७ ॥

tatra sāṅketikam | tatrādyaṃ syāddṛgantādyaiḥ kṛṣṇaṃ prerya svanihnutiḥ || 57 ||

Report an error

यथा । प्रियसखि विदितं ते कर्म यत्प्रेरयन्ती । त्वमघदमनमक्ष्णा क्षिप्त्रमन्तर्हितासि । अहह न हि लताः स्युस्तत्र चेत्कण्टकिन्यो । मम गतिरभविष्यत्तत्करात्का न वेद्मि ॥ ५८ ॥

yathā | priyasakhi viditaṃ te karma yatprerayantī | tvamaghadamanamakṣṇā kṣiptramantarhitāsi | ahaha na hi latāḥ syustatra cetkaṇṭakinyo | mama gatirabhaviṣyattatkarātkā na vedmi || 58 ||

Report an error

इदमधिकमृद्वीदूत्यम् । अथ वाचिकम् । मिथः पुरो वा पश्चाद्वा वाक्यमेकत्र वाचिकम् ॥ ५९ ॥

idamadhikamṛdvīdūtyam | atha vācikam | mithaḥ puro vā paścādvā vākyamekatra vācikam || 59 ||

Report an error

तत्र मिथः पुरः कृष्णे वाचिकम् । मयापलपनं कियत्त्वयि करिष्यते या सखी । ममानिशमुपेन्द्र ते कुसुममञ्जरीर्लुञ्चति । इयं गुणवती करे तव विधृत्य दत्ताद्य सा । यथेच्छसि तथा कुरु स्वयमितो गृहं गम्यते ॥ ६० ॥

tatra mithaḥ puraḥ kṛṣṇe vācikam | mayāpalapanaṃ kiyattvayi kariṣyate yā sakhī | mamāniśamupendra te kusumamañjarīrluñcati | iyaṃ guṇavatī kare tava vidhṛtya dattādya sā | yathecchasi tathā kuru svayamito gṛhaṃ gamyate || 60 ||

Report an error

इदमधिकप्रखरादूत्यम् । कृष्णस्य पश्चात्सख्यं, यथा । मत्कण्ठादिह मौक्तिकानि विचिनु त्वं वीरुदारोधतः । स्रस्तान्येष किलास्ति माल्यरचनाव्यासक्तचित्तो हरिः । दिष्ट्या क्षेममुपस्थितं सुमुखि नः सानौ यदस्य च्युतो । हस्ताद्वेणुरिति प्रयामि कपटान्निह्नोतुमेनं गिरौ ॥ ६१ ॥

idamadhikaprakharādūtyam | kṛṣṇasya paścātsakhyaṃ, yathā | matkaṇṭhādiha mauktikāni vicinu tvaṃ vīrudārodhataḥ | srastānyeṣa kilāsti mālyaracanāvyāsaktacitto hariḥ | diṣṭyā kṣemamupasthitaṃ sumukhi naḥ sānau yadasya cyuto | hastādveṇuriti prayāmi kapaṭānnihnotumenaṃ girau || 61 ||

Report an error

इदमधिकमध्यादूत्यम् । सख्याः पश्चात्कृष्णे, यथा । विचकिलमवचेतुं सा सखी मद्वचोभिः । कथमपि तटपुष्पारण्यमेका गतास्ति । अघहर मम गेनाद्यान्तमभ्यर्थये त्वां । पुनरियमतिमुग्धा न त्वया खेदनीया ॥ ६२ ॥

idamadhikamadhyādūtyam | sakhyāḥ paścātkṛṣṇe, yathā | vicakilamavacetuṃ sā sakhī madvacobhiḥ | kathamapi taṭapuṣpāraṇyamekā gatāsti | aghahara mama genādyāntamabhyarthaye tvāṃ | punariyamatimugdhā na tvayā khedanīyā || 62 ||

Report an error

अथ हरेः परोक्षम् । तत परोक्षं हरेः सख्याः सखीद्वारा यदर्पणम् । व्यपदेशादिना वापि तत्पार्श्वे प्रेषणादिकम् ॥ ६३ ॥

atha hareḥ parokṣam | tata parokṣaṃ hareḥ sakhyāḥ sakhīdvārā yadarpaṇam | vyapadeśādinā vāpi tatpārśve preṣaṇādikam || 63 ||

Report an error

तत्र सखीद्वारा, यथा । रुद्धां विद्धि गुरोर्गिरा शशिकलामात्मद्वितीयामत । स्त्वामुद्यम्य नयामि शर्मणि सदा जागर्ति ते राधिका । भृङ्गाः सुभ्रु तदङ्गसौरभभरैराकृष्यमाणाः क्रमात् । पन्थानं प्रथयन्ति ते कुरु पुरः कुञ्जप्रवेशे त्वराम् ॥ ६४ ॥

tatra sakhīdvārā, yathā | ruddhāṃ viddhi gurorgirā śaśikalāmātmadvitīyāmata | stvāmudyamya nayāmi śarmaṇi sadā jāgarti te rādhikā | bhṛṅgāḥ subhru tadaṅgasaurabhabharairākṛṣyamāṇāḥ kramāt | panthānaṃ prathayanti te kuru puraḥ kuñjapraveśe tvarām || 64 ||

Report an error

अथ व्यपदेशः । व्यपदेशो हरौ लेखोपायनाद्यर्पणक्रिया । निजप्रयोजनाश्चर्यदर्शनादिश्च कीर्तितः ॥ ६५ ॥

atha vyapadeśaḥ | vyapadeśo harau lekhopāyanādyarpaṇakriyā | nijaprayojanāścaryadarśanādiśca kīrtitaḥ || 65 ||

Report an error

तत्र लेख्यव्यपदेशेन, यथा । दूतीपद्धतिमुद्धते परिहर त्वं साचि किं प्रेक्षसे । वामाक्षि स्वयमाहृतं प्रियसखीलेखं पुरो वाचय । शय्या पुष्पमयी निकुञ्जभवने सौरभ्यपुञ्जावृता । मृद्वी त्वामियमाह्वयत्यलिघटा कोलाहलव्याजतः ॥ ६६ ॥

tatra lekhyavyapadeśena, yathā | dūtīpaddhatimuddhate parihara tvaṃ sāci kiṃ prekṣase | vāmākṣi svayamāhṛtaṃ priyasakhīlekhaṃ puro vācaya | śayyā puṣpamayī nikuñjabhavane saurabhyapuñjāvṛtā | mṛdvī tvāmiyamāhvayatyalighaṭā kolāhalavyājataḥ || 66 ||

Report an error

उपायनव्यपदेशेन, यथा । प्रसीद वसनाञ्चलं मम विमुञ्च निर्मञ्छनं । व्रजामि ननु निर्दय स्फुरति पश्य सन्ध्योर्जिता । विदत्यपि तवोन्नतं गुणमुपाहरं मन्दधीः । स्रजं प्रियसखीगिरा व्रजपते न ते दूषणम् ॥ ६७ ॥

upāyanavyapadeśena, yathā | prasīda vasanāñcalaṃ mama vimuñca nirmañchanaṃ | vrajāmi nanu nirdaya sphurati paśya sandhyorjitā | vidatyapi tavonnataṃ guṇamupāharaṃ mandadhīḥ | srajaṃ priyasakhīgirā vrajapate na te dūṣaṇam || 67 ||

Report an error

निजप्रयोजनव्यपदेशेन, यथा । मुक्तावली निशि मया दयिता कदम्ब । बाटीकुटीरकुहरे सखि विस्म्.र्तास्ति । तामाहरेति व्.र्.सभानुजया नियुक्ता । तां प्रोज्झ्य किं शशिकले ग्.र्हमागतासि ॥ ६८ ॥

nijaprayojanavyapadeśena, yathā | muktāvalī niśi mayā dayitā kadamba | bāṭīkuṭīrakuhare sakhi vism.rtāsti | tāmāhareti v.r.sabhānujayā niyuktā | tāṃ projjhya kiṃ śaśikale g.rhamāgatāsi || 68 ||

Report an error

आश्चर्यदर्शनव्यपदेशेन, यथा । सखि व्यालीं वक्त्रे द्युमणिपटलं कण्ठसविधे । दधच्चन्द्रान्मूर्धोपरि सकलरत्नानि वमति । अलिश्यामो हंसः स्फुटमिति मदुक्तासि चलिता । तदाश्चर्यं द्रष्टुं किमिव कुपितेवात्र मिलसि ॥ ६९ ॥

āścaryadarśanavyapadeśena, yathā | sakhi vyālīṃ vaktre dyumaṇipaṭalaṃ kaṇṭhasavidhe | dadhaccandrānmūrdhopari sakalaratnāni vamati | aliśyāmo haṃsaḥ sphuṭamiti maduktāsi calitā | tadāścaryaṃ draṣṭuṃ kimiva kupitevātra milasi || 69 ||

Report an error

अथ नायिकाप्रायात्रिकम् । आपेक्षिकाधिकानां यत्तिसॄणां लघुषु स्फुटम् । कदाचिदेव दूत्यं ता नायिकाप्रायिकास्ततः ॥ ७० ॥

atha nāyikāprāyātrikam | āpekṣikādhikānāṃ yattisṝṇāṃ laghuṣu sphuṭam | kadācideva dūtyaṃ tā nāyikāprāyikāstataḥ || 70 ||

Report an error

तत्र अधिकप्रखरादूत्यम् । पाणौ मे पतितासि शम्भलि चिरादत्याकुलं मा कृथाः । काकुं ते करवाणि निष्क्रयमहं शीर्णाभिसारैः सदा । त्वं दिष्ट्यात्र निकुञ्जसीमनि समानीता किमु स्तम्भसे । मुक्तास्त्वत्कुचकुम्भगाः क्षपतु श्यामः स सिंहीपतिः ॥ ७१ ॥

tatra adhikaprakharādūtyam | pāṇau me patitāsi śambhali cirādatyākulaṃ mā kṛthāḥ | kākuṃ te karavāṇi niṣkrayamahaṃ śīrṇābhisāraiḥ sadā | tvaṃ diṣṭyātra nikuñjasīmani samānītā kimu stambhase | muktāstvatkucakumbhagāḥ kṣapatu śyāmaḥ sa siṃhīpatiḥ || 71 ||

Report an error

तत्र अधिकमध्यादूत्यम् । व्यथयसि सदा मां वाग्भङ्ग्या शनैरनुशिष्य यं । छलयसि च मां भ्रूनर्तक्या विनुद्य यमुद्धते । अहमिह वशीकृत्य स्वैरी मयाप्युपलम्भित । स्त्वयि वितनुतां कृष्णः पद्मी स पद्मिनि विभ्रमम् ॥ ७२ ॥

tatra adhikamadhyādūtyam | vyathayasi sadā māṃ vāgbhaṅgyā śanairanuśiṣya yaṃ | chalayasi ca māṃ bhrūnartakyā vinudya yamuddhate | ahamiha vaśīkṛtya svairī mayāpyupalambhita | stvayi vitanutāṃ kṛṣṇaḥ padmī sa padmini vibhramam || 72 ||

Report an error

तत्र अधिकमृद्वीदूत्यम् । अनुदिनमभिसारं कारितास्मि त्वयाहं । कुसुमितरविकन्यातीरवन्याकुटीषु । सकृदहमकृतज्ञा त्वां पुरः कुञ्जमध्ये । यदियमुपनये का निष्कृतिस्ते ततोऽभूत् ॥ ७३ ॥

tatra adhikamṛdvīdūtyam | anudinamabhisāraṃ kāritāsmi tvayāhaṃ | kusumitaravikanyātīravanyākuṭīṣu | sakṛdahamakṛtajñā tvāṃ puraḥ kuñjamadhye | yadiyamupanaye kā niṣkṛtiste tato'bhūt || 73 ||

Report an error

अथ द्विसमात्रिकम् । समानां प्रखरामध्यामृद्वीनां तु परस्परम् । दूत्यं च नायिकात्वं च समं ता द्विसमास्ततः ॥ ७४ ॥

atha dvisamātrikam | samānāṃ prakharāmadhyāmṛdvīnāṃ tu parasparam | dūtyaṃ ca nāyikātvaṃ ca samaṃ tā dvisamāstataḥ || 74 ||

Report an error

तत्र समप्रखरादूत्यम् । प्रागेकान्तरमेव निश्चितमभूदन्योन्यदूत्यं हि नौ । वारस्तत्र तवायमस्तु करवै दूत्यं तथाप्यद्य ते । भ्रूभङ्गं सखि मुञ्च मण्डय तनुं यद्याचते मामसौ । सव्या ते स्फुरती दृगद्य मृगये गोष्ठाङ्गने माधवम् ॥ ७५ ॥

tatra samaprakharādūtyam | prāgekāntarameva niścitamabhūdanyonyadūtyaṃ hi nau | vārastatra tavāyamastu karavai dūtyaṃ tathāpyadya te | bhrūbhaṅgaṃ sakhi muñca maṇḍaya tanuṃ yadyācate māmasau | savyā te sphuratī dṛgadya mṛgaye goṣṭhāṅgane mādhavam || 75 ||

Report an error

अथ सममध्यादूत्यम् । त्वं न्यस्तासि मुरद्विषः शशिकले पाणौ मया गम्यते । दूती हन्त तवाहमेव कमले किं धिङ्मृषा जल्पसि । इत्यन्योन्यविक्षेपणप्रणयितामाधुर्यमुग्धो हरि । र्दोर्भ्यां ते हृदये निधाय युगपत्पश्योन्मदः खेलति ॥ ७६ ॥

atha samamadhyādūtyam | tvaṃ nyastāsi muradviṣaḥ śaśikale pāṇau mayā gamyate | dūtī hanta tavāhameva kamale kiṃ dhiṅmṛṣā jalpasi | ityanyonyavikṣepaṇapraṇayitāmādhuryamugdho hari | rdorbhyāṃ te hṛdaye nidhāya yugapatpaśyonmadaḥ khelati || 76 ||

Report an error

यथा वा । क्व मालतिकयार्पिता चलसि माधवि त्वं मम । क्व माधविकयार्पिता त्वमपि यास्यलं मालति । असम्भवसहोद्गमे रहसि कृष्णभृङ्गो युवा । युवामिह धयन्नयं वहतु कञ्चिदानन्दथुम् ॥ ७७ ॥

yathā vā | kva mālatikayārpitā calasi mādhavi tvaṃ mama | kva mādhavikayārpitā tvamapi yāsyalaṃ mālati | asambhavasahodgame rahasi kṛṣṇabhṛṅgo yuvā | yuvāmiha dhayannayaṃ vahatu kañcidānandathum || 77 ||

Report an error

अतीवाभेदमधुरं सौहृदं सममध्ययोः । विरलं शक्यते ज्ञातुं किन्तु प्रेमविशेषिभिः ॥ ७८ ॥

atīvābhedamadhuraṃ sauhṛdaṃ samamadhyayoḥ | viralaṃ śakyate jñātuṃ kintu premaviśeṣibhiḥ || 78 ||

Report an error

अथ सममृद्वीदूत्यम् । द्रुतमनुसरन्मन्दाराक्षीं मुकुन्द निवर्तय । व्रजति निभृतं या कुञ्जान्तःकुटीमुपनीय माम् । इति तव सखीवाक्येन त्वामहं सुखमाह्वये । स्फुरति हि मुहुर्मध्ये तिष्ठन् विधुः समतारयोः ॥ ७९ ॥

atha samamṛdvīdūtyam | drutamanusaranmandārākṣīṃ mukunda nivartaya | vrajati nibhṛtaṃ yā kuñjāntaḥkuṭīmupanīya mām | iti tava sakhīvākyena tvāmahaṃ sukhamāhvaye | sphurati hi muhurmadhye tiṣṭhan vidhuḥ samatārayoḥ || 79 ||

Report an error

अथ सखीप्रायात्रिकम् । लघूनां प्रखरामध्यामृद्वीनां प्रायशः सदा । दूत्यं भवति तेनेमाः सखीप्रायाः प्रकीर्तिताः ॥ ८० ॥

atha sakhīprāyātrikam | laghūnāṃ prakharāmadhyāmṛdvīnāṃ prāyaśaḥ sadā | dūtyaṃ bhavati tenemāḥ sakhīprāyāḥ prakīrtitāḥ || 80 ||

Report an error

तत्र लघुप्रखरादूत्यं, यथा श्रीगीतगोविन्दे (११.२२) । त्वं चित्तेन चिरं वहन्नयमतिश्रान्तो भृशं तापितः । कन्दर्पेण च पातुमिच्छति सुधासम्बाधबिम्बाधरम् । अस्याङ्कं तदलङ्कुरु क्षणमिह भ्रूक्षेपलक्ष्मीलव । क्रीते दास इवोपसेवितपदाम्भोजे कुतः सम्भ्रमः ॥ ८१ ॥

tatra laghuprakharādūtyaṃ, yathā śrīgītagovinde (11.22) | tvaṃ cittena ciraṃ vahannayamatiśrānto bhṛśaṃ tāpitaḥ | kandarpeṇa ca pātumicchati sudhāsambādhabimbādharam | asyāṅkaṃ tadalaṅkuru kṣaṇamiha bhrūkṣepalakṣmīlava | krīte dāsa ivopasevitapadāmbhoje kutaḥ sambhramaḥ || 81 ||

Report an error

अथ लघुमध्यादूत्यम् । किमिति कुटिलितभ्रूश्चण्डि वृत्ताद्य सद्य । स्त्वमिह कुसुमहेतोः सौहृदादाहृतासि । व्रजनरपतिपुत्रं सन्तमन्तर्निलीय । प्रियसखि तटकुञ्जे हन्त जाने कथं वा ॥ ८२ ॥

atha laghumadhyādūtyam | kimiti kuṭilitabhrūścaṇḍi vṛttādya sadya | stvamiha kusumahetoḥ sauhṛdādāhṛtāsi | vrajanarapatiputraṃ santamantarnilīya | priyasakhi taṭakuñje hanta jāne kathaṃ vā || 82 ||

Report an error

अथ लघुमृद्वीदूत्यम् । कुञ्जगेहमवगाह्य माधवं । सुप्तमत्र सिचयेन वीजय । फुल्लमिन्दुकिरणैः कुमुद्वती । कोरकप्रकरमाहराम्यहम् ॥ ८३ ॥

atha laghumṛdvīdūtyam | kuñjagehamavagāhya mādhavaṃ | suptamatra sicayena vījaya | phullamindukiraṇaiḥ kumudvatī | korakaprakaramāharāmyaham || 83 ||

Report an error

आसां मध्ये भवेत्काचिन्नायिकात्वे दराग्रहा । तस्मिन्ननाग्रहा काचित्सख्यसौख्याभिलाषिणी ॥ ८४ ॥

āsāṃ madhye bhavetkācinnāyikātve darāgrahā | tasminnanāgrahā kācitsakhyasaukhyābhilāṣiṇī || 84 ||

Report an error

तत्र आद्या, यथा । लेखामाहर नीपकुञ्जकुहरात्त्वं चन्द्रकाणां मया । न्यस्तानामिति मद्गिरा सरभसं स्मेरा स्वयं प्रस्थिता । तामुन्मुच्य मदीरितां शशिकले किं चन्द्रलेखाशतं । चेलेनावृतमन्यदेव दधती लब्धासि नम्रा गृहम् ॥ ८५ ॥

tatra ādyā, yathā | lekhāmāhara nīpakuñjakuharāttvaṃ candrakāṇāṃ mayā | nyastānāmiti madgirā sarabhasaṃ smerā svayaṃ prasthitā | tāmunmucya madīritāṃ śaśikale kiṃ candralekhāśataṃ | celenāvṛtamanyadeva dadhatī labdhāsi namrā gṛham || 85 ||

Report an error

द्वितीया, यथा । मां पुष्पाणामवचयमियाद्वृन्दशो मा प्रहैषी । र्वृन्दारण्ये परमिह भवद्दुःखभीत्या प्रयामि । सत्यं सत्यं सुमुखि सखितासौख्यतस्ते मम स्या । न्न स्वादीयानघविजयिनः केलिशय्याधिरोहः ॥ ८६ ॥

dvitīyā, yathā | māṃ puṣpāṇāmavacayamiyādvṛndaśo mā prahaiṣī | rvṛndāraṇye paramiha bhavadduḥkhabhītyā prayāmi | satyaṃ satyaṃ sumukhi sakhitāsaukhyataste mama syā | nna svādīyānaghavijayinaḥ keliśayyādhirohaḥ || 86 ||

Report an error

अथ नित्यसखी । सख्येनैव सदा प्रीता नायिकात्वानपेक्षिणी । भवेन्नित्यसखी सा तु द्विधैकात्यन्तिकी लघुः । आपेक्षिकलघूनां च मध्येऽन्या काचिदीरिता ॥ ८७ ॥

atha nityasakhī | sakhyenaiva sadā prītā nāyikātvānapekṣiṇī | bhavennityasakhī sā tu dvidhaikātyantikī laghuḥ | āpekṣikalaghūnāṃ ca madhye'nyā kācidīritā || 87 ||

Report an error

यथा । राधारङ्गलसत्त्वदुज्ज्वलकलासञ्चारणप्रक्रिया । चातुर्योत्तरमेव सेवनमहं गोविन्द सम्प्रार्थये । येनाशेषवधूजनोद्भटमनोराज्यप्रपञ्चावधौ । नौत्सुक्यं भवदङ्गसङ्गमरसेऽप्यालम्बते मन्मनः ॥ ८८ ॥

yathā | rādhāraṅgalasattvadujjvalakalāsañcāraṇaprakriyā | cāturyottarameva sevanamahaṃ govinda samprārthaye | yenāśeṣavadhūjanodbhaṭamanorājyaprapañcāvadhau | nautsukyaṃ bhavadaṅgasaṅgamarase'pyālambate manmanaḥ || 88 ||

Report an error

यथा वा । त्वया यदुपभुज्यते मुरजिदङ्गसङ्गे सुखं । तदेव बहु जानती स्वयमवाप्तितः शुद्धधीः । मया कृतविलोभनाप्यधिकचातुरीचर्यया । कदापि मणिमञ्जरी न कुरुतेऽभिसारस्पृहाम् ॥ ८९ ॥

yathā vā | tvayā yadupabhujyate murajidaṅgasaṅge sukhaṃ | tadeva bahu jānatī svayamavāptitaḥ śuddhadhīḥ | mayā kṛtavilobhanāpyadhikacāturīcaryayā | kadāpi maṇimañjarī na kurute'bhisāraspṛhām || 89 ||

Report an error

तत्र तद्दूत्यं, यथा । अन्तः प्रविशति स सखी । कुप्यति मे कुञ्जदेहलीलीना । तदिमां भङ्गुरितभ्रुव । मनुनय वृन्दाटवीचन्द्र ॥ ९० ॥

tatra taddūtyaṃ, yathā | antaḥ praviśati sa sakhī | kupyati me kuñjadehalīlīnā | tadimāṃ bhaṅguritabhruva | manunaya vṛndāṭavīcandra || 90 ||

Report an error

प्राख्यर्यं मार्दवं चापि यद्यप्यापेक्षिकं भवेत् । तथापि विस्तरभयात्तद्विशेषोऽत्र नेरितः ॥ ९१ ॥

prākhyaryaṃ mārdavaṃ cāpi yadyapyāpekṣikaṃ bhavet | tathāpi vistarabhayāttadviśeṣo'tra neritaḥ || 91 ||

Report an error

प्राखर्यादिस्वभावोऽयं यथायथमुदीरितः । देशकालादिवैशिष्ट्ये स्यादस्यापि विपर्ययः ॥ ९२ ॥

prākharyādisvabhāvo'yaṃ yathāyathamudīritaḥ | deśakālādivaiśiṣṭye syādasyāpi viparyayaḥ || 92 ||

Report an error

तत्र प्राखर्यस्य विपर्ययो, यथा । ध्वान्तैर्गाढतमां तमीमगणयन् वृष्टिं च धारामयीं । चण्डं चानिलमण्डलं सखि हरिद्वारं तवासौ श्रितः । हा क्रोधं विसृज प्रसीद तरसा कण्ठे गृहाण प्रियं । मूर्ध्नायं ललिताभिधस्तव पदं नत्वा जनो याचते ॥ ९३ ॥

tatra prākharyasya viparyayo, yathā | dhvāntairgāḍhatamāṃ tamīmagaṇayan vṛṣṭiṃ ca dhārāmayīṃ | caṇḍaṃ cānilamaṇḍalaṃ sakhi haridvāraṃ tavāsau śritaḥ | hā krodhaṃ visṛja prasīda tarasā kaṇṭhe gṛhāṇa priyaṃ | mūrdhnāyaṃ lalitābhidhastava padaṃ natvā jano yācate || 93 ||

Report an error

मार्दवस्य विपर्ययो, यथा । गुणस्तवनकूटतः कुटिलधीः सखि त्वामसौ । कटाक्षितवती कथं तदपि नोज्झसि प्रश्रयम् । रुषं कुरु करोषि चेन्मृदुतराद्य चित्राप्यसौ । विधास्यति तदौचितीं हिमघटेव पद्मोपरि ॥ ९४ ॥

mārdavasya viparyayo, yathā | guṇastavanakūṭataḥ kuṭiladhīḥ sakhi tvāmasau | kaṭākṣitavatī kathaṃ tadapi nojjhasi praśrayam | ruṣaṃ kuru karoṣi cenmṛdutarādya citrāpyasau | vidhāsyati tadaucitīṃ himaghaṭeva padmopari || 94 ||

Report an error

दूत्यं तु कुर्वती सख्याः सखी रहसि सङ्गता । कृष्णेन प्रार्थ्यमानापि स्यात्कदापि न सम्मता ॥ ९५ ॥

dūtyaṃ tu kurvatī sakhyāḥ sakhī rahasi saṅgatā | kṛṣṇena prārthyamānāpi syātkadāpi na sammatā || 95 ||

Report an error

यथा । दूत्येनाद्य सुहृज्जनस्य रहसि प्राप्तास्मि ते सन्निधिं । किं कन्दर्पधनुर्भयङ्करममुं भ्रूगुच्छमुद्यच्छसि । प्राणानर्पयितास्मि सम्प्रति वरं वृन्दाटवीचन्द्र ते । न त्वेतामसमापितप्रियसखीकृत्यानुबन्धां तनुम् ॥ ९६ ॥

yathā | dūtyenādya suhṛjjanasya rahasi prāptāsmi te sannidhiṃ | kiṃ kandarpadhanurbhayaṅkaramamuṃ bhrūgucchamudyacchasi | prāṇānarpayitāsmi samprati varaṃ vṛndāṭavīcandra te | na tvetāmasamāpitapriyasakhīkṛtyānubandhāṃ tanum || 96 ||

Report an error

मिथः प्रेमगुनोत्कीर्तिस्तयोरासक्तिकारिता । अभिसारो द्वयोरेव सख्याः कृष्णे समर्पणम् ॥ ९७ ॥

mithaḥ premagunotkīrtistayorāsaktikāritā | abhisāro dvayoreva sakhyāḥ kṛṣṇe samarpaṇam || 97 ||

Report an error

नर्माश्वासननेपथ्यं हृदयोद्घाटपाटवम् । छिद्रसंवृतिरेतस्याः पत्यादेः परिवञ्चना ॥ ९८ ॥

narmāśvāsananepathyaṃ hṛdayodghāṭapāṭavam | chidrasaṃvṛtiretasyāḥ patyādeḥ parivañcanā || 98 ||

Report an error

शिक्षा सङ्गमनं काले सेवनं व्यजनादिभिः । तयोर्द्वयोरुपालम्भः सन्देशप्रेषणं तथा । नायिकाप्राणसंरक्षा प्रयत्नाद्याः सखीक्रियाः ॥ ९९ ॥

śikṣā saṅgamanaṃ kāle sevanaṃ vyajanādibhiḥ | tayordvayorupālambhaḥ sandeśapreṣaṇaṃ tathā | nāyikāprāṇasaṃrakṣā prayatnādyāḥ sakhīkriyāḥ || 99 ||

Report an error

तत्र कृष्णे सखीप्रेमोत्कीर्तिः, यथा पद्यावल्यां (१८९) । मुरहर साहसगरिमा । कथमिव वाच्यः कुरङ्गशावाक्ष्याः । खेदार्णवपतितापि । प्रेममधुरां ते न सा त्यजति ॥ १०० ॥

tatra kṛṣṇe sakhīpremotkīrtiḥ, yathā padyāvalyāṃ (189) | murahara sāhasagarimā | kathamiva vācyaḥ kuraṅgaśāvākṣyāḥ | khedārṇavapatitāpi | premamadhurāṃ te na sā tyajati || 100 ||

Report an error

सख्यां कृष्णप्रेमोत्कीर्तिः, यथा तत्रैव (१९१) । केलिकलासु कुशला नगरे मुरारेर् । आभीरनीरजदृशः कति वा न सन्ति । राधे त्वया महदकारि तपो यदेष । दामोदरस्त्वयि परं परमानुरागः ॥ १०१ ॥

sakhyāṃ kṛṣṇapremotkīrtiḥ, yathā tatraiva (191) | kelikalāsu kuśalā nagare murārer | ābhīranīrajadṛśaḥ kati vā na santi | rādhe tvayā mahadakāri tapo yadeṣa | dāmodarastvayi paraṃ paramānurāgaḥ || 101 ||

Report an error

तत्र तस्या गुणोत्कीर्तिः, यथा । निनिन्दि निजमिन्दिरा वपुरवेक्ष्य यस्याः श्रियं । विचार्य गुणचातुरीमचलजा च लज्जां गता । अघार्दन त्वया विना जगति क्वानुरूपास्ति ते । परं परमदुर्लभा मिलतु कस्य सा मे सखी ॥ १०२ ॥

tatra tasyā guṇotkīrtiḥ, yathā | ninindi nijamindirā vapuravekṣya yasyāḥ śriyaṃ | vicārya guṇacāturīmacalajā ca lajjāṃ gatā | aghārdana tvayā vinā jagati kvānurūpāsti te | paraṃ paramadurlabhā milatu kasya sā me sakhī || 102 ||

Report an error

तस्यां तस्य गुणोत्कीर्तिः, यथा ललितमाधवे (१.४९) । महेन्द्रमणिमण्डली[॰१]मदविडम्बिदेहद्युतिर् । व्रजेन्द्रकुलचन्द्रमाः[॰२] स्फुरति को ‘पि नव्यो युवा । सखि स्थिर[॰३]कुलाङ्गनानिकरनीविबन्धार्गल । च्छिदाकरणकौतुकी जयति यस्य वंशीध्वनिः ॥ १०३ ॥

tasyāṃ tasya guṇotkīrtiḥ, yathā lalitamādhave (1.49) | mahendramaṇimaṇḍalī[॰1]madaviḍambidehadyutir | vrajendrakulacandramāḥ[॰2] sphurati ko ‘pi navyo yuvā | sakhi sthira[॰3]kulāṅganānikaranīvibandhārgala | cchidākaraṇakautukī jayati yasya vaṃśīdhvaniḥ || 103 ||

Report an error

[॰१ नवाम्बुधरमण्डली] । [॰२ नन्दनः] । [॰३ पतिव्रता] । कृष्णे सख्या आसक्तिकारिता, यथा विदग्धमाधवे (२.१०) । सा सौरभोर्मिपरिदिग्धदिगन्तरापि । बन्ध्यं जनुः सुतनु गन्धफली बिभर्ति । राधे न बिभ्रमभरः क्रियते यदङ्के । कामं निपीतमधुना मधुसूदनेन ॥ १०४ ॥

[॰1 navāmbudharamaṇḍalī] | [॰2 nandanaḥ] | [॰3 pativratā] | kṛṣṇe sakhyā āsaktikāritā, yathā vidagdhamādhave (2.10) | sā saurabhormiparidigdhadigantarāpi | bandhyaṃ januḥ sutanu gandhaphalī bibharti | rādhe na bibhramabharaḥ kriyate yadaṅke | kāmaṃ nipītamadhunā madhusūdanena || 104 ||

Report an error

तस्यां तस्यासक्तिकारिता, यथा । यद्येतस्यां वरपरिमलारब्धविश्वोत्सवायां । न त्वं कृष्णभ्रमर रमसे राधिकामल्पिकायाम् । अर्थः को वा नवतरुणिमोद्भासिनस्ते ततः स्याद् । वृन्दाटव्यामिह विहरणप्रक्रियाचातुरीभिः ॥ १०५ ॥

tasyāṃ tasyāsaktikāritā, yathā | yadyetasyāṃ varaparimalārabdhaviśvotsavāyāṃ | na tvaṃ kṛṣṇabhramara ramase rādhikāmalpikāyām | arthaḥ ko vā navataruṇimodbhāsinaste tataḥ syād | vṛndāṭavyāmiha viharaṇaprakriyācāturībhiḥ || 105 ||

Report an error

कृष्णस्याभिसारणं, यथा । अवरुद्धसुधांशुवैभवं । विनुदन्तं सखि सर्वतोमुखम् । इह कृष्णघनं प्रगृह्य तं । ललिताप्रावृडियं समागता ॥ १०६ ॥

kṛṣṇasyābhisāraṇaṃ, yathā | avaruddhasudhāṃśuvaibhavaṃ | vinudantaṃ sakhi sarvatomukham | iha kṛṣṇaghanaṃ pragṛhya taṃ | lalitāprāvṛḍiyaṃ samāgatā || 106 ||

Report an error

सख्या अभिसारणं, यथा श्रीगीतगोविन्दे (५.१८) । त्वद्वाम्येन समं समग्रमधुना तिग्मांशुरस्तं गतो । गोविन्दस्य मनोरथेन च समं प्राप्तं तमः सान्द्रताम् । कोकानां करुणस्वनेन सदृशी दीर्घमदभ्यर्थना । तन्मुग्धे विफलं विलम्बनमसौ रम्योऽभिसारक्षणः ॥ १०७ ॥

sakhyā abhisāraṇaṃ, yathā śrīgītagovinde (5.18) | tvadvāmyena samaṃ samagramadhunā tigmāṃśurastaṃ gato | govindasya manorathena ca samaṃ prāptaṃ tamaḥ sāndratām | kokānāṃ karuṇasvanena sadṛśī dīrghamadabhyarthanā | tanmugdhe viphalaṃ vilambanamasau ramyo'bhisārakṣaṇaḥ || 107 ||

Report an error

कृष्णे सख्याः समर्पणं, यथा । तदन्तरमुपासितुं कमलयोनिमीजुर्गुणा । यदङ्गमुपसेवितुं तरुणिमापि चक्रे तपः । नवप्रणयमाधुरीप्रमदमेदुरेयं सखी । मयाद्य भवतः करे मुरहरोपहारीकृता ॥ १०८ ॥

kṛṣṇe sakhyāḥ samarpaṇaṃ, yathā | tadantaramupāsituṃ kamalayonimījurguṇā | yadaṅgamupasevituṃ taruṇimāpi cakre tapaḥ | navapraṇayamādhurīpramadamedureyaṃ sakhī | mayādya bhavataḥ kare muraharopahārīkṛtā || 108 ||

Report an error

नर्म, यथा विदग्धमाधवे (१.३३) । देहं ते भुवनान्तरालविरलच्छायाविलासास्पदं । मा कौतूहलचञ्चलाक्षि लतिकाजाले प्रवेशं कृथाः । नव्यामञ्जनपुञ्जमञ्जुलरुचिः कुञ्जेचरी देवता । कान्तां कान्तिभिरङ्कितामिह वने निःशङ्कमाकर्षति ॥ १०९ ॥

narma, yathā vidagdhamādhave (1.33) | dehaṃ te bhuvanāntarālaviralacchāyāvilāsāspadaṃ | mā kautūhalacañcalākṣi latikājāle praveśaṃ kṛthāḥ | navyāmañjanapuñjamañjularuciḥ kuñjecarī devatā | kāntāṃ kāntibhiraṅkitāmiha vane niḥśaṅkamākarṣati || 109 ||

Report an error

आश्वासनं, यथा । मा गाः क्लमं सखि मुहुर्वृषभानुपुत्रि । भानुं प्रतीहि चरमाचलचङ्क्रमोत्कम् । आनन्दयन्नयनमुद्धुरधेनुधूली । ध्वान्तं विधूय विधुरेष पुरोज्जिहीते ॥ ११० ॥

āśvāsanaṃ, yathā | mā gāḥ klamaṃ sakhi muhurvṛṣabhānuputri | bhānuṃ pratīhi caramācalacaṅkramotkam | ānandayannayanamuddhuradhenudhūlī | dhvāntaṃ vidhūya vidhureṣa purojjihīte || 110 ||

Report an error

नेपथ्यं, यथा । हृदयोद्घाटपाटवं, यथा । यथा वा । छिद्रसंवृतिर्, यथा विदग्धमाधवे (६.१) । मुदा क्षिप्तैः पर्वोत्तरलहृदयाभिर्युवतिभिः । पयःपूयैः पीतीकृतमतिहरिद्राद्रवमयैः । दुकूलं दोर्मूलोपरि परिदधानां प्रियसखीं । कथं राधामार्ये कुटिलितदृगन्तं कलयसि ॥ १११ ॥

nepathyaṃ, yathā | hṛdayodghāṭapāṭavaṃ, yathā | yathā vā | chidrasaṃvṛtir, yathā vidagdhamādhave (6.1) | mudā kṣiptaiḥ parvottaralahṛdayābhiryuvatibhiḥ | payaḥpūyaiḥ pītīkṛtamatiharidrādravamayaiḥ | dukūlaṃ dormūlopari paridadhānāṃ priyasakhīṃ | kathaṃ rādhāmārye kuṭilitadṛgantaṃ kalayasi || 111 ||

Report an error

पत्यादेः परिवञ्चना, यथा । शिक्षा, यथा । यथा वा । अथ काले सङ्गमनं, यथा । अथ व्यजनादिना सेवा, यथा । अथ तयोर्द्वयोरुपालम्भः । तत्र हरेरुपालम्भो, यथा । सख्या उपालम्भो, यथा । अथ सन्देशप्रेषणं, यथा हंसदूते (७५) । त्वया गोष्ठं गोष्ठीतिलक किल चेद्विस्मृतमिदं । न तूर्णं धूमोर्णापतिरपि विधत्ते यदि कृपाम् । अहर्वृन्दं वृन्दावनकुसुमपालीपरिमलैर् । दरालोकं शोकास्पदमिव कथं नेष्यति सखी ॥ ११२ ॥

patyādeḥ parivañcanā, yathā | śikṣā, yathā | yathā vā | atha kāle saṅgamanaṃ, yathā | atha vyajanādinā sevā, yathā | atha tayordvayorupālambhaḥ | tatra harerupālambho, yathā | sakhyā upālambho, yathā | atha sandeśapreṣaṇaṃ, yathā haṃsadūte (75) | tvayā goṣṭhaṃ goṣṭhītilaka kila cedvismṛtamidaṃ | na tūrṇaṃ dhūmorṇāpatirapi vidhatte yadi kṛpām | aharvṛndaṃ vṛndāvanakusumapālīparimalair | darālokaṃ śokāspadamiva kathaṃ neṣyati sakhī || 112 ||

Report an error

अथ नायिकाप्राणसंरक्षाप्रयत्नो, यथा । त्वामायान्तं कथयसि मृषा कुर्वती दिव्यमुग्रं । मूर्च्छारम्भे तव मणिमयीं दर्शयत्याशु मूर्तिम् । वन्ये वेणौ ध्वन्ति मरुता कर्णरोधं विधत्ते । रक्षत्यस्याः कथमपि तनुं माधवी यादवेन्द्र ॥ ११३ ॥

atha nāyikāprāṇasaṃrakṣāprayatno, yathā | tvāmāyāntaṃ kathayasi mṛṣā kurvatī divyamugraṃ | mūrcchārambhe tava maṇimayīṃ darśayatyāśu mūrtim | vanye veṇau dhvanti marutā karṇarodhaṃ vidhatte | rakṣatyasyāḥ kathamapi tanuṃ mādhavī yādavendra || 113 ||

Report an error

इति सखीक्रियाप्रकरणम् । अथासामपरः कोऽपि विशेषः पुनरुच्यते । असमं च समं चेति स्नेहं सख्यं स्वपक्षगाः । कृष्णे यूथाधिपायां च वहन्त्यो द्विविधा मताः ॥ ११४ ॥

iti sakhīkriyāprakaraṇam | athāsāmaparaḥ ko'pi viśeṣaḥ punarucyate | asamaṃ ca samaṃ ceti snehaṃ sakhyaṃ svapakṣagāḥ | kṛṣṇe yūthādhipāyāṃ ca vahantyo dvividhā matāḥ || 114 ||

Report an error

अथ असमस्नेहाः । अधिकं प्रियसख्यास्तु हरौ तस्यां ततस्तथा । वहन्त्यः स्नेहमसमस्नेहास्तु द्विविधा मताः ॥ ११५ ॥

atha asamasnehāḥ | adhikaṃ priyasakhyāstu harau tasyāṃ tatastathā | vahantyaḥ snehamasamasnehāstu dvividhā matāḥ || 115 ||

Report an error

तत्र हरौ स्नेहाधिकाः । अहं हरेरिति स्वान्ते गूढानभिमतिं गताः । अन्यत्र क्वाप्यनासक्त्या स्वेष्टां यूथेश्वरीं श्रिताः ॥ ११६ ॥

tatra harau snehādhikāḥ | ahaṃ hareriti svānte gūḍhānabhimatiṃ gatāḥ | anyatra kvāpyanāsaktyā sveṣṭāṃ yūtheśvarīṃ śritāḥ || 116 ||

Report an error

मनागेवाधिकं स्नेहं वहन्त्यस्तत्र माधवे । तद्दूत्यादिरताश्चेमा हरौ स्नेहाधिका मताः ॥ ११७ ॥

manāgevādhikaṃ snehaṃ vahantyastatra mādhave | taddūtyādiratāścemā harau snehādhikā matāḥ || 117 ||

Report an error

यथा । न मे चेतस्यन्यद्वचसि पुनरन्यं कथमपि । स्थवीयान्मानस्ते सखि मयि सुखं प्रथयति । रवेस्तापेनेव क्षणमुदयता येन जनितो । बकारेर्वक्त्रेन्दुच्छविशवलिमा मां ग्लपयति ॥ ११८ ॥

yathā | na me cetasyanyadvacasi punaranyaṃ kathamapi | sthavīyānmānaste sakhi mayi sukhaṃ prathayati | ravestāpeneva kṣaṇamudayatā yena janito | bakārervaktrenducchaviśavalimā māṃ glapayati || 118 ||

Report an error

यथा वा । सुरकुलमखिलं प्रणम्य मूर्ध्ना । प्रवरममुं वरमर्थये वराङ्गि । मुहुरभिमतसेवया यथाहं । सुबलसखं सुखयामि राधिकां च ॥ ११९ ॥

yathā vā | surakulamakhilaṃ praṇamya mūrdhnā | pravaramamuṃ varamarthaye varāṅgi | muhurabhimatasevayā yathāhaṃ | subalasakhaṃ sukhayāmi rādhikāṃ ca || 119 ||

Report an error

याः पूर्वं सख्य इत्युक्तास्तास्तु स्नेहाधिका हरौ ॥ १२० ॥

yāḥ pūrvaṃ sakhya ityuktāstāstu snehādhikā harau || 120 ||

Report an error

अथ प्रियसख्यां स्नेहाधिकाः । तदीयताभिमानिन्यो याः स्नेहं सर्वदाश्रिताः । सख्यामल्पाधिकं कृष्णात्सखीस्नेहाधिकास्तु ताः ॥ १२१ ॥

atha priyasakhyāṃ snehādhikāḥ | tadīyatābhimāninyo yāḥ snehaṃ sarvadāśritāḥ | sakhyāmalpādhikaṃ kṛṣṇātsakhīsnehādhikāstu tāḥ || 121 ||

Report an error

यथा । विरमतु तव वृन्दे दूत्यचातुर्यचर्या । सहचरि विनिवृत्य ब्रूहि गोष्ठेन्द्रसूनुम् । विषमविषधरेयं शर्वरी प्रावृषेण्या । कथमिह गिरिकुञ्जे भीरुरेषा प्रहेया ॥ १२२ ॥

yathā | viramatu tava vṛnde dūtyacāturyacaryā | sahacari vinivṛtya brūhi goṣṭhendrasūnum | viṣamaviṣadhareyaṃ śarvarī prāvṛṣeṇyā | kathamiha girikuñje bhīrureṣā praheyā || 122 ||

Report an error

यथा वा । वयमिदमनुभूय शिक्षयाम । कुरु चतुरे सह राधयैव सख्यम् । प्रियसहचरि यत्र बाढमन्त । र्भवति हरिप्रणयप्रमोदलक्ष्मीः ॥ १२३ ॥

yathā vā | vayamidamanubhūya śikṣayāma | kuru cature saha rādhayaiva sakhyam | priyasahacari yatra bāḍhamanta | rbhavati haripraṇayapramodalakṣmīḥ || 123 ||

Report an error

याः पूर्वं प्राणसख्यश्च नित्यसख्यश्च कीर्तिताः । सखीस्नेहाधिका ज्ञेयास्ता एवात्र मनीषिभिः ॥ १२४ ॥

yāḥ pūrvaṃ prāṇasakhyaśca nityasakhyaśca kīrtitāḥ | sakhīsnehādhikā jñeyāstā evātra manīṣibhiḥ || 124 ||

Report an error

अथ समस्नेहाः । कृष्णे स्वप्र्यसख्यां च वहन्त्यः कमपि स्फुटम् । स्नेहमन्यूनताधिक्यं समस्नेहास्तु भूरिशः ॥ १२५ ॥

atha samasnehāḥ | kṛṣṇe svapryasakhyāṃ ca vahantyaḥ kamapi sphuṭam | snehamanyūnatādhikyaṃ samasnehāstu bhūriśaḥ || 125 ||

Report an error

यथा । विना कृष्णं राधा व्यथयति समन्तान्मम मनो । विना राधां कृष्णो ‘प्यहह सखि मां विक्लवयति । जनिः सा मे मा भूत्क्षणमपि न यत्र क्षणदुहौ । युगेनाक्ष्णोर्लिह्यां युगपदनयोर्वक्त्रशशिनौ ॥ १२६ ॥

yathā | vinā kṛṣṇaṃ rādhā vyathayati samantānmama mano | vinā rādhāṃ kṛṣṇo ‘pyahaha sakhi māṃ viklavayati | janiḥ sā me mā bhūtkṣaṇamapi na yatra kṣaṇaduhau | yugenākṣṇorlihyāṃ yugapadanayorvaktraśaśinau || 126 ||

Report an error

तुल्यप्रमाणकं प्रेम वयन्त्योऽपि द्वयोरिमाः । राधाया वयमित्युच्चैरभिमानमुपाश्रिताः । परमप्रेष्ठसख्यश्च प्रियसख्यश्च ता मताः ॥ १२७ ॥

tulyapramāṇakaṃ prema vayantyo'pi dvayorimāḥ | rādhāyā vayamityuccairabhimānamupāśritāḥ | paramapreṣṭhasakhyaśca priyasakhyaśca tā matāḥ || 127 ||

Report an error

इति श्रीश्रीउज्ज्वलनीलमणौ । सखीभेदप्रकरणम् ॥ १२८ ॥

iti śrīśrīujjvalanīlamaṇau | sakhībhedaprakaraṇam || 128 ||

Report an error

(९) । अथ हरिवल्लभाप्रकरणम् । आसां चतुर्विधो भेदः सर्वासां व्रजसुभ्रुवाम् । स्यात्स्वपक्षः सुहृत्पक्षस्तटस्थः प्रतिपक्षकः ॥ १२९ ॥

(9) | atha harivallabhāprakaraṇam | āsāṃ caturvidho bhedaḥ sarvāsāṃ vrajasubhruvām | syātsvapakṣaḥ suhṛtpakṣastaṭasthaḥ pratipakṣakaḥ || 129 ||

Report an error

सुहृत्पक्षतटस्थौ तु प्रासङ्गिकत्योदितौ । द्वौ स्वपक्षविपक्षाख्यौ भेदावेव रसप्रदौ ॥ १३० ॥

suhṛtpakṣataṭasthau tu prāsaṅgikatyoditau | dvau svapakṣavipakṣākhyau bhedāveva rasapradau || 130 ||

Report an error

प्रोक्तस्तत्र स्वपक्षस्य विशेषः पूर्वमेव हि । सुहृत्पक्षादिभेदानां दिगेव किल दर्श्यते ॥ १३१ ॥

proktastatra svapakṣasya viśeṣaḥ pūrvameva hi | suhṛtpakṣādibhedānāṃ digeva kila darśyate || 131 ||

Report an error

तत्र सुहृत्पक्षः । सुहृत्पक्षो भवेदिष्टसाधकोऽनिष्टबाधकः ॥ १३२ ॥

tatra suhṛtpakṣaḥ | suhṛtpakṣo bhavediṣṭasādhako'niṣṭabādhakaḥ || 132 ||

Report an error

तत्र इष्टसाधकत्वम्, यथा । अद्याकर्णय मद्गिरं परिजनैरेभिः समं श्यामले । राधायास्त्वयि सौहृदं सखि जगच्चित्तेषु चित्रीयते । उल्लासाद्भवदाख्यया यदनिशं तस्याङ्गरागस्तया । सान्द्रश्चन्द्रकशेखरस्य समये चन्द्रान्वितः प्रेष्यते ॥ १३३ ॥

tatra iṣṭasādhakatvam, yathā | adyākarṇaya madgiraṃ parijanairebhiḥ samaṃ śyāmale | rādhāyāstvayi sauhṛdaṃ sakhi jagaccitteṣu citrīyate | ullāsādbhavadākhyayā yadaniśaṃ tasyāṅgarāgastayā | sāndraścandrakaśekharasya samaye candrānvitaḥ preṣyate || 133 ||

Report an error

अनिष्टबाधकत्वं, यथा । गीर्भिर्मूढजनस्य खण्डितमतिभाण्डीरमूले मुधा । किं गन्तास्मि तवोदिते बलवती श्यामे प्रतीतिर्मम । निर्व्याजं बटराजरोधसि वधूवेशक्रियोद्भासिनी । कंसारिः सुबलेन गोष्ठनगरीवैहासिकः क्रीडति ॥ १३४ ॥

aniṣṭabādhakatvaṃ, yathā | gīrbhirmūḍhajanasya khaṇḍitamatibhāṇḍīramūle mudhā | kiṃ gantāsmi tavodite balavatī śyāme pratītirmama | nirvyājaṃ baṭarājarodhasi vadhūveśakriyodbhāsinī | kaṃsāriḥ subalena goṣṭhanagarīvaihāsikaḥ krīḍati || 134 ||

Report an error

अथ तटस्थः । यो विपक्षसुहृत्पक्षः स तटस्थ इहोच्यते ॥ १३५ ॥

atha taṭasthaḥ | yo vipakṣasuhṛtpakṣaḥ sa taṭastha ihocyate || 135 ||

Report an error

यथा । खेदं न व्यसने तनोषि वहसे नोल्लासमस्याः शुभे । दोषाणां प्रकटीकृतौ न हि धियं धत्से गुणानामपि । अव्याक्षिप्तमनोगतिः सुवदने द्वेषेण रागेण च । त्वं श्यामे मुनिवृत्तिरत्र सततं चन्द्रावलौ दृश्यसे ॥ १३६ ॥

yathā | khedaṃ na vyasane tanoṣi vahase nollāsamasyāḥ śubhe | doṣāṇāṃ prakaṭīkṛtau na hi dhiyaṃ dhatse guṇānāmapi | avyākṣiptamanogatiḥ suvadane dveṣeṇa rāgeṇa ca | tvaṃ śyāme munivṛttiratra satataṃ candrāvalau dṛśyase || 136 ||

Report an error

अथ विपक्षः । मिथोद्वेषी विपक्षः स्यादिष्टहानिष्ठकारकः ॥ १३७ ॥

atha vipakṣaḥ | mithodveṣī vipakṣaḥ syādiṣṭahāniṣṭhakārakaḥ || 137 ||

Report an error

तत्र इष्टहन्तृत्वं, यथा । राधे त्वत्पदवीनिवेशितदृशं कुञ्जे हरिं जानती । पद्मा तत्र निनाय हन्त कुटिला चन्द्रावलीं छद्मना । इत्याकर्ण्य मुकुन्द सा सुबलतः स्तब्धा तथाद्य स्थिता । दृष्ट्वा नीलपटीं तनौ जटिलया प्रातर्यथा तर्जिता ॥ १३८ ॥

tatra iṣṭahantṛtvaṃ, yathā | rādhe tvatpadavīniveśitadṛśaṃ kuñje hariṃ jānatī | padmā tatra nināya hanta kuṭilā candrāvalīṃ chadmanā | ityākarṇya mukunda sā subalataḥ stabdhā tathādya sthitā | dṛṣṭvā nīlapaṭīṃ tanau jaṭilayā prātaryathā tarjitā || 138 ||

Report an error

अथ अनिष्ठकारित्वं, यथा । कुतः पद्मे पुत्रि क्षितिधरतटादम्ब जटिले । वधूर्दृष्ट्वा क्व नु रविनिकेतस्य पुरतः । चिरं नायात्येषा कथमिव निरुद्धात्र हरिणा । तवाध्वानं पश्यत्यहह भवती धावतु रुषा ॥ १३९ ॥

atha aniṣṭhakāritvaṃ, yathā | kutaḥ padme putri kṣitidharataṭādamba jaṭile | vadhūrdṛṣṭvā kva nu raviniketasya purataḥ | ciraṃ nāyātyeṣā kathamiva niruddhātra hariṇā | tavādhvānaṃ paśyatyahaha bhavatī dhāvatu ruṣā || 139 ||

Report an error

छद्मेर्ष्याचापलासूयामत्सरामर्षगर्वितम् । व्यक्तिं यात्युक्तिचेष्टाभिः प्रतिपक्षसखीष्विदम् ॥ १४० ॥

chadmerṣyācāpalāsūyāmatsarāmarṣagarvitam | vyaktiṃ yātyukticeṣṭābhiḥ pratipakṣasakhīṣvidam || 140 ||

Report an error

तत्र छद्म, यथा । श्रुत्वा कीचकमद्रिमूर्ध्नि पशवः श्यामं च दृष्ट्वाम्बुदं । धावन्त्वधियः कथं त्वमपि धिग्धीराधिकं धावसि । इत्युच्चैरनृतोत्तरेण तरलां प्रयाय्य पद्मामसौ । प्राप्ता पश्य गृहं करोति ललिता राधाप्रयाणे त्वराम् ॥ १४१ ॥

tatra chadma, yathā | śrutvā kīcakamadrimūrdhni paśavaḥ śyāmaṃ ca dṛṣṭvāmbudaṃ | dhāvantvadhiyaḥ kathaṃ tvamapi dhigdhīrādhikaṃ dhāvasi | ityuccairanṛtottareṇa taralāṃ prayāyya padmāmasau | prāptā paśya gṛhaṃ karoti lalitā rādhāprayāṇe tvarām || 141 ||

Report an error

अथ ईर्ष्या, यथा । उद्घटय्य कुटिलं कचपक्षं । देवि दर्शयसि किं वनमालाम् । नीलयष्टिवदमुं मदलिन्दे । लोकयालि वनमालिनमेव ॥ १४२ ॥

atha īrṣyā, yathā | udghaṭayya kuṭilaṃ kacapakṣaṃ | devi darśayasi kiṃ vanamālām | nīlayaṣṭivadamuṃ madalinde | lokayāli vanamālinameva || 142 ||

Report an error

यथा वा । निर्बन्धप्रवणेन कंसरिपुणा प्रागर्प्यमाणोऽपि यः । प्राज्यं दोषमवेक्ष्य नायकमणौ न स्वीकृतोऽभून्मया । हारः सम्प्रति सोऽयमेव विषमो लुब्धे क्व लब्धस्त्वया । द्रागिष्ठोऽप्युरगक्षताङ्गुलिनिभो दुष्टः सखि त्यज्यताम् ॥ १४३ ॥

yathā vā | nirbandhapravaṇena kaṃsaripuṇā prāgarpyamāṇo'pi yaḥ | prājyaṃ doṣamavekṣya nāyakamaṇau na svīkṛto'bhūnmayā | hāraḥ samprati so'yameva viṣamo lubdhe kva labdhastvayā | drāgiṣṭho'pyuragakṣatāṅgulinibho duṣṭaḥ sakhi tyajyatām || 143 ||

Report an error

अथ चापलम् । नात्मानं व्यथय वृथा निकुञ्जमध्ये । खद्योति दुतिमिह कुर्वती सरागम् । कृष्णाभ्रे गिरिवरसङ्गतेऽनुरूपा । सोमाभा विलासितुमत्र विद्युदेव ॥ १४४ ॥

atha cāpalam | nātmānaṃ vyathaya vṛthā nikuñjamadhye | khadyoti dutimiha kurvatī sarāgam | kṛṣṇābhre girivarasaṅgate'nurūpā | somābhā vilāsitumatra vidyudeva || 144 ||

Report an error

अथ आसूया । यद्भाण्डीरे तव सहचरी ताण्डवं सा व्यतानीत् । पद्मे शैव्या समजनि न तत्कस्य विस्मापनाय । सा चेत्तन्वी प्रकृतिलडहा शिक्षिता चाभविष्य । न्मन्ये सर्वं जगदपि ततः प्रेक्षयामोहयिष्यत् ॥ १४५ ॥

atha āsūyā | yadbhāṇḍīre tava sahacarī tāṇḍavaṃ sā vyatānīt | padme śaivyā samajani na tatkasya vismāpanāya | sā cettanvī prakṛtilaḍahā śikṣitā cābhaviṣya | nmanye sarvaṃ jagadapi tataḥ prekṣayāmohayiṣyat || 145 ||

Report an error

अथ मत्सरः । अलं चक्रे राधाहृदयमुरुहारेण हरिणा । स्रजा धूर्तेनेयं तव तु कवरश्रीरवरया । मनो द्वन्द्वातीतं मुनिवदविकल्पं च दधती । तथापि त्वं मुग्धे न विपिनविनोदाद्विरमसि ॥ १४६ ॥

atha matsaraḥ | alaṃ cakre rādhāhṛdayamuruhāreṇa hariṇā | srajā dhūrteneyaṃ tava tu kavaraśrīravarayā | mano dvandvātītaṃ munivadavikalpaṃ ca dadhatī | tathāpi tvaṃ mugdhe na vipinavinodādviramasi || 146 ||

Report an error

अथ अमर्षः । स्फुटद्भिरिव कोरकैरलघुभिश्च गुञ्जाफलिअ । र्मयाद्य विरचय्य यन्मुरहराय विश्राणितम् । त्वयात्र पखि राधिकाश्रवसि वीक्ष्य तत्कुण्डलं । मनः स्वमुदघाटि यत्तदतिलाघवायैव नः ॥ १४७ ॥

atha amarṣaḥ | sphuṭadbhiriva korakairalaghubhiśca guñjāphalia | rmayādya viracayya yanmuraharāya viśrāṇitam | tvayātra pakhi rādhikāśravasi vīkṣya tatkuṇḍalaṃ | manaḥ svamudaghāṭi yattadatilāghavāyaiva naḥ || 147 ||

Report an error

अथ गर्वितम् । अहङ्कारोऽभिमानश्च दर्प उद्धसितं तथा । मद औद्धत्यमित्येष गर्वः षोढा निगद्यते ॥ १४८ ॥

atha garvitam | ahaṅkāro'bhimānaśca darpa uddhasitaṃ tathā | mada auddhatyamityeṣa garvaḥ ṣoḍhā nigadyate || 148 ||

Report an error

अत्र अहङ्कारः । अहङ्कारः पराक्षेपः स्वपक्षगुणवर्णनात् ॥ १४९ ॥

atra ahaṅkāraḥ | ahaṅkāraḥ parākṣepaḥ svapakṣaguṇavarṇanāt || 149 ||

Report an error

यथा । आकाशे रुचिलवमिन्द्रनीलशोभे । सोमाभा जनयति तावदस्फुटश्रीः । नेत्राणां तिमिरहरा वरेण्यदीप्तिः । सा यावन्न हि वृषभानुजाभ्युदेति ॥ १५० ॥

yathā | ākāśe rucilavamindranīlaśobhe | somābhā janayati tāvadasphuṭaśrīḥ | netrāṇāṃ timiraharā vareṇyadīptiḥ | sā yāvanna hi vṛṣabhānujābhyudeti || 150 ||

Report an error

अभिमानः । अभिमानो निजप्रेमोत्कर्षाख्यानं तु भङ्गितः ॥ १५१ ॥

abhimānaḥ | abhimāno nijapremotkarṣākhyānaṃ tu bhaṅgitaḥ || 151 ||

Report an error

तत्र कृष्णे स्वपक्षप्रेमाख्यानं, यथा । त्वं धीरधीः फणिह्रदे हरिझम्पगाथां । निष्कम्पमेव यदियं गदितुं प्रवृत्ता । तत्रानुषङ्गिकतयाप्युदिते कदम्बे । वक्षः पिनष्टि रुदती तरला सखी मे ॥ १५२ ॥

tatra kṛṣṇe svapakṣapremākhyānaṃ, yathā | tvaṃ dhīradhīḥ phaṇihrade harijhampagāthāṃ | niṣkampameva yadiyaṃ gadituṃ pravṛttā | tatrānuṣaṅgikatayāpyudite kadambe | vakṣaḥ pinaṣṭi rudatī taralā sakhī me || 152 ||

Report an error

स्वपक्षे कृष्णप्रेमाख्यानं, यथा । धन्यासि कृष्णकरकल्पितपत्रवल्ली । रमालिका विहरसे मदमन्थराङ्गी । हा वञ्चितास्मि कलिते ललितामुखेन्दौ । जाड्यं स यात्यखिलशिल्पधुरन्धरोऽपि ॥ १५३ ॥

svapakṣe kṛṣṇapremākhyānaṃ, yathā | dhanyāsi kṛṣṇakarakalpitapatravallī | ramālikā viharase madamantharāṅgī | hā vañcitāsmi kalite lalitāmukhendau | jāḍyaṃ sa yātyakhilaśilpadhurandharo'pi || 153 ||

Report an error

दर्पः । गर्वमाचक्षते दर्पं विहारोत्कर्षसूचकम् ॥ १५४ ॥

darpaḥ | garvamācakṣate darpaṃ vihārotkarṣasūcakam || 154 ||

Report an error

यथा । विद्मः पुण्यवतीशिखामणिमिह त्वामेव हर्म्ये यया । नीयन्ते शरदिन्दुधामधवलाः स्वापोत्सवेन क्षपाः । कोऽयं नः फलति स्म कर्मविटपी वृन्दाटवीकन्दरे । श्यामः कोऽपि करी करोति हृदयोन्मादेन निद्राक्षयम् ॥ १५५ ॥

yathā | vidmaḥ puṇyavatīśikhāmaṇimiha tvāmeva harmye yayā | nīyante śaradindudhāmadhavalāḥ svāpotsavena kṣapāḥ | ko'yaṃ naḥ phalati sma karmaviṭapī vṛndāṭavīkandare | śyāmaḥ ko'pi karī karoti hṛdayonmādena nidrākṣayam || 155 ||

Report an error

उद्धसितम् । उपहासो विपक्षस्य साक्षादुद्धसितं भवेत् ॥ १५६ ॥

uddhasitam | upahāso vipakṣasya sākṣāduddhasitaṃ bhavet || 156 ||

Report an error

यथा । नोच्चैर्निःश्वसिहि प्रसीद परमे मुञ्च ग्रहं दुर्लभे । म्लानिं ते सखि वीक्ष्य हन्त कृपया मच्चित्तमुत्ताम्यति । बद्धः पश्य विभङ्गुरेऽत्र ललितावाग्वागुराडम्बरे । जानीते न किल स्वमेव सरले श्यामः कुरङ्गीपतिः ॥ १५७ ॥

yathā | noccairniḥśvasihi prasīda parame muñca grahaṃ durlabhe | mlāniṃ te sakhi vīkṣya hanta kṛpayā maccittamuttāmyati | baddhaḥ paśya vibhaṅgure'tra lalitāvāgvāgurāḍambare | jānīte na kila svameva sarale śyāmaḥ kuraṅgīpatiḥ || 157 ||

Report an error

मदः । सेवाद्युत्कर्षकृद्गर्वो मद इत्यभिधीयते ॥ १५८ ॥

madaḥ | sevādyutkarṣakṛdgarvo mada ityabhidhīyate || 158 ||

Report an error

यथा । जगति ललिते धन्या यूयं सुगन्धिभिरद्भुतै । रविरविरतिं याभिः पुष्पैरमीभिरुपास्यते । बत विधिवशाज्जातं वन्यस्रजि व्यसनं तथा । दलमपि न नः कात्यायन्यै यथा परिशिष्यते ॥ १५९ ॥

yathā | jagati lalite dhanyā yūyaṃ sugandhibhiradbhutai | raviraviratiṃ yābhiḥ puṣpairamībhirupāsyate | bata vidhivaśājjātaṃ vanyasraji vyasanaṃ tathā | dalamapi na naḥ kātyāyanyai yathā pariśiṣyate || 159 ||

Report an error

औद्धत्यम् । स्पष्टं स्वोत्कृष्टताख्यानमौद्धत्यमिति कीर्त्यते ॥ १६० ॥

auddhatyam | spaṣṭaṃ svotkṛṣṭatākhyānamauddhatyamiti kīrtyate || 160 ||

Report an error

यथा । कस्तावद्व्रजमण्डले स वलते गान्धर्विका स्पर्धतां । सार्धं हन्त जनेन येन जगतीजङ्घालकीर्तिध्वजा । कुल्यायाः कृपणावलीषु कृपया कामं द्रवच्चेतसो । यस्याः प्रेरणया क्षणं भवति वः पद्मे निषेव्यो हरिः ॥ १६१ ॥

yathā | kastāvadvrajamaṇḍale sa valate gāndharvikā spardhatāṃ | sārdhaṃ hanta janena yena jagatījaṅghālakīrtidhvajā | kulyāyāḥ kṛpaṇāvalīṣu kṛpayā kāmaṃ dravaccetaso | yasyāḥ preraṇayā kṣaṇaṃ bhavati vaḥ padme niṣevyo hariḥ || 161 ||

Report an error

किं च । श्लिष्टोक्तिश्च क्वचित्तासां निन्दागर्भोपजायते ॥ १६२ ॥

kiṃ ca | śliṣṭoktiśca kvacittāsāṃ nindāgarbhopajāyate || 162 ||

Report an error

यथा । गोविन्दाहितमण्डना विधुरतावाप्तिप्रसङ्गोज्झिता । दक्षानल्पकला वयोघनरुचिं तन्वा मुहुस्तन्वती । सर्वानुत्तमसाधुतापदकृतिर्भव्ये भवत्याः सखी । नासौ भाग्यभरात्कदापि विरतिं प्राप्नोति सौदामिनी ॥ १६३ ॥

yathā | govindāhitamaṇḍanā vidhuratāvāptiprasaṅgojjhitā | dakṣānalpakalā vayoghanaruciṃ tanvā muhustanvatī | sarvānuttamasādhutāpadakṛtirbhavye bhavatyāḥ sakhī | nāsau bhāgyabharātkadāpi viratiṃ prāpnoti saudāminī || 163 ||

Report an error

यथा वा । समस्तजनलोचनोत्सवविनोदनिष्पादिनी । विलक्षणगतिक्रियाविचलिताङ्गहारस्थितिः । निरस्य हरितालजं रुचितरङ्गमात्मोर्जितैः । सखी नटति ते रसस्खलितमत्र खेलावती ॥ ९.३६ । यास्तु यूथाभिनाथाः स्युः साक्षान्नेर्ष्यन्ति ताः स्फुटम् । विपक्षाय स्वगाम्भीर्यमर्यादादिगुणोदयात् ॥ १६४ ॥

yathā vā | samastajanalocanotsavavinodaniṣpādinī | vilakṣaṇagatikriyāvicalitāṅgahārasthitiḥ | nirasya haritālajaṃ rucitaraṅgamātmorjitaiḥ | sakhī naṭati te rasaskhalitamatra khelāvatī || 9.36 | yāstu yūthābhināthāḥ syuḥ sākṣānnerṣyanti tāḥ sphuṭam | vipakṣāya svagāmbhīryamaryādādiguṇodayāt || 164 ||

Report an error

यथा । विपक्षरमणीसखीं पिशुनितोरुगर्वच्छटां । विलोक्य किल मङ्गला विरलहासफेनोज्ज्वलम् । ततान तमनाकुलं विनयनिर्झरं येन सा । निजे तरसि मज्जिता सपदि लज्जिता विव्यथे ॥ १६५ ॥

yathā | vipakṣaramaṇīsakhīṃ piśunitorugarvacchaṭāṃ | vilokya kila maṅgalā viralahāsaphenojjvalam | tatāna tamanākulaṃ vinayanirjharaṃ yena sā | nije tarasi majjitā sapadi lajjitā vivyathe || 165 ||

Report an error

विपक्षयूथनाथायाः पुरतः प्रकटं न हि । जल्पन्ति लघवः सेर्ष्यं प्रायशः प्रखरा अपि ॥ १६६ ॥

vipakṣayūthanāthāyāḥ purataḥ prakaṭaṃ na hi | jalpanti laghavaḥ serṣyaṃ prāyaśaḥ prakharā api || 166 ||

Report an error

यथा । दिष्ट्या दुस्तरतो मदुक्तिनिगडान्मुक्तासि मुग्धे क्षणा । दभ्यर्णे वृषभानुजा विजयते यद्भानुजायास्तटे । नातथ्यं प्रथयामि देव्यपि गिरां वाग्द्यूतकेलीषु मे । निर्धूतप्रतिभोद्गमा भगवती लज्जार्णवे मज्जति ॥ १६७ ॥

yathā | diṣṭyā dustarato maduktinigaḍānmuktāsi mugdhe kṣaṇā | dabhyarṇe vṛṣabhānujā vijayate yadbhānujāyāstaṭe | nātathyaṃ prathayāmi devyapi girāṃ vāgdyūtakelīṣu me | nirdhūtapratibhodgamā bhagavatī lajjārṇave majjati || 167 ||

Report an error

हरिप्रियजने भावा द्वेषाद्या नोचिता इति । ये व्याहरन्ति ते ज्ञेया अपूर्वरसिकाः क्षितौ ॥ १६८ ॥

haripriyajane bhāvā dveṣādyā nocitā iti | ye vyāharanti te jñeyā apūrvarasikāḥ kṣitau || 168 ||

Report an error

यथा वा । सम्मोहनस्य कन्दर्पवृन्देभ्योऽप्यघविद्विषः । मूर्तो नर्मप्रियसखः शृङ्गारो वर्तते व्रजे ॥ १६९ ॥

yathā vā | sammohanasya kandarpavṛndebhyo'pyaghavidviṣaḥ | mūrto narmapriyasakhaḥ śṛṅgāro vartate vraje || 169 ||

Report an error

क्षिपेन्मिथो विजातीयभावयोरेष पक्षयोः । ईर्ष्यादीन् स्वपरिवारान् योगे स्वप्रेष्ठतुष्टये । अतएव हि विश्लेषे स्नेहस्तासां प्रकाशते ॥ १७० ॥

kṣipenmitho vijātīyabhāvayoreṣa pakṣayoḥ | īrṣyādīn svaparivārān yoge svapreṣṭhatuṣṭaye | ataeva hi viśleṣe snehastāsāṃ prakāśate || 170 ||

Report an error

यथा ललितमाधवे (३.३९) । सान्द्रैः सुन्दरि वृन्दशो हरिपरिष्वङ्गैरिदं मङ्गलं । दृष्टं ते हतराधयाङ्गमनया दिष्ट्याद्य चन्द्रावलि । द्रागेनां निहितेन कण्ठमभितः शीर्णेन कंसद्विषः । कर्णोत्तंससुगन्धिना निजभुजद्वन्द्वेन सन्धुक्षय ॥ १७१ ॥

yathā lalitamādhave (3.39) | sāndraiḥ sundari vṛndaśo haripariṣvaṅgairidaṃ maṅgalaṃ | dṛṣṭaṃ te hatarādhayāṅgamanayā diṣṭyādya candrāvali | drāgenāṃ nihitena kaṇṭhamabhitaḥ śīrṇena kaṃsadviṣaḥ | karṇottaṃsasugandhinā nijabhujadvandvena sandhukṣaya || 171 ||

Report an error

यूथेशायाः स्वपक्षादिभेदहेतुरथोच्यते । भावस्य सर्वथैवात्र साजात्ये स्यात्सपक्षता ॥ १७२ ॥

yūtheśāyāḥ svapakṣādibhedaheturathocyate | bhāvasya sarvathaivātra sājātye syātsapakṣatā || 172 ||

Report an error

मनागेतस्य वैजात्ये सुहृत्पक्षत्वमीरितम् । साजात्यस्य तथाल्पत्वे सति ज्ञेया तटस्थता । सर्वथा खलु वैजात्ये निश्चिता प्रतिपक्षता ॥ १७३ ॥

manāgetasya vaijātye suhṛtpakṣatvamīritam | sājātyasya tathālpatve sati jñeyā taṭasthatā | sarvathā khalu vaijātye niścitā pratipakṣatā || 173 ||

Report an error

मिथोभावस्य वैजात्ये न भावो रोचते मिथः । अरोचकतयैवायमक्षान्तिं जनयेत्पराम् ॥ १७४ ॥

mithobhāvasya vaijātye na bhāvo rocate mithaḥ | arocakatayaivāyamakṣāntiṃ janayetparām || 174 ||

Report an error

यथा । या मध्यस्थपदेन सङ्कुलतरा शुद्धा प्रकृत्या जडा । वैदग्धीनलिनीनिमीलनपटुर्दोषान्तरोल्लासिनी । आशायाः स्फुरणं हरेर्जनयितुं युक्तात्र चन्द्रावली । सापि स्यादिति लोचयन् सखि जनः कः सोढुमीष्टे क्षितौ ॥ १७५ ॥

yathā | yā madhyasthapadena saṅkulatarā śuddhā prakṛtyā jaḍā | vaidagdhīnalinīnimīlanapaṭurdoṣāntarollāsinī | āśāyāḥ sphuraṇaṃ harerjanayituṃ yuktātra candrāvalī | sāpi syāditi locayan sakhi janaḥ kaḥ soḍhumīṣṭe kṣitau || 175 ||

Report an error

षोडश्यास्त्वमुडोर्विमुञ्च सहसा नामापि वामाशये । तस्या दुर्विनयैर्मुनेरपि मनः शान्तात्मनः कुप्यति । धिग्गोष्ठेन्द्रसुते समस्तगुणिनां मौलौ व्रजाभ्यर्चिते । पादान्ते पतितेऽपि नैव कुरुते भ्रूक्षेपमप्यत्र या ॥ १७६ ॥

ṣoḍaśyāstvamuḍorvimuñca sahasā nāmāpi vāmāśaye | tasyā durvinayairmunerapi manaḥ śāntātmanaḥ kupyati | dhiggoṣṭhendrasute samastaguṇināṃ maulau vrajābhyarcite | pādānte patite'pi naiva kurute bhrūkṣepamapyatra yā || 176 ||

Report an error

यत्र स्यान्निजभावस्य प्रायस्तुल्यप्रमाणता । पक्षः स एव मैत्राय विद्वेषाय च युज्यते ॥ १७७ ॥

yatra syānnijabhāvasya prāyastulyapramāṇatā | pakṣaḥ sa eva maitrāya vidveṣāya ca yujyate || 177 ||

Report an error

नांशोऽप्यन्यत्र राधायाः प्रेमादिगुणसम्पदाम् । रसेनैव विपक्षादौ मिथः साम्यमिवार्प्यते ॥ १७८ ॥

nāṃśo'pyanyatra rādhāyāḥ premādiguṇasampadām | rasenaiva vipakṣādau mithaḥ sāmyamivārpyate || 178 ||

Report an error

भावस्यात्यन्तिकाधिक्ये साजात्यं सर्वथा द्वयोः । तथा तुल्यप्रमाणत्वमेवं प्रायः सुदुर्घटम् ॥ १७९ ॥

bhāvasyātyantikādhikye sājātyaṃ sarvathā dvayoḥ | tathā tulyapramāṇatvamevaṃ prāyaḥ sudurghaṭam || 179 ||

Report an error

स्याच्चेद्घूणाक्ष्रन्यायात्सुहृत्तैवेह सम्मता । रसस्वभावादत्रापि वैपक्ष्यमिति केचन ॥ १८० ॥

syāccedghūṇākṣranyāyātsuhṛttaiveha sammatā | rasasvabhāvādatrāpi vaipakṣyamiti kecana || 180 ||

Report an error

इति श्रीश्रीउज्ज्वलनीलमणौ । हरिवल्लभा प्रकरणम् ॥ १८१ ॥

iti śrīśrīujjvalanīlamaṇau | harivallabhā prakaraṇam || 181 ||

Report an error

(१०) । अथ उद्दीपनविभावप्रकरणम् । अथ विभावेषूद्दीपनाः । उद्दीपनविभावा हरेस्तदीयप्रियाणां च । कथिता गुणनामचरितमण्डनसम्बन्धिनस्तटस्थाश्च ॥ १८२ ॥

(10) | atha uddīpanavibhāvaprakaraṇam | atha vibhāveṣūddīpanāḥ | uddīpanavibhāvā harestadīyapriyāṇāṃ ca | kathitā guṇanāmacaritamaṇḍanasambandhinastaṭasthāśca || 182 ||

Report an error

तत्र गुणाः । गुणास्त्रिधा मानसा स्युर्वाचिकाः कायिकास्तथा ॥ १८३ ॥

tatra guṇāḥ | guṇāstridhā mānasā syurvācikāḥ kāyikāstathā || 183 ||

Report an error

तत्र मानसाः । गुणाः कृतज्ञताक्षान्तिकरुणाद्यास्तु मानसाः ॥ १८४ ॥

tatra mānasāḥ | guṇāḥ kṛtajñatākṣāntikaruṇādyāstu mānasāḥ || 184 ||

Report an error

यथा । वशमल्पिकयापि सेवयामुम् । विहितेऽप्यागसि दुःसहे स्मितास्यम् । परदुःखलवेऽपि कातरं मे । हरिमुद्वीक्ष्य मनस्तनोति तृष्णाम् ॥ १८५ ॥

yathā | vaśamalpikayāpi sevayāmum | vihite'pyāgasi duḥsahe smitāsyam | paraduḥkhalave'pi kātaraṃ me | harimudvīkṣya manastanoti tṛṣṇām || 185 ||

Report an error

अथ वाचिकाः । वाचिकास्तु गुणाः प्रोक्ताः कर्णानन्दकतादयः ॥ १८६ ॥

atha vācikāḥ | vācikāstu guṇāḥ proktāḥ karṇānandakatādayaḥ || 186 ||

Report an error

यथा । कर्णापहारिवर्णाम् । अश्रुतचरमाधुरीभिरभ्यस्ताम् । आलि रसालां माधव । वाचं नाचम्य तृप्यामि ॥ १८७ ॥

yathā | karṇāpahārivarṇām | aśrutacaramādhurībhirabhyastām | āli rasālāṃ mādhava | vācaṃ nācamya tṛpyāmi || 187 ||

Report an error

अथ कायिकाः । ते वयो रूपलावण्ये सौन्दर्यमभिरूपता । माधुर्यं मार्दवाद्याश्च कायिकाः कथिता गुणाः ॥ १८८ ॥

atha kāyikāḥ | te vayo rūpalāvaṇye saundaryamabhirūpatā | mādhuryaṃ mārdavādyāśca kāyikāḥ kathitā guṇāḥ || 188 ||

Report an error

तत्र वयः । वयश्चतुर्विधं त्वत्र कथितं मधुरे रसे । वयःसन्धिस्तथा नव्यं व्यक्तं पूर्णमिति क्रमात् ॥ १८९ ॥

tatra vayaḥ | vayaścaturvidhaṃ tvatra kathitaṃ madhure rase | vayaḥsandhistathā navyaṃ vyaktaṃ pūrṇamiti kramāt || 189 ||

Report an error

वयोमुखा गुणाः पूर्वमुक्ताः केशवसंश्रयाः । तेन तेऽत्र प्रवक्ष्यन्ते प्रायशस्तत्प्रियानुगाः ॥ १९० ॥

vayomukhā guṇāḥ pūrvamuktāḥ keśavasaṃśrayāḥ | tena te'tra pravakṣyante prāyaśastatpriyānugāḥ || 190 ||

Report an error

तत्र वयःसन्धिः । बाल्ययौवनयोः सन्धिर्वयःसन्धिरितीर्यते ॥ १९१ ॥

tatra vayaḥsandhiḥ | bālyayauvanayoḥ sandhirvayaḥsandhiritīryate || 191 ||

Report an error

स कृष्णस्य, यथा । यान्ती श्यामलतां विमुच्य कपिशच्छायां स्मरक्ष्मापते । रद्याज्ञालिपिवर्णपङ्क्तिपदवीमाप्नोति रोमावली । वाञ्छत्युच्छलितं मनागभिनवां तारुण्यनीरच्छटां । लब्ध्वा किञ्चिदधीरमक्षिशफरद्वन्द्वं च कंसद्विषः ॥ १९२ ॥

sa kṛṣṇasya, yathā | yāntī śyāmalatāṃ vimucya kapiśacchāyāṃ smarakṣmāpate | radyājñālipivarṇapaṅktipadavīmāpnoti romāvalī | vāñchatyucchalitaṃ manāgabhinavāṃ tāruṇyanīracchaṭāṃ | labdhvā kiñcidadhīramakṣiśapharadvandvaṃ ca kaṃsadviṣaḥ || 192 ||

Report an error

तन्माधुर्यम् । दशार्धशरलुब्धकं चलमवेक्ष्य लक्ष्येच्छया । विशन्तमिह साम्प्रतं भवद्रूपाङ्गशृङ्गोपरि । सदाश्रुनिकरोक्षिता व्रजमहेन्द्र वृन्दावने । कुरङ्गनयनावली दरपरिप्लवत्वं गता ॥ १९३ ॥

tanmādhuryam | daśārdhaśaralubdhakaṃ calamavekṣya lakṣyecchayā | viśantamiha sāmprataṃ bhavadrūpāṅgaśṛṅgopari | sadāśrunikarokṣitā vrajamahendra vṛndāvane | kuraṅganayanāvalī darapariplavatvaṃ gatā || 193 ||

Report an error

तत्प्रियाणां, यथा । वाद्यं किङ्किणिमाहरत्युपचयं ज्ञात्वा नितम्बो गुणी । स्वस्य ध्वंसमवेत्य वष्टि बलिभिर्योगं ह्रसन्मध्यमम् । वक्षः साधुफलद्वयं विचिनुते राजोपहारक्षमं । राधायास्तनुराज्यमञ्चति नवे क्षौणीपतौ यौवने ॥ १९४ ॥

tatpriyāṇāṃ, yathā | vādyaṃ kiṅkiṇimāharatyupacayaṃ jñātvā nitambo guṇī | svasya dhvaṃsamavetya vaṣṭi balibhiryogaṃ hrasanmadhyamam | vakṣaḥ sādhuphaladvayaṃ vicinute rājopahārakṣamaṃ | rādhāyāstanurājyamañcati nave kṣauṇīpatau yauvane || 194 ||

Report an error

तन्माधुर्यम् । आशास्ते पतितुं कटाक्षमधुपो मन्दं दृगिन्दीवरे । किञ्चिद्व्रीडविसाङ्कुरं मृगयते चेतोमरालार्भकः । नर्मालापमधुच्छटाद्य वदनाम्भोजे तवोदीयते । शङ्के सुन्दरि माधवोत्सवकरीं काञ्चिद्दशामञ्चसि ॥ १९५ ॥

tanmādhuryam | āśāste patituṃ kaṭākṣamadhupo mandaṃ dṛgindīvare | kiñcidvrīḍavisāṅkuraṃ mṛgayate cetomarālārbhakaḥ | narmālāpamadhucchaṭādya vadanāmbhoje tavodīyate | śaṅke sundari mādhavotsavakarīṃ kāñciddaśāmañcasi || 195 ||

Report an error

अथ नव्यम् । दरोद्भिन्नस्तनं किञ्चिच्चलाक्षं मन्थरस्मितम् । मनागभिस्फुरद्भावं नव्यं यौवनमुच्यते ॥ १९६ ॥

atha navyam | darodbhinnastanaṃ kiñciccalākṣaṃ mantharasmitam | manāgabhisphuradbhāvaṃ navyaṃ yauvanamucyate || 196 ||

Report an error

यथा । उरः स्तोकोच्छूनं वचनमुदयद्वक्रिमलवं । दवोद्घूर्णा दृष्टिर्जघनतटमीषद्घनतरम् । मनाग्व्यक्ता रोमावलिरपचितं किञ्चिदुदरं । हरेः सेवौचित्यं तव सुवदने विन्दति वयः ॥ १९७ ॥

yathā | uraḥ stokocchūnaṃ vacanamudayadvakrimalavaṃ | davodghūrṇā dṛṣṭirjaghanataṭamīṣadghanataram | manāgvyaktā romāvalirapacitaṃ kiñcidudaraṃ | hareḥ sevaucityaṃ tava suvadane vindati vayaḥ || 197 ||

Report an error

तन्माधुर्यम् । वारं वारं विचरसि हरेरद्य विश्रामवेद्या । मुद्भ्रान्तासि स्फुरति पवने तद्वपुर्गन्धभाजि । बाले नेत्रे विकिरसि मुहुर्नैचिकीनां पदव्यां । भावाग्निस्ते स्फुटमिह मनोधाम्नि धूमायितोऽस्ति ॥ १९८ ॥

tanmādhuryam | vāraṃ vāraṃ vicarasi hareradya viśrāmavedyā | mudbhrāntāsi sphurati pavane tadvapurgandhabhāji | bāle netre vikirasi muhurnaicikīnāṃ padavyāṃ | bhāvāgniste sphuṭamiha manodhāmni dhūmāyito'sti || 198 ||

Report an error

अथ व्यक्तम् । वक्षः प्रव्यक्तवक्षोजं मध्यं च सुवलित्रयम् । उज्ज्वलानि तथाङ्गानि व्यक्ते स्फुरति यौवने ॥ १९९ ॥

atha vyaktam | vakṣaḥ pravyaktavakṣojaṃ madhyaṃ ca suvalitrayam | ujjvalāni tathāṅgāni vyakte sphurati yauvane || 199 ||

Report an error

यथा । रथाङ्गमिथुनं नवं प्रकटयत्युरोजद्युति । र्व्यनक्ति युगलं दृशोः शफरवृत्तिमिन्द्रावलि । बिभर्ति च बलित्रयं तव तरङ्गभङ्गोद्गमं । त्वमत्र सरसीकृता तरुणिमश्रिया राजसि ॥ २०० ॥

yathā | rathāṅgamithunaṃ navaṃ prakaṭayatyurojadyuti | rvyanakti yugalaṃ dṛśoḥ śapharavṛttimindrāvali | bibharti ca balitrayaṃ tava taraṅgabhaṅgodgamaṃ | tvamatra sarasīkṛtā taruṇimaśriyā rājasi || 200 ||

Report an error

तन्माधुर्यम् । भ्राजन्ते वरदन्तिमौक्तिकगणा यस्योल्लिखद्भिर्नखैः । क्षिप्ताः पुष्करमालयावृतरुचः कुञ्जेषु कुञ्जेश्वमी । शौटीर्याब्धिरुरोजपञ्जरतटे संवेशयन्त्या कथं । स श्रीमान् हरिणेक्षणे हरिरभून्नेत्रेण बद्धस्त्वया ॥ २०१ ॥

tanmādhuryam | bhrājante varadantimauktikagaṇā yasyollikhadbhirnakhaiḥ | kṣiptāḥ puṣkaramālayāvṛtarucaḥ kuñjeṣu kuñjeśvamī | śauṭīryābdhirurojapañjarataṭe saṃveśayantyā kathaṃ | sa śrīmān hariṇekṣaṇe harirabhūnnetreṇa baddhastvayā || 201 ||

Report an error

अथ पूर्णम् । नितम्बो विपुलो मध्यं कृशमङ्गं वरद्युति । पीनौ कुचावुरुयुग्मं रम्भाभं पूर्णयौवने ॥ २०२ ॥

atha pūrṇam | nitambo vipulo madhyaṃ kṛśamaṅgaṃ varadyuti | pīnau kucāvuruyugmaṃ rambhābhaṃ pūrṇayauvane || 202 ||

Report an error

यथा । दृशोर्द्वन्द्वं वक्रां हरति शफरोल्लासलहरी । मखण्डं तुण्डश्रीर्विधुमधुरिमाणं दमयति । कुचौ कुम्भभ्रान्तिं मुहुरविकलां कन्दलयत । स्तवापूर्वं लीलावति वयसि पूर्णे वपुरभूत् ॥ २०३ ॥

yathā | dṛśordvandvaṃ vakrāṃ harati śapharollāsalaharī | makhaṇḍaṃ tuṇḍaśrīrvidhumadhurimāṇaṃ damayati | kucau kumbhabhrāntiṃ muhuravikalāṃ kandalayata | stavāpūrvaṃ līlāvati vayasi pūrṇe vapurabhūt || 203 ||

Report an error

तन्माधुर्यम् । न वित्रस्ता का ते प्रतियुवतिरासीन्मुखरुचा । दधार स्तैमित्यं प्रणयघनवृष्ट्या तव न का । व्रजे शिष्या काभून्न हि तव कलायामिति हरे । र्निकुञ्जस्वाराजे त्वमसि रसिके पट्टमहिषी ॥ २०४ ॥

tanmādhuryam | na vitrastā kā te pratiyuvatirāsīnmukharucā | dadhāra staimityaṃ praṇayaghanavṛṣṭyā tava na kā | vraje śiṣyā kābhūnna hi tava kalāyāmiti hare | rnikuñjasvārāje tvamasi rasike paṭṭamahiṣī || 204 ||

Report an error

तारुण्यस्य नवत्वेऽपि कासाञ्चिद्व्रजसुभ्रुवाम् । शोभापूर्तिविशेषेण पूर्णतेव प्रकाशते ॥ २०५ ॥

tāruṇyasya navatve'pi kāsāñcidvrajasubhruvām | śobhāpūrtiviśeṣeṇa pūrṇateva prakāśate || 205 ||

Report an error

अथ रूपम् । अङ्गान्यभूषितान्येव केनचिद्भूषणादिना । येन भूषितवद्भाति तद्रूपमिति कथ्यते ॥ २०६ ॥

atha rūpam | aṅgānyabhūṣitānyeva kenacidbhūṣaṇādinā | yena bhūṣitavadbhāti tadrūpamiti kathyate || 206 ||

Report an error

यथा दानकेलिकौमुद्यां (२२) । त्रपते विलोक्य पद्मा । ललिते राधां विनाप्यलङ्कारम् । तदलं मणिमयमण्डन । मण्डलरचनाप्रयासेन ॥ २०७ ॥

yathā dānakelikaumudyāṃ (22) | trapate vilokya padmā | lalite rādhāṃ vināpyalaṅkāram | tadalaṃ maṇimayamaṇḍana | maṇḍalaracanāprayāsena || 207 ||

Report an error

यथा वा विदग्धमाधवे (७.४८) । नीतं ते पुनरुक्ततां भ्रमरकैः कस्तूरिकापत्रकं । नेत्राभ्यां विफलीकृतं कुवलयद्वन्द्वं च कर्णापितम् । हारश्च स्मितकान्तिभङ्गिभिरलं पिष्टानुपेषीकृतः । किं राधे तव मण्डनेन नितरामङ्गैरसि द्योतिता ॥ २०८ ॥

yathā vā vidagdhamādhave (7.48) | nītaṃ te punaruktatāṃ bhramarakaiḥ kastūrikāpatrakaṃ | netrābhyāṃ viphalīkṛtaṃ kuvalayadvandvaṃ ca karṇāpitam | hāraśca smitakāntibhaṅgibhiralaṃ piṣṭānupeṣīkṛtaḥ | kiṃ rādhe tava maṇḍanena nitarāmaṅgairasi dyotitā || 208 ||

Report an error

अथ लावण्यम् । मुक्ताफलेषु छायायास्तरलत्वमिवान्तरा । प्रतिभाति यदङ्गेषु लावण्यं तदिहोच्यते ॥ २०९ ॥

atha lāvaṇyam | muktāphaleṣu chāyāyāstaralatvamivāntarā | pratibhāti yadaṅgeṣu lāvaṇyaṃ tadihocyate || 209 ||

Report an error

यथा । जगदमलरुचिर्विचित्य राधे । व्यधित विधिस्तव नूनमङ्गकानि । मणिमयमुकुरं कुरङ्गनेत्रे । किरणगणेन विडम्बयन्ति यानि ॥ २१० ॥

yathā | jagadamalarucirvicitya rādhe | vyadhita vidhistava nūnamaṅgakāni | maṇimayamukuraṃ kuraṅganetre | kiraṇagaṇena viḍambayanti yāni || 210 ||

Report an error

यथा वा । शृणु सखि तव कर्णे वर्णयाम्यत्र नीचै । र्विरचय मुखचन्द्रं मा वृथाराद्विवर्णम् । इयमुरसि मुरारेरस्ति नान्या मृगाक्षी । मरकतमुकुराभे बिइम्बितासि त्वमेव ॥ २११ ॥

yathā vā | śṛṇu sakhi tava karṇe varṇayāmyatra nīcai | rviracaya mukhacandraṃ mā vṛthārādvivarṇam | iyamurasi murārerasti nānyā mṛgākṣī | marakatamukurābhe biimbitāsi tvameva || 211 ||

Report an error

अथ सौन्दर्यम् । अङ्गप्रत्यान्गकानां यः सन्निवेशो यथोचितम् । सुस्लिष्टसन्धिबन्धः स्यात्तत्सौन्दर्यमितीर्यते ॥ २१२ ॥

atha saundaryam | aṅgapratyāngakānāṃ yaḥ sanniveśo yathocitam | susliṣṭasandhibandhaḥ syāttatsaundaryamitīryate || 212 ||

Report an error

यथा । अखण्डेन्दोस्तुल्यं मुखमुरुकुचद्योतितमुरो । भुजौ स्रस्तावंसे करपरिमितं मध्यमभितः । परिस्फारा श्रोणी क्रमलघिमभागूरुयुगलं । तवापूर्वं राधे किमपि कमनीयं वपुरभूत् ॥ २१३ ॥

yathā | akhaṇḍendostulyaṃ mukhamurukucadyotitamuro | bhujau srastāvaṃse karaparimitaṃ madhyamabhitaḥ | parisphārā śroṇī kramalaghimabhāgūruyugalaṃ | tavāpūrvaṃ rādhe kimapi kamanīyaṃ vapurabhūt || 213 ||

Report an error

अथ अभिरूपता । यदात्मीयगुणोत्कर्षैर्वस्त्वन्यन्निकटस्थितम् । सारूप्यं नयति प्राज्ञैराभिरूप्यं तदुच्यते ॥ २१४ ॥

atha abhirūpatā | yadātmīyaguṇotkarṣairvastvanyannikaṭasthitam | sārūpyaṃ nayati prājñairābhirūpyaṃ taducyate || 214 ||

Report an error

यथा । मग्ना शुभ्रे दशनकिरणे स्फाटिकीव स्फुरन्ती । लग्ना शोणे करसरसिजे पद्मारगीव गौरि । गण्डोपान्ते कुवलयरुचा वैन्द्रनीलीव जाता । सूते रत्नत्रयधियमसौ पश्य कृष्णस्य वंशी ॥ २१५ ॥

yathā | magnā śubhre daśanakiraṇe sphāṭikīva sphurantī | lagnā śoṇe karasarasije padmāragīva gauri | gaṇḍopānte kuvalayarucā vaindranīlīva jātā | sūte ratnatrayadhiyamasau paśya kṛṣṇasya vaṃśī || 215 ||

Report an error

यथा वा । वक्षोजे तव चम्पकच्छविमवष्टम्भोरुकुम्भोपमे । राधे कोकनदश्रियः करतले सिन्दूरतः सुन्दरे । द्रागिन्दिन्दिरबन्धुरेषु चिकुरेष्विन्दीवरआभां वहन् । नकः कैरवकोरको वितनुते पुष्पत्रयीविभ्रमम् ॥ २१६ ॥

yathā vā | vakṣoje tava campakacchavimavaṣṭambhorukumbhopame | rādhe kokanadaśriyaḥ karatale sindūrataḥ sundare | drāgindindirabandhureṣu cikureṣvindīvaraābhāṃ vahan | nakaḥ kairavakorako vitanute puṣpatrayīvibhramam || 216 ||

Report an error

अथ माधुर्यम् । रूपं किमप्यनिर्वाच्यं तनोर्माधुर्यमुच्यते ॥ २१७ ॥

atha mādhuryam | rūpaṃ kimapyanirvācyaṃ tanormādhuryamucyate || 217 ||

Report an error

यथा । किमपि हृदयमभ्रश्यामलं धाम रुन्धे । दृशमहह विलुण्ठत्याङ्गिकी कापि मुद्रा । चटुलयति कुलस्त्रीधर्मचर्यां बकारेः । सुमुखि नवविवर्तः कोऽप्यसौ माधुरीणाम् ॥ २१८ ॥

yathā | kimapi hṛdayamabhraśyāmalaṃ dhāma rundhe | dṛśamahaha viluṇṭhatyāṅgikī kāpi mudrā | caṭulayati kulastrīdharmacaryāṃ bakāreḥ | sumukhi navavivartaḥ ko'pyasau mādhurīṇām || 218 ||

Report an error

अथ मर्दवम् । मार्दवं कोमलस्यापि संस्पर्शासहतोच्यते । उत्तमं मध्यमं प्रोक्तं कनिष्ठं चेति तत्त्रिधा ॥ २१९ ॥

atha mardavam | mārdavaṃ komalasyāpi saṃsparśāsahatocyate | uttamaṃ madhyamaṃ proktaṃ kaniṣṭhaṃ ceti tattridhā || 219 ||

Report an error

तत्र उत्तमम् । अभिनवनवमालिकामयं सा । शयनवरं निशि राधिकाधिशिश्ये । न कुसुमपटलं दरापि जग्लौ । तदनुभवात्तनुरेव सव्रणासीत् ॥ २२० ॥

tatra uttamam | abhinavanavamālikāmayaṃ sā | śayanavaraṃ niśi rādhikādhiśiśye | na kusumapaṭalaṃ darāpi jaglau | tadanubhavāttanureva savraṇāsīt || 220 ||

Report an error

मध्यमं, यथा । चित्रं धनिष्ठे तनुवाससोऽपि । चीनस्य पीनस्तनि सङ्गमेन । लिप्तेव ते लोहितचन्दनेन । मूर्तिर्बिन्दुना सखि लोहितासीत् ॥ २२१ ॥

madhyamaṃ, yathā | citraṃ dhaniṣṭhe tanuvāsaso'pi | cīnasya pīnastani saṅgamena | lipteva te lohitacandanena | mūrtirbindunā sakhi lohitāsīt || 221 ||

Report an error

कनिष्ठं, यथा रससुधाकरे (१.१८६ ) । आमोदमामोदनमादधानं । निलीननीलालकचञ्चरीकम् । क्षणेन पद्मामुखपद्ममासीत् । त्विषा रवेः कोमलयापि ताम्रम् ॥ २२२ ॥

kaniṣṭhaṃ, yathā rasasudhākare (1.186 ) | āmodamāmodanamādadhānaṃ | nilīnanīlālakacañcarīkam | kṣaṇena padmāmukhapadmamāsīt | tviṣā raveḥ komalayāpi tāmram || 222 ||

Report an error

अथ नाम, यथा । तटभुवि रविपुत्र्याः पश्य गौराङ्गि रङ्गी । स्फुरति सखि कुरङ्गीमण्डले कृष्णसारः । इति भवदभिधानं शृण्वती सा मदुक्तौ । सुतनुरतनुघूर्णापूरपूर्णा बभूव ॥ २२३ ॥

atha nāma, yathā | taṭabhuvi raviputryāḥ paśya gaurāṅgi raṅgī | sphurati sakhi kuraṅgīmaṇḍale kṛṣṇasāraḥ | iti bhavadabhidhānaṃ śṛṇvatī sā maduktau | sutanuratanughūrṇāpūrapūrṇā babhūva || 223 ||

Report an error

अथ चरितम् । अनुभावाश्च लीला चेत्युच्यते चरितं द्विधा । अग्रेऽनुभावा वक्तव्या लीलेयं कथ्यतेऽधुना ॥ २२४ ॥

atha caritam | anubhāvāśca līlā cetyucyate caritaṃ dvidhā | agre'nubhāvā vaktavyā līleyaṃ kathyate'dhunā || 224 ||

Report an error

लीला स्याच्चारुविक्रीडा ताण्डवं वेणुवादनम् । गोदोहः पर्वतोद्धारो गोहूतिर्गमनादिका ॥ २२५ ॥

līlā syāccāruvikrīḍā tāṇḍavaṃ veṇuvādanam | godohaḥ parvatoddhāro gohūtirgamanādikā || 225 ||

Report an error

अथ चारुविक्रीडा । रासकन्दूकखेलाद्या चारुक्रीडात्र कीर्तिता ॥ २२६ ॥

atha cāruvikrīḍā | rāsakandūkakhelādyā cārukrīḍātra kīrtitā || 226 ||

Report an error

तत्र रासः । तं विलासवति रासमण्डले । पुण्डरीकनयनं सुराङ्गनाः । प्रेक्ष्य सम्भृतविहारविभ्रमं । बभ्रमुर्मदनसम्भ्रमोर्मिभिः ॥ २२७ ॥

tatra rāsaḥ | taṃ vilāsavati rāsamaṇḍale | puṇḍarīkanayanaṃ surāṅganāḥ | prekṣya sambhṛtavihāravibhramaṃ | babhramurmadanasambhramormibhiḥ || 227 ||

Report an error

कन्दूकक्रीडा । अरुणरुचिमुदस्य क्षेपिणीं कुञ्चिताग्रां । सरभसमभिधावन् विभ्रमद्दीर्घवेणिः । विरचयति मुकुन्दः कन्दुकान्दोलनृत्य । द्विपुलनयनभङ्गीविभ्रमः कौतुकं नः ॥ २२८ ॥

kandūkakrīḍā | aruṇarucimudasya kṣepiṇīṃ kuñcitāgrāṃ | sarabhasamabhidhāvan vibhramaddīrghaveṇiḥ | viracayati mukundaḥ kandukāndolanṛtya | dvipulanayanabhaṅgīvibhramaḥ kautukaṃ naḥ || 228 ||

Report an error

ताण्डवम् । प्रचलप्रचलाककुण्डलोऽयं । स्वसुहृन्मण्डलचर्चरीपरीतः । हरिरद्य नटन् पतङ्गपुत्री । तटरङ्गे मम रङ्गमातनोति ॥ २२९ ॥

tāṇḍavam | pracalapracalākakuṇḍalo'yaṃ | svasuhṛnmaṇḍalacarcarīparītaḥ | hariradya naṭan pataṅgaputrī | taṭaraṅge mama raṅgamātanoti || 229 ||

Report an error

वेणुवादनं, यथा ललितमाधवे (४.२७) । जङ्घाधस्तटसङ्गिदक्षिणपदं किञ्चिद्विभुग्नत्रिकम् । साचिस्तम्भितकन्धरं सखि तिरःसञ्चारिनेत्राञ्चलम् । वंशीं कुट्मलिते दधानमधरे लोलाङ्गुलीसङ्गतां । रिङ्गद्भ्रूभ्रमरं वराङ्गि परमानन्दं पुरः स्वीकुरु ॥ २३० ॥

veṇuvādanaṃ, yathā lalitamādhave (4.27) | jaṅghādhastaṭasaṅgidakṣiṇapadaṃ kiñcidvibhugnatrikam | sācistambhitakandharaṃ sakhi tiraḥsañcārinetrāñcalam | vaṃśīṃ kuṭmalite dadhānamadhare lolāṅgulīsaṅgatāṃ | riṅgadbhrūbhramaraṃ varāṅgi paramānandaṃ puraḥ svīkuru || 230 ||

Report an error

गोदोहो, यथा पद्यावल्यां (२६२) । अङ्गुष्ठाग्रिमयन्त्रिताङ्गुलिरसौ पादार्थनीरुद्धभू । रार्द्रीकृत्य पयोधराञ्चलमलं सद्यः पयोबिन्दुभिः । न्यग्जानुद्वयमध्ययन्त्रितगह्टीवक्त्रान्तरालस्खल । द्धाराध्वानमनोहरं सखि पयो गां दोग्धि दामोदरः ॥ २३१ ॥

godoho, yathā padyāvalyāṃ (262) | aṅguṣṭhāgrimayantritāṅgulirasau pādārthanīruddhabhū | rārdrīkṛtya payodharāñcalamalaṃ sadyaḥ payobindubhiḥ | nyagjānudvayamadhyayantritagahṭīvaktrāntarālaskhala | ddhārādhvānamanoharaṃ sakhi payo gāṃ dogdhi dāmodaraḥ || 231 ||

Report an error

पर्वतोद्धारः । उद्यम्य कन्दुकितमन्दरसोदराद्रिं । सव्यं करं कटिमनु स्थगयन्नसव्यम् । स्मेराननश्चलदृगञ्चलचञ्चरीक । श्चित्ताम्बुजं मम हरिश्चटुलीचकार ॥ २३२ ॥

parvatoddhāraḥ | udyamya kandukitamandarasodarādriṃ | savyaṃ karaṃ kaṭimanu sthagayannasavyam | smerānanaścaladṛgañcalacañcarīka | ścittāmbujaṃ mama hariścaṭulīcakāra || 232 ||

Report an error

गोहूतिः । पिशङ्गि मणिकस्तनि प्रणतशृङ्गि पिङ्गेक्षणे । मृदङ्गमुखि धूमले शबलि हंसि वंशीप्रिये । इति स्वसुरभीकुलं मुहुरुदीर्णहीहीध्वनि । र्विदूरगतमाह्वयन् हरति हन्त चित्तं हरिः ॥ २३३ ॥

gohūtiḥ | piśaṅgi maṇikastani praṇataśṛṅgi piṅgekṣaṇe | mṛdaṅgamukhi dhūmale śabali haṃsi vaṃśīpriye | iti svasurabhīkulaṃ muhurudīrṇahīhīdhvani | rvidūragatamāhvayan harati hanta cittaṃ hariḥ || 233 ||

Report an error

गमनम् । अनुपममदमन्दान्दोलिदोरर्गलश्रीः । सुरगजगुरुगर्वस्तम्भिगम्भीरकेलिः । सहचरि दरचञ्चच्चारुचूडारुचिर्मां । मदयति गतिमुद्रामाधुरी माधवस्य ॥ २३४ ॥

gamanam | anupamamadamandāndolidorargalaśrīḥ | suragajagurugarvastambhigambhīrakeliḥ | sahacari daracañcaccārucūḍārucirmāṃ | madayati gatimudrāmādhurī mādhavasya || 234 ||

Report an error

अथ मण्डनम् । चतुर्धा मण्डनं वासोभूषामाल्यानुलेपनैः ॥ २३५ ॥

atha maṇḍanam | caturdhā maṇḍanaṃ vāsobhūṣāmālyānulepanaiḥ || 235 ||

Report an error

अथ वस्त्रं, यथा । अम्बरं रचितधैर्यसंवरं । रम्यमम्बरमणिप्रभोज्ज्वलम् । सुभ्रु किं न हि कटीरमण्डले । पुण्डरीकनयनस्य पश्यसि ॥ २३६ ॥

atha vastraṃ, yathā | ambaraṃ racitadhairyasaṃvaraṃ | ramyamambaramaṇiprabhojjvalam | subhru kiṃ na hi kaṭīramaṇḍale | puṇḍarīkanayanasya paśyasi || 236 ||

Report an error

यथा वा । अमलकमलरागरागमेतत्तव । जयति स्फुटमद्भुतं दुकूलम् । मम हृदि निजरागमत्र राधे । दधदपि यद्द्विगुणं बभूव रक्तम् ॥ २३७ ॥

yathā vā | amalakamalarāgarāgametattava | jayati sphuṭamadbhutaṃ dukūlam | mama hṛdi nijarāgamatra rādhe | dadhadapi yaddviguṇaṃ babhūva raktam || 237 ||

Report an error

भूषा, यथा । प्रहरतु हरिणा कदम्बपुष्पं । प्रियसखि शेखरितं यदङ्गजास्त्रम् । बत कथममुनावतंसितोऽसौ । मम हृदि बिध्यति नीलकण्ठपक्षः ॥ २३८ ॥

bhūṣā, yathā | praharatu hariṇā kadambapuṣpaṃ | priyasakhi śekharitaṃ yadaṅgajāstram | bata kathamamunāvataṃsito'sau | mama hṛdi bidhyati nīlakaṇṭhapakṣaḥ || 238 ||

Report an error

यथा वा । हारेण तारद्युतिना कपोलः । प्रेङ्खोलिना कुण्डलयोर्युगेन । उत्तुङ्गभासा कनकाङ्गदेन । मां लालितेयं ललिता धिनोति ॥ २३९ ॥

yathā vā | hāreṇa tāradyutinā kapolaḥ | preṅkholinā kuṇḍalayoryugena | uttuṅgabhāsā kanakāṅgadena | māṃ lāliteyaṃ lalitā dhinoti || 239 ||

Report an error

माल्यानुलेपने, यथा रससुधाकरे (१.८६) । आलोक्लैरनुमीयते मधुकरैः केशेषु माल्यग्रहः । कान्तिः कापि कपोलयोः प्रथयते ताम्बूलमन्तर्गतम् । अङ्गानामनुभूयते परिमलैरालेपनप्रक्रिया । वेषः कोऽपि विदग्ध एष सुदृशः सूते सुखं चक्षुषोः ॥ २४० ॥

mālyānulepane, yathā rasasudhākare (1.86) | āloklairanumīyate madhukaraiḥ keśeṣu mālyagrahaḥ | kāntiḥ kāpi kapolayoḥ prathayate tāmbūlamantargatam | aṅgānāmanubhūyate parimalairālepanaprakriyā | veṣaḥ ko'pi vidagdha eṣa sudṛśaḥ sūte sukhaṃ cakṣuṣoḥ || 240 ||

Report an error

यथा वा । अनङ्गरागाय बभूव सद्य । स्तवाङ्गरागोऽपि किमङ्गनासु । उद्दामभावाय तथा किमासीद् । दामापि दामोदर तावकीनम् ॥ २४१ ॥

yathā vā | anaṅgarāgāya babhūva sadya | stavāṅgarāgo'pi kimaṅganāsu | uddāmabhāvāya tathā kimāsīd | dāmāpi dāmodara tāvakīnam || 241 ||

Report an error

अथ सम्बन्धिनः । लग्नाः सन्निहिताश्चेति द्विधा सम्बन्धिनो मताः ॥ २४२ ॥

atha sambandhinaḥ | lagnāḥ sannihitāśceti dvidhā sambandhino matāḥ || 242 ||

Report an error

तत्र लग्नाः । वंशीशृङ्गीरवौ गीतं सौरभ्यं भूषणक्वणः । पदाङ्काद्या विपञ्च्यादिनिक्वाणाः शिल्पकौशलम् । इत्यादयोऽत्र कथिता लग्नाः सम्बन्धिनो बुधैः ॥ २४३ ॥

tatra lagnāḥ | vaṃśīśṛṅgīravau gītaṃ saurabhyaṃ bhūṣaṇakvaṇaḥ | padāṅkādyā vipañcyādinikvāṇāḥ śilpakauśalam | ityādayo'tra kathitā lagnāḥ sambandhino budhaiḥ || 243 ||

Report an error

तत्र वंशीरवो, दानकेलिकौमुद्यां (३२) । वेणोरेष कलस्वनस्तरुलताव्याजृम्भणे दोहदं । सन्ध्यागर्जभरः पिकद्विजकुहुस्वाध्यायपारायणे । आभीरेन्दुमुखीस्मरानलशिखोत्सेके सलीलानिलो । राधाधैर्यधराधरेन्द्रदमने दम्भोह्लिरुन्मीलति ॥ २४४ ॥

tatra vaṃśīravo, dānakelikaumudyāṃ (32) | veṇoreṣa kalasvanastarulatāvyājṛmbhaṇe dohadaṃ | sandhyāgarjabharaḥ pikadvijakuhusvādhyāyapārāyaṇe | ābhīrendumukhīsmarānalaśikhotseke salīlānilo | rādhādhairyadharādharendradamane dambhohlirunmīlati || 244 ||

Report an error

यथा वा रससुधाकरे (१.१००) [पद्यावल्यां (२४६)] । माधवो मधुरमाधवीलता । मण्डपे पटुरटन्मधुव्रते । संजगौ श्रवणचारु गोपिका । मानमीनवडिशेन वेणुना ॥ २४५ ॥

yathā vā rasasudhākare (1.100) [padyāvalyāṃ (246)] | mādhavo madhuramādhavīlatā | maṇḍape paṭuraṭanmadhuvrate | saṃjagau śravaṇacāru gopikā | mānamīnavaḍiśena veṇunā || 245 ||

Report an error

कृष्णवक्त्रेन्दुनिष्ठ्यूतं मुरलीनिनदामृतम् । उद्दीपनानां सर्वेषां मध्ये प्रवरमीर्यते ॥ २४६ ॥

kṛṣṇavaktrenduniṣṭhyūtaṃ muralīninadāmṛtam | uddīpanānāṃ sarveṣāṃ madhye pravaramīryate || 246 ||

Report an error

शृङ्गीरवः । कंसारातेः पिबतु मुरली तस्य सद्वंशजन्मा । सा वक्त्रेन्दुं स्फुटमकुटिला पञ्चमोद्गारगुर्वी । आस्वाद्यामुं त्वमपि विषमा भङ्गुराङ्गारकाली । तुङ्गं शृङ्गि ध्वनसि यदिदं तत्तु दुःखाकरोति ॥ २४७ ॥

śṛṅgīravaḥ | kaṃsārāteḥ pibatu muralī tasya sadvaṃśajanmā | sā vaktrenduṃ sphuṭamakuṭilā pañcamodgāragurvī | āsvādyāmuṃ tvamapi viṣamā bhaṅgurāṅgārakālī | tuṅgaṃ śṛṅgi dhvanasi yadidaṃ tattu duḥkhākaroti || 247 ||

Report an error

अथ गीतम् । मानानलं मे शमयन् समिद्धं । गानामृतं वर्षति कृष्णमेघः । मा क्रुध्य वात्यासि सखि प्रसीद । दूरे नयामुं निजविभ्रमेण ॥ २४८ ॥

atha gītam | mānānalaṃ me śamayan samiddhaṃ | gānāmṛtaṃ varṣati kṛṣṇameghaḥ | mā krudhya vātyāsi sakhi prasīda | dūre nayāmuṃ nijavibhrameṇa || 248 ||

Report an error

सौरभम् । मिलति परिमलोर्मिः कस्य रोमश्रियासौ । मम तनुलतिकायां कुर्वती कुड्मलानि । सखि विदितमिहाग्रे माधवः प्रादुरासीद् । भुवि सुरभितया यः ख्यातिमङ्गीकरोति ॥ २४९ ॥

saurabham | milati parimalormiḥ kasya romaśriyāsau | mama tanulatikāyāṃ kurvatī kuḍmalāni | sakhi viditamihāgre mādhavaḥ prādurāsīd | bhuvi surabhitayā yaḥ khyātimaṅgīkaroti || 249 ||

Report an error

यथा वा । मदयति हृदयं किमप्यकाण्डे । मम यदिदं नवसौरभं वरीयः । तदिह कुसुमसंग्रहाय राधा । शिखरितटे शिखरद्विजा विवेश ॥ २५० ॥

yathā vā | madayati hṛdayaṃ kimapyakāṇḍe | mama yadidaṃ navasaurabhaṃ varīyaḥ | tadiha kusumasaṃgrahāya rādhā | śikharitaṭe śikharadvijā viveśa || 250 ||

Report an error

भूषणक्वणः । कलहंसनादमिह हंसगामिनी । निशमय्य हंसदुहितुस्तटान्तरे । तव नूपुरध्वनिधिया परिप्लवा । कलसीं न वेद शिरसश्च्युतामपि ॥ २५१ ॥

bhūṣaṇakvaṇaḥ | kalahaṃsanādamiha haṃsagāminī | niśamayya haṃsaduhitustaṭāntare | tava nūpuradhvanidhiyā pariplavā | kalasīṃ na veda śirasaścyutāmapi || 251 ||

Report an error

यथा वा ललितमाधवे (१.५१) । मधुरिमलहरीभिः स्तम्भयत्यम्बरे या । स्मरमदसरसानां सारसानां रुतानि । इयमुदयति राधाकिङ्किनीझङ्कृतिर्मे । हृदि परिणमयन्ती विक्रियाडम्बराणि ॥ २५२ ॥

yathā vā lalitamādhave (1.51) | madhurimalaharībhiḥ stambhayatyambare yā | smaramadasarasānāṃ sārasānāṃ rutāni | iyamudayati rādhākiṅkinījhaṅkṛtirme | hṛdi pariṇamayantī vikriyāḍambarāṇi || 252 ||

Report an error

पदाङ्काद्याः, यथा दानकेलिकौमुद्यां (१३) । पदततिभिरलं कृतोज्ज्वलेयं । ध्वजकुलिशाङ्कुशपङ्कजाङ्किताभिः । नखरलुठितकुट्मलावनाली । किमपि धिनोति धुनोति चान्तरं मे ॥ २५३ ॥

padāṅkādyāḥ, yathā dānakelikaumudyāṃ (13) | padatatibhiralaṃ kṛtojjvaleyaṃ | dhvajakuliśāṅkuśapaṅkajāṅkitābhiḥ | nakharaluṭhitakuṭmalāvanālī | kimapi dhinoti dhunoti cāntaraṃ me || 253 ||

Report an error

विपञ्चीनिक्वाणो, यथा ललितमाधवे (१.३६) । स्मरकेलिनाट्यनान्दीं । शब्दब्रह्मश्रियं मुहुर्दुहती । वहति मुदं मम महती । मिह महिता श्यामलामहती ॥ २५४ ॥

vipañcīnikvāṇo, yathā lalitamādhave (1.36) | smarakelināṭyanāndīṃ | śabdabrahmaśriyaṃ muhurduhatī | vahati mudaṃ mama mahatī | miha mahitā śyāmalāmahatī || 254 ||

Report an error

शिल्पकौशलं, यथा । वरकुसुमनिवेशप्रक्रियासौष्ठवेन । प्रकटितहरिशिल्पा पट्टसूत्रोज्ज्वलश्रीः । हृदि विनिहितकम्पा निर्मिमीते स्रगेषा । निशितशरपरीतस्मारतुणीरशङ्काम् ॥ २५५ ॥

śilpakauśalaṃ, yathā | varakusumaniveśaprakriyāsauṣṭhavena | prakaṭitahariśilpā paṭṭasūtrojjvalaśrīḥ | hṛdi vinihitakampā nirmimīte srageṣā | niśitaśaraparītasmāratuṇīraśaṅkām || 255 ||

Report an error

अथ सन्निहिताः । निर्माल्याद्याः सन्निहिता बर्हगुञ्जाद्रिधातवः । नैचिकीनां समुदयो लगुडीवेणुशृङ्गीकाः ॥ २५६ ॥

atha sannihitāḥ | nirmālyādyāḥ sannihitā barhaguñjādridhātavaḥ | naicikīnāṃ samudayo laguḍīveṇuśṛṅgīkāḥ || 256 ||

Report an error

तत्प्रेष्ठदृष्टिर्गोधूलिर्वृन्दारण्यं तदाश्रिताः । गोवर्धनो रविसुता तथा रासस्थलादयः ॥ २५७ ॥

tatpreṣṭhadṛṣṭirgodhūlirvṛndāraṇyaṃ tadāśritāḥ | govardhano ravisutā tathā rāsasthalādayaḥ || 257 ||

Report an error

तत्र निर्माल्याद्याः, यथा विदग्धमाधवादौ (२.४२) । अङ्गोत्तीर्णविलेपनं सखि समाकृष्टिक्रियायां मणि । र्मन्त्रो हन्त मुहुर्वशीकृतिविधौ नामास्य वंशीपतेः । निर्माल्यस्रगियं महौषधिरिह स्वान्तस्य सम्मोहने । नासां कस्तिसृणां गृणाति परमाचिन्त्यां प्रभावावलीम् ॥ २५८ ॥

tatra nirmālyādyāḥ, yathā vidagdhamādhavādau (2.42) | aṅgottīrṇavilepanaṃ sakhi samākṛṣṭikriyāyāṃ maṇi | rmantro hanta muhurvaśīkṛtividhau nāmāsya vaṃśīpateḥ | nirmālyasragiyaṃ mahauṣadhiriha svāntasya sammohane | nāsāṃ kastisṛṇāṃ gṛṇāti paramācintyāṃ prabhāvāvalīm || 258 ||

Report an error

यथा वा ललितमाधवे (६.२६) । दुकूलेऽस्मिन् कार्तस्वरमहसि विस्तारितदृशो । वपुः किं ते फुल्लैर्वहति तुलनां नीपकुसुमैः । त्रुटन्तीभिः किं वा स्फटिकमणिमालाभिरुपमां । लभन्तेऽमी क्षामोदरि नयनयोस्तोयपृषताः ॥ २५९ ॥

yathā vā lalitamādhave (6.26) | dukūle'smin kārtasvaramahasi vistāritadṛśo | vapuḥ kiṃ te phullairvahati tulanāṃ nīpakusumaiḥ | truṭantībhiḥ kiṃ vā sphaṭikamaṇimālābhirupamāṃ | labhante'mī kṣāmodari nayanayostoyapṛṣatāḥ || 259 ||

Report an error

अथ बर्हगुञ्जे, यथा विदग्धमाधवे (२.१६) । अग्रे वीक्ष्य शिखण्डखण्डमचिरादुत्कम्पमालम्बते । गुञ्जानां च विलोकनान्मुहुरसौ सास्रं परिक्रोशति । नो जाने जनयन्नपूर्वनटनक्रीडाचमत्कारितां । बालायाः किल चित्तभूमिमविशत्को ‘यं नवीनग्रहः ॥ २६० ॥

atha barhaguñje, yathā vidagdhamādhave (2.16) | agre vīkṣya śikhaṇḍakhaṇḍamacirādutkampamālambate | guñjānāṃ ca vilokanānmuhurasau sāsraṃ parikrośati | no jāne janayannapūrvanaṭanakrīḍācamatkāritāṃ | bālāyāḥ kila cittabhūmimaviśatko ‘yaṃ navīnagrahaḥ || 260 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).