आख्यातं शब्दसंघातो जातिः संघातवर्तिनी । एकोऽनवयवः शब्दः क्रमो बुद्ध्यनुसंहृतिः ॥ १ ॥
ākhyātaṃ śabdasaṃghāto jātiḥ saṃghātavartinī | eko'navayavaḥ śabdaḥ kramo buddhyanusaṃhṛtiḥ || 1 ||
काण्डम् २
A book of the Vakyapadiya.
Part 1 of 2: verses 1–244 of 488Sanskrit with transliteration
आख्यातं शब्दसंघातो जातिः संघातवर्तिनी । एकोऽनवयवः शब्दः क्रमो बुद्ध्यनुसंहृतिः ॥ १ ॥
ākhyātaṃ śabdasaṃghāto jātiḥ saṃghātavartinī | eko'navayavaḥ śabdaḥ kramo buddhyanusaṃhṛtiḥ || 1 ||
पदं आद्यं पृथक्सर्वं पदं सापेक्षं इत्यपि । वाक्यं प्रति मतिर्भिन्ना बहुधा न्यायदर्शिनाम् ॥ २ ॥
padaṃ ādyaṃ pṛthaksarvaṃ padaṃ sāpekṣaṃ ityapi | vākyaṃ prati matirbhinnā bahudhā nyāyadarśinām || 2 ||
निघातादिव्यवस्थार्थं शास्त्रे यत्परिभाषितम् । साकाङ्क्षावयवं तेन न सर्वं तुल्यलक्षणम् ॥ ३ ॥
nighātādivyavasthārthaṃ śāstre yatparibhāṣitam | sākāṅkṣāvayavaṃ tena na sarvaṃ tulyalakṣaṇam || 3 ||
साकाङ्क्षावयवं भेदे परानाकाङ्क्षशब्दकम् । कर्मप्रधानं गुणवदेकार्थं वाक्यं उच्यते ॥ ४ ॥
sākāṅkṣāvayavaṃ bhede parānākāṅkṣaśabdakam | karmapradhānaṃ guṇavadekārthaṃ vākyaṃ ucyate || 4 ||
संबोधनपदं यच्च तत्क्रियाया विशेषकम् । तथा तिङन्तं तत्राहुस्तिङन्तस्य विशेषकम् ॥ ५ ॥
saṃbodhanapadaṃ yacca tatkriyāyā viśeṣakam | tathā tiṅantaṃ tatrāhustiṅantasya viśeṣakam || 5 ||
यथानेकं अपि क्त्वान्तं तिङन्तस्य विशेषकम् । तथा तिङन्तं तत्राहुस्तिङन्तस्य विशेषकम् ॥ ६ ॥
yathānekaṃ api ktvāntaṃ tiṅantasya viśeṣakam | tathā tiṅantaṃ tatrāhustiṅantasya viśeṣakam || 6 ||
यथैक एव सर्वार्थ- प्रकाशः प्रविभज्यते । दृश्यभेदानुकारेण वाक्यार्थावगमस्तथा ॥ ७ ॥
yathaika eva sarvārtha- prakāśaḥ pravibhajyate | dṛśyabhedānukāreṇa vākyārthāvagamastathā || 7 ||
चित्रस्यैकस्य रूपस्य यथा भेदनिदर्शनैः । नीलादिभिः समाख्यानं क्रियते भिन्नलक्षणैः ॥ ८ ॥
citrasyaikasya rūpasya yathā bhedanidarśanaiḥ | nīlādibhiḥ samākhyānaṃ kriyate bhinnalakṣaṇaiḥ || 8 ||
तथैवैकस्य वाक्यस्य निराकाङ्क्षस्य सर्वतः । शब्दान्तरैः समाख्यानं साकाङ्क्षैरनुगम्यते ॥ ९ ॥
tathaivaikasya vākyasya nirākāṅkṣasya sarvataḥ | śabdāntaraiḥ samākhyānaṃ sākāṅkṣairanugamyate || 9 ||
यथा पदे विभज्यन्ते प्रकृतिप्रत्ययादयः । अपोद्धारस्तथा वाक्ये पदानां उपपद्यते ॥ १० ॥
yathā pade vibhajyante prakṛtipratyayādayaḥ | apoddhārastathā vākye padānāṃ upapadyate || 10 ||
वर्णान्तरसरूपत्वं वर्णभागेषु दृष्यते । पदान्तरसरूपाश्च पदभागा इव स्थिताः ॥ ११ ॥
varṇāntarasarūpatvaṃ varṇabhāgeṣu dṛṣyate | padāntarasarūpāśca padabhāgā iva sthitāḥ || 11 ||
भागैरनर्थकैर्युक्ता वृषभोदकयावकाः । अन्वयव्यतिरेकौ तु व्यवहारनिबन्धनम् ॥ १२ ॥
bhāgairanarthakairyuktā vṛṣabhodakayāvakāḥ | anvayavyatirekau tu vyavahāranibandhanam || 12 ||
शब्दस्य न विभागोऽस्ति कुतोऽर्थस्य भविष्यति । विभागैः प्रक्रियाभेदं अविद्वान्प्रतिपद्यते ॥ १३ ॥
śabdasya na vibhāgo'sti kuto'rthasya bhaviṣyati | vibhāgaiḥ prakriyābhedaṃ avidvānpratipadyate || 13 ||
ब्राह्मणार्थो यथा नास्ति कश्चिद्ब्राह्मणकम्बले । देवदत्तादयो वाक्ये थतैव स्युरनर्थकाः ॥ १४ ॥
brāhmaṇārtho yathā nāsti kaścidbrāhmaṇakambale | devadattādayo vākye thataiva syuranarthakāḥ || 14 ||
सामान्यार्थस्तिरोभूतो न विशेषेऽवतिष्ठते । उपात्तस्य कुतस्त्यागो निवृत्तः क्वावतिष्ठताम् ॥ १५ ॥
sāmānyārthastirobhūto na viśeṣe'vatiṣṭhate | upāttasya kutastyāgo nivṛttaḥ kvāvatiṣṭhatām || 15 ||
अशाब्दो यदि वाक्यार्थः पदार्थोऽपि तथा भवेत् । एवं सति च संबन्धः शब्दस्यार्थेन हीयते ॥ १६ ॥
aśābdo yadi vākyārthaḥ padārtho'pi tathā bhavet | evaṃ sati ca saṃbandhaḥ śabdasyārthena hīyate || 16 ||
विशेशशब्दाः केषां चित्सामान्यप्रतिरूपकाः । शब्दान्तराभिसंबन्धाद्व्यज्यन्ते प्रतिपत्तृषु ॥ १७ ॥
viśeśaśabdāḥ keṣāṃ citsāmānyapratirūpakāḥ | śabdāntarābhisaṃbandhādvyajyante pratipattṛṣu || 17 ||
तेषां तु कृत्स्नो वाक्यार्थः प्रतिभेदं समाप्यते । व्यक्तोपव्यञ्जना सिद्धिरर्थस्य प्रतिपतृषु ॥ १८ ॥
teṣāṃ tu kṛtsno vākyārthaḥ pratibhedaṃ samāpyate | vyaktopavyañjanā siddhirarthasya pratipatṛṣu || 18 ||
स व्यक्तः क्रमवाञ् छब्द उपांशु यं अधीयते । अक्रमस्तु वितत्येव बुद्धिर्यत्रावतिष्ठते ॥ १९ ॥
sa vyaktaḥ kramavāñ chabda upāṃśu yaṃ adhīyate | akramastu vitatyeva buddhiryatrāvatiṣṭhate || 19 ||
यथोत्क्षेपविशेषेऽपि कर्मभेदो न गृह्यते । आवृत्तौ व्यज्यते जातिः कर्मभिर्भ्रमणादिभिः ॥ २० ॥
yathotkṣepaviśeṣe'pi karmabhedo na gṛhyate | āvṛttau vyajyate jātiḥ karmabhirbhramaṇādibhiḥ || 20 ||
वर्णवाक्यपदेष्वेवं तुल्योपव्यञ्जना श्रुतिः । अत्यन्तभेदे तत्त्वस्य सरूपेव प्रतीयते ॥ २१ ॥
varṇavākyapadeṣvevaṃ tulyopavyañjanā śrutiḥ | atyantabhede tattvasya sarūpeva pratīyate || 21 ||
नित्येषु च कुतः पूर्वं परं वा परमार्थतः । एकस्यैव तु सा शक्तिर्यदेवं अवभासते ॥ २२ ॥
nityeṣu ca kutaḥ pūrvaṃ paraṃ vā paramārthataḥ | ekasyaiva tu sā śaktiryadevaṃ avabhāsate || 22 ||
चिरं क्षिप्रं इति ज्ञाने कालभेदादृते यथा । भिन्नकाले प्रकाशेते स धर्मो ह्रस्वदीर्घयोः ॥ २३ ॥
ciraṃ kṣipraṃ iti jñāne kālabhedādṛte yathā | bhinnakāle prakāśete sa dharmo hrasvadīrghayoḥ || 23 ||
न नित्यः क्रममात्राभिः कालो भेदं इहार्हति । व्यावर्तिनीनां मात्राणां अभावे कीदृशः क्रमः ॥ २४ ॥
na nityaḥ kramamātrābhiḥ kālo bhedaṃ ihārhati | vyāvartinīnāṃ mātrāṇāṃ abhāve kīdṛśaḥ kramaḥ || 24 ||
ताभ्यो या जायते बुद्धिरेका सा भागवर्जिता । सा हि स्वशक्त्या भिन्नेव क्रमप्रत्यवमर्शिनी ॥ २५ ॥
tābhyo yā jāyate buddhirekā sā bhāgavarjitā | sā hi svaśaktyā bhinneva kramapratyavamarśinī || 25 ||
क्रमोल्लेखानुषङ्गेण तस्यां यद्बीजं आहितम् । तत्त्वनानात्वयोस्तस्य निरुक्तिर्नावतिष्ठते ॥ २६ ॥
kramollekhānuṣaṅgeṇa tasyāṃ yadbījaṃ āhitam | tattvanānātvayostasya niruktirnāvatiṣṭhate || 26 ||
भावनासमये त्वेतत्क्रमसामर्थ्यं अक्रमम् । व्यावृत्तभेदो येनार्थो भेदवानुपलभ्यते ॥ २७ ॥
bhāvanāsamaye tvetatkramasāmarthyaṃ akramam | vyāvṛttabhedo yenārtho bhedavānupalabhyate || 27 ||
पदानि वाक्ये तान्येव वर्णास्ते च पदे यदि । वर्णेषु वर्णभागानां भेदः स्यात्परमाणुवत् ॥ २८ ॥
padāni vākye tānyeva varṇāste ca pade yadi | varṇeṣu varṇabhāgānāṃ bhedaḥ syātparamāṇuvat || 28 ||
भागानां अनुपश्लेषान्न वर्णो न पदं भवेत् । तेषां अव्यपदेश्यत्वात्किं अन्यद्व्यपदिश्यताम् ॥ २९ ॥
bhāgānāṃ anupaśleṣānna varṇo na padaṃ bhavet | teṣāṃ avyapadeśyatvātkiṃ anyadvyapadiśyatām || 29 ||
यदन्तःशब्दतत्त्वं तु भागैरेकं प्रकाशितम् । तं आहुरपरे शब्दं तस्य वाक्ये तथैकताम् ॥ ३० ॥
yadantaḥśabdatattvaṃ tu bhāgairekaṃ prakāśitam | taṃ āhurapare śabdaṃ tasya vākye tathaikatām || 30 ||
अर्थभागैस्तथा तेषां अन्तरोऽर्थः प्रकाश्यते । एकस्यैवात्मनो भेदौ शब्दार्थावपृथक्स्थितौ ॥ ३१ ॥
arthabhāgaistathā teṣāṃ antaro'rthaḥ prakāśyate | ekasyaivātmano bhedau śabdārthāvapṛthaksthitau || 31 ||
प्रकाशकप्रकाश्यत्वं कार्यकारणरूपता । अन्तर्मात्रात्मनस्तस्य शब्दतत्त्वस्य सर्वदा ॥ ३२ ॥
prakāśakaprakāśyatvaṃ kāryakāraṇarūpatā | antarmātrātmanastasya śabdatattvasya sarvadā || 32 ||
तस्यैवास्तित्वनास्तित्वे सामर्थ्ये समवस्थिते । अक्रमे क्रमनिर्भासे व्यवहारनिबन्धने ॥ ३३ ॥
tasyaivāstitvanāstitve sāmarthye samavasthite | akrame kramanirbhāse vyavahāranibandhane || 33 ||
संप्रत्ययप्रमाणत्वात्पदार्थास्तित्वकल्पने । पदार्थाभ्युच्चये त्यागादानर्थक्यं प्रसज्यते ॥ ३४ ॥
saṃpratyayapramāṇatvātpadārthāstitvakalpane | padārthābhyuccaye tyāgādānarthakyaṃ prasajyate || 34 ||
राजशब्देन राजार्थो भिन्नरूपेण गम्यते । वृत्तावाख्यातसदृशं पदं अन्यत्प्रयुज्यते ॥ ३५ ॥
rājaśabdena rājārtho bhinnarūpeṇa gamyate | vṛttāvākhyātasadṛśaṃ padaṃ anyatprayujyate || 35 ||
यथाश्वकर्ण इत्युक्ते विनैवाश्वेन गम्यते । कश्चिदेव विशिष्टोऽर्थः सर्वेषु प्रत्ययस्तथा ॥ ३६ ॥
yathāśvakarṇa ityukte vinaivāśvena gamyate | kaścideva viśiṣṭo'rthaḥ sarveṣu pratyayastathā || 36 ||
वाक्येषु अर्थान्तरगतः सादृश्यपरिकल्पने । केषां चित्रूढिशब्दत्वं शास्त्र एवानुगम्यते ॥ ३७ ॥
vākyeṣu arthāntaragataḥ sādṛśyaparikalpane | keṣāṃ citrūḍhiśabdatvaṃ śāstra evānugamyate || 37 ||
उपादायापि ये हेयास्तानुपायान्प्रचक्षते । उपायानां च नियमो नावश्यं अवतिष्ठते ॥ ३८ ॥
upādāyāpi ye heyāstānupāyānpracakṣate | upāyānāṃ ca niyamo nāvaśyaṃ avatiṣṭhate || 38 ||
अर्थं कथं चित्पुरुषः कश्चित्संप्रतिपद्यते । संसृष्टा वा विभक्ता चा भेदा वाक्यनिबन्धनाः ॥ ३९ ॥
arthaṃ kathaṃ citpuruṣaḥ kaścitsaṃpratipadyate | saṃsṛṣṭā vā vibhaktā cā bhedā vākyanibandhanāḥ || 39 ||
सोऽयं इत्यभिसंबन्धो बुद्ध्या प्रक्रम्यते यदा । वाक्यार्थस्य तदैकोऽपि वर्णः प्रत्यायकः क्व चित् ॥ ४० ॥
so'yaṃ ityabhisaṃbandho buddhyā prakramyate yadā | vākyārthasya tadaiko'pi varṇaḥ pratyāyakaḥ kva cit || 40 ||
केवलेन पदेनार्थो यावानेवाभिधीयते । वाक्यस्थं तावतोऽर्थस्य तदाहुरभिधायकम् ॥ ४१ ॥
kevalena padenārtho yāvānevābhidhīyate | vākyasthaṃ tāvato'rthasya tadāhurabhidhāyakam || 41 ||
संबन्धे सति यत्त्वन्यदाधिक्यं उपजायते । वाक्यार्तं एव तं प्राहुरनेकपदसंश्रयम् ॥ ४२ ॥
saṃbandhe sati yattvanyadādhikyaṃ upajāyate | vākyārtaṃ eva taṃ prāhuranekapadasaṃśrayam || 42 ||
स त्वनेकपदस्थोऽपि प्रतिभेदं समाप्यते । जातिवत्समुदायेऽपि संख्यावत्कल्प्यतेऽपरैः ॥ ४३ ॥
sa tvanekapadastho'pi pratibhedaṃ samāpyate | jātivatsamudāye'pi saṃkhyāvatkalpyate'paraiḥ || 43 ||
सर्वभेदानुगुण्यं तु सामान्यं अपरे विदुः । तदर्थान्तरसंसर्गाद्भजते भेदरूपताम् ॥ ४४ ॥
sarvabhedānuguṇyaṃ tu sāmānyaṃ apare viduḥ | tadarthāntarasaṃsargādbhajate bhedarūpatām || 44 ||
भेदानाकाङ्क्षतस्तस्य या परिप्लवमामता । अवच्छिनत्ति संबन्धस्तां विशेषे निवेशयन् ॥ ४५ ॥
bhedānākāṅkṣatastasya yā pariplavamāmatā | avacchinatti saṃbandhastāṃ viśeṣe niveśayan || 45 ||
कार्यानुमेयः संबन्धो रूपं तस्य न विद्यते । असत्त्वभूतं अत्यन्तं अतस्तं प्रतिजानते ॥ ४६ ॥
kāryānumeyaḥ saṃbandho rūpaṃ tasya na vidyate | asattvabhūtaṃ atyantaṃ atastaṃ pratijānate || 46 ||
नियतं साधने साध्यं क्रिया नियतसाधना । स संनिधानमात्रेण नियमः संप्रकाशते ॥ ४७ ॥
niyataṃ sādhane sādhyaṃ kriyā niyatasādhanā | sa saṃnidhānamātreṇa niyamaḥ saṃprakāśate || 47 ||
गुणभावेन साकाङ्क्षं तत्र नाम प्रवर्तते । साध्यत्वेन निमित्तानि क्रियापदं अपेक्षते ॥ ४८ ॥
guṇabhāvena sākāṅkṣaṃ tatra nāma pravartate | sādhyatvena nimittāni kriyāpadaṃ apekṣate || 48 ||
सन्त एव विशेषा ये पदार्थेष्वविभाविताः । ते क्रमादनुगम्यन्ते न वाक्यं अभिधायकम् ॥ ४९ ॥
santa eva viśeṣā ye padārtheṣvavibhāvitāḥ | te kramādanugamyante na vākyaṃ abhidhāyakam || 49 ||
शब्दानां क्रममात्रे च नान्यः शब्दोऽस्ति वाचकः । क्रमो हि धर्मः कालस्य तेन वाक्यं न विद्यते ॥ ५० ॥
śabdānāṃ kramamātre ca nānyaḥ śabdo'sti vācakaḥ | kramo hi dharmaḥ kālasya tena vākyaṃ na vidyate || 50 ||
ये च संभविनो भेदाः पदार्थेष्वविभाविताः । ते संनिधाने व्यज्यन्ते न तु वर्णेष्वयं क्रमः ॥ ५१ ॥
ye ca saṃbhavino bhedāḥ padārtheṣvavibhāvitāḥ | te saṃnidhāne vyajyante na tu varṇeṣvayaṃ kramaḥ || 51 ||
वर्णानां च पदानां च क्रममात्रनिवेशिनी । पदाख्या वाक्यसंज्ञा च शब्दत्वं नेष्यते तयोः ॥ ५२ ॥
varṇānāṃ ca padānāṃ ca kramamātraniveśinī | padākhyā vākyasaṃjñā ca śabdatvaṃ neṣyate tayoḥ || 52 ||
समानेऽपि तु शब्दत्वे दृष्टः संप्रत्ययः पदात् । प्रतिवर्णं त्वसौ नास्ति पदस्यार्थं अतो विदुः ॥ ५३ ॥
samāne'pi tu śabdatve dṛṣṭaḥ saṃpratyayaḥ padāt | prativarṇaṃ tvasau nāsti padasyārthaṃ ato viduḥ || 53 ||
यथा सावयवा वर्णा विना वाच्येन केन चित् । अर्थवन्तः समुदिता वाक्यं अप्येवं इष्यते ॥ ५४ ॥
yathā sāvayavā varṇā vinā vācyena kena cit | arthavantaḥ samuditā vākyaṃ apyevaṃ iṣyate || 54 ||
अनर्थकान्यपायत्वात्पदार्थेनार्थवन्ति वा । क्रमेणोच्चरितान्याहुर्वाक्यार्थं भिन्नलक्षणम् ॥ ५५ ॥
anarthakānyapāyatvātpadārthenārthavanti vā | krameṇoccaritānyāhurvākyārthaṃ bhinnalakṣaṇam || 55 ||
नित्यत्वे समुदायानां जातेर्वा परिकल्पने । एकस्यैकार्थतां आहुर्वाक्यस्याव्यभिचारिणीम् ॥ ५६ ॥
nityatve samudāyānāṃ jātervā parikalpane | ekasyaikārthatāṃ āhurvākyasyāvyabhicāriṇīm || 56 ||
अभेदपूर्वकाभेदाः कल्पिता वाक्यवादिभिः । भेदपूर्वानभेदांस्तु मन्यन्ते पददर्शिनः ॥ ५७ ॥
abhedapūrvakābhedāḥ kalpitā vākyavādibhiḥ | bhedapūrvānabhedāṃstu manyante padadarśinaḥ || 57 ||
पदप्रकृतिभावश्च वृत्तिभेदेन वर्ण्यते । पदानां संहिता योनिः संहिता वा पदाश्रया ॥ ५८ ॥
padaprakṛtibhāvaśca vṛttibhedena varṇyate | padānāṃ saṃhitā yoniḥ saṃhitā vā padāśrayā || 58 ||
पदाम्नायश्च यद्यन्यः संहिताया निदर्शकः । नित्यस्तत्र कथं कार्यं पदं लक्षणदर्शनात् ॥ ५९ ॥
padāmnāyaśca yadyanyaḥ saṃhitāyā nidarśakaḥ | nityastatra kathaṃ kāryaṃ padaṃ lakṣaṇadarśanāt || 59 ||
प्रतिवर्णं असंवेद्यः पदार्थप्रत्ययो यथा । पदेश्वेवं असंवेद्यं वाक्यार्थस्य निरूपणम् ॥ ६० ॥
prativarṇaṃ asaṃvedyaḥ padārthapratyayo yathā | padeśvevaṃ asaṃvedyaṃ vākyārthasya nirūpaṇam || 60 ||
वाक्यार्थः संनिविशते पदेषु सहवृत्तिषु । यथा तथैव वर्णेषु पदार्थः सहवृत्तिषु ॥ ६१ ॥
vākyārthaḥ saṃniviśate padeṣu sahavṛttiṣu | yathā tathaiva varṇeṣu padārthaḥ sahavṛttiṣu || 61 ||
सूक्ष्मं ग्राह्यं यथान्येन संसृष्टं सह गृह्यते । वर्णोऽप्यन्येन वर्णेन संबद्धो वाचकस्तथा ॥ ६२ ॥
sūkṣmaṃ grāhyaṃ yathānyena saṃsṛṣṭaṃ saha gṛhyate | varṇo'pyanyena varṇena saṃbaddho vācakastathā || 62 ||
पदस्योच्चारणादर्थो यथा कश्चिन्निरूप्यते । वर्णानां अपि सांनिध्यात्तथा सोऽर्थः प्रतीयते ॥ ६३ ॥
padasyoccāraṇādartho yathā kaścinnirūpyate | varṇānāṃ api sāṃnidhyāttathā so'rthaḥ pratīyate || 63 ||
प्राप्तस्य यस्य सामर्थ्यान्नियमार्था पुनः श्रुतिः । तेनात्यन्तं विशेषेण सामान्यं यदि बाध्यते ॥ ६४ ॥
prāptasya yasya sāmarthyānniyamārthā punaḥ śrutiḥ | tenātyantaṃ viśeṣeṇa sāmānyaṃ yadi bādhyate || 64 ||
यजेतेति ततो द्रव्यं प्राप्तं सामर्थ्यलक्षणम् । व्रीहिश्रुत्या निवर्तेत न स्यात्प्रतिनिधिस्तथा ॥ ६५ ॥
yajeteti tato dravyaṃ prāptaṃ sāmarthyalakṣaṇam | vrīhiśrutyā nivarteta na syātpratinidhistathā || 65 ||
तस्माद्व्रीहित्वं अधिकं व्रीहिशब्दः प्रकल्पयेत् । द्रव्यत्वं अविरुद्धत्वात्प्राप्त्यर्थः सन्न बाधते ॥ ६६ ॥
tasmādvrīhitvaṃ adhikaṃ vrīhiśabdaḥ prakalpayet | dravyatvaṃ aviruddhatvātprāptyarthaḥ sanna bādhate || 66 ||
तेन चापि व्यवच्छिन्ने द्रव्यत्वे सहचारिणि । असंभवाद्विशेषाणां तत्रान्येषां अदर्शनम् ॥ ६७ ॥
tena cāpi vyavacchinne dravyatve sahacāriṇi | asaṃbhavādviśeṣāṇāṃ tatrānyeṣāṃ adarśanam || 67 ||
न च सामान्यवत्सर्वे क्रियाशब्देन लक्षिताः । विशेषा न हि सर्वेषां सतां शब्दोऽभिधायकः ॥ ६८ ॥
na ca sāmānyavatsarve kriyāśabdena lakṣitāḥ | viśeṣā na hi sarveṣāṃ satāṃ śabdo'bhidhāyakaḥ || 68 ||
शुक्लादयो गुणाः सन्तो यथा तत्राविवक्षिताः । तथाविवक्षा भेदानां द्रव्यत्वसहचारिणाम् ॥ ६९ ॥
śuklādayo guṇāḥ santo yathā tatrāvivakṣitāḥ | tathāvivakṣā bhedānāṃ dravyatvasahacāriṇām || 69 ||
असंनिधौ प्रतिनिधिर्मा भून्नित्यस्य कर्मणः । काम्यस्य वा प्रवृत्तस्य लोप इत्युपपद्यते ॥ ७० ॥
asaṃnidhau pratinidhirmā bhūnnityasya karmaṇaḥ | kāmyasya vā pravṛttasya lopa ityupapadyate || 70 ||
विशिष्टैव क्रिया येन वाक्यार्थः परिकल्प्यते । द्रव्याभावे प्रतिनिधौ तस्य तत्स्यात्क्रियान्तरम् ॥ ७१ ॥
viśiṣṭaiva kriyā yena vākyārthaḥ parikalpyate | dravyābhāve pratinidhau tasya tatsyātkriyāntaram || 71 ||
निर्ज्ञातार्थं पदं यच्च तदर्थे प्रतिपादिते । पिकादि यदविज्ञातं तत्किं इत्यनुयुज्यते ॥ ७२ ॥
nirjñātārthaṃ padaṃ yacca tadarthe pratipādite | pikādi yadavijñātaṃ tatkiṃ ityanuyujyate || 72 ||
सामर्थ्यप्रापितं यच्च व्यक्त्यर्थं अनुषज्यते । श्रुतिरेवानुषङ्गेण बाधिका लिङ्गवाक्ययोः ॥ ७३ ॥
sāmarthyaprāpitaṃ yacca vyaktyarthaṃ anuṣajyate | śrutirevānuṣaṅgeṇa bādhikā liṅgavākyayoḥ || 73 ||
अप्राप्तो यस्तु शुक्लादिः संनिधानेन गम्यते । स यत्नप्रापितो वाक्ये श्रुतिधर्मविलक्षणः ॥ ७४ ॥
aprāpto yastu śuklādiḥ saṃnidhānena gamyate | sa yatnaprāpito vākye śrutidharmavilakṣaṇaḥ || 74 ||
अभिन्नं एव वाक्यं तु यद्यभिन्नार्थं इष्यते । तत्सर्वं श्रुतिभूतत्वान्न श्रुत्यैव विरोत्स्यते ॥ ७५ ॥
abhinnaṃ eva vākyaṃ tu yadyabhinnārthaṃ iṣyate | tatsarvaṃ śrutibhūtatvānna śrutyaiva virotsyate || 75 ||
वाक्यानां समुदायश्च य एकार्थप्रसिद्धये । साकाङ्क्षावयवस्तत्र वाक्यार्थोऽपि न विद्यते ॥ ७६ ॥
vākyānāṃ samudāyaśca ya ekārthaprasiddhaye | sākāṅkṣāvayavastatra vākyārtho'pi na vidyate || 76 ||
प्रासङ्गिकं इदं कार्यं इदं तन्त्रेण लभ्यते । इदं आवृत्तिभेदाभ्यां अत्र बाधसमुच्चयौ ॥ ७७ ॥
prāsaṅgikaṃ idaṃ kāryaṃ idaṃ tantreṇa labhyate | idaṃ āvṛttibhedābhyāṃ atra bādhasamuccayau || 77 ||
ऊहोऽस्मिन्विषये न्याय्यः संबन्धोऽस्य न बाध्यते । सामान्यस्यातिदेशोऽयं विशेषोऽत्रातिदिश्यते ॥ ७८ ॥
ūho'sminviṣaye nyāyyaḥ saṃbandho'sya na bādhyate | sāmānyasyātideśo'yaṃ viśeṣo'trātidiśyate || 78 ||
अर्थित्वं अत्र सामर्थ्यं अस्मिन्नर्थो न भिद्यते । शास्त्रात्प्राप्ताधिकारोऽयं व्युदासोऽस्य क्रियान्तरे ॥ ७९ ॥
arthitvaṃ atra sāmarthyaṃ asminnartho na bhidyate | śāstrātprāptādhikāro'yaṃ vyudāso'sya kriyāntare || 79 ||
इयं श्रुत्या क्रमप्राप्तिरियं उच्चारणादिति । क्रमोऽयं अत्र बलवानस्मिंस्तु न विवक्षितः ॥ ८० ॥
iyaṃ śrutyā kramaprāptiriyaṃ uccāraṇāditi | kramo'yaṃ atra balavānasmiṃstu na vivakṣitaḥ || 80 ||
इदं पराङ्गैः संबद्धं अङ्गानां अप्रयोजकम् । प्रयोजकं इदं तेषां अत्रेदं नान्तरीयकम् ॥ ८१ ॥
idaṃ parāṅgaiḥ saṃbaddhaṃ aṅgānāṃ aprayojakam | prayojakaṃ idaṃ teṣāṃ atredaṃ nāntarīyakam || 81 ||
इदं प्रधानं शेषोऽयं विनियोगक्रमस्त्वयम् । साक्षादस्योपकारीदं इदं आराद्विशेषकम् ॥ ८२ ॥
idaṃ pradhānaṃ śeṣo'yaṃ viniyogakramastvayam | sākṣādasyopakārīdaṃ idaṃ ārādviśeṣakam || 82 ||
शक्तिव्यापारभेदोऽस्मिन्फलं अत्र तु भिद्यते । संबन्धाज्जातभेदोऽयं भेदस्तत्राविवक्षितः ॥ ८३ ॥
śaktivyāpārabhedo'sminphalaṃ atra tu bhidyate | saṃbandhājjātabhedo'yaṃ bhedastatrāvivakṣitaḥ || 83 ||
प्रसज्यप्रतिषेधोऽयं पर्युदासोऽयं अत्र तु । इदं गौणं इदं मुख्यं व्यापीदं गुरु लघ्विदम् ॥ ८४ ॥
prasajyapratiṣedho'yaṃ paryudāso'yaṃ atra tu | idaṃ gauṇaṃ idaṃ mukhyaṃ vyāpīdaṃ guru laghvidam || 84 ||
भेदेनाङ्गाङ्गिभावोऽस्य बहुभेदं विकल्प्यते । इदं नियम्यतेऽस्यात्र योग्यत्वं उपजायते ॥ ८५ ॥
bhedenāṅgāṅgibhāvo'sya bahubhedaṃ vikalpyate | idaṃ niyamyate'syātra yogyatvaṃ upajāyate || 85 ||
अस्य वाक्यान्तरे दृष्टाल्लिङ्गाद्भेदोऽनुमीयते । अयं शब्दैरपोद्धृत्य पदार्थः प्रविभज्यते ॥ ८६ ॥
asya vākyāntare dṛṣṭālliṅgādbhedo'numīyate | ayaṃ śabdairapoddhṛtya padārthaḥ pravibhajyate || 86 ||
इति वाक्येषु ये धर्माः पदार्थोपनिबन्धनाः । सर्वे तेन प्रकल्पेरन्पदं चेत्स्यदवाचकम् ॥ ८७ ॥
iti vākyeṣu ye dharmāḥ padārthopanibandhanāḥ | sarve tena prakalperanpadaṃ cetsyadavācakam || 87 ||
अविभक्तेऽपि वाक्यार्थे शक्तिभेदादपोद्धृते । वाक्यान्तरविभागेन यथोक्तं न विरुध्यते ॥ ८८ ॥
avibhakte'pi vākyārthe śaktibhedādapoddhṛte | vākyāntaravibhāgena yathoktaṃ na virudhyate || 88 ||
यथैवैकस्य गन्धस्य भेदेन परिकल्पना । पुष्पादिषु तथा वाक्येऽप्यर्थभेदोऽभिधीयते ॥ ८९ ॥
yathaivaikasya gandhasya bhedena parikalpanā | puṣpādiṣu tathā vākye'pyarthabhedo'bhidhīyate || 89 ||
गवये नरसिंहे वाप्येकज्ञानावृते यथा । भागं जात्यन्तरस्यैव सदृशं प्रतिपद्यते ॥ ९० ॥
gavaye narasiṃhe vāpyekajñānāvṛte yathā | bhāgaṃ jātyantarasyaiva sadṛśaṃ pratipadyate || 90 ||
अप्रसिद्धं तु यं भागं अदृष्टं अनुपश्यति । तावत्यसंविदं मूढः सर्वत्र प्रतिपद्यते ॥ ९१ ॥
aprasiddhaṃ tu yaṃ bhāgaṃ adṛṣṭaṃ anupaśyati | tāvatyasaṃvidaṃ mūḍhaḥ sarvatra pratipadyate || 91 ||
तथा पिकादियोगेन वाक्येऽत्यन्तविलक्षणे । सदृशस्येव संज्ञानं असतोऽर्थस्य मन्यते ॥ ९२ ॥
tathā pikādiyogena vākye'tyantavilakṣaṇe | sadṛśasyeva saṃjñānaṃ asato'rthasya manyate || 92 ||
एकस्य भागे सादृश्यं भागे भेदश्च लक्ष्यते । निर्भागस्य प्रकाशस्य निर्भागेणैव चेतसा ॥ ९३ ॥
ekasya bhāge sādṛśyaṃ bhāge bhedaśca lakṣyate | nirbhāgasya prakāśasya nirbhāgeṇaiva cetasā || 93 ||
तथैव भागे सादृश्यं भागे भेदोऽवसीयते । भागाभावेऽपि वाक्यानां अत्यन्तं भिन्नधर्मणाम् ॥ ९४ ॥
tathaiva bhāge sādṛśyaṃ bhāge bhedo'vasīyate | bhāgābhāve'pi vākyānāṃ atyantaṃ bhinnadharmaṇām || 94 ||
रूपनाशे पदानां स्यात्कथं चावधिकल्पना । अगृहीतावधौ शब्दे कथं चार्थो विविच्यते ॥ ९५ ॥
rūpanāśe padānāṃ syātkathaṃ cāvadhikalpanā | agṛhītāvadhau śabde kathaṃ cārtho vivicyate || 95 ||
संसर्ग इव रूपाणां शब्देऽन्यत्र व्यवस्थितः । नानारूपेषु तद्रूपं तन्त्रेणापरं इष्यते ॥ ९६ ॥
saṃsarga iva rūpāṇāṃ śabde'nyatra vyavasthitaḥ | nānārūpeṣu tadrūpaṃ tantreṇāparaṃ iṣyate || 96 ||
तस्मिन्नभेदे भेदानां संसर्ग इव वर्तते । रूपं रूपान्तरात्तस्मादनन्यत्प्रविभज्यते ॥ ९७ ॥
tasminnabhede bhedānāṃ saṃsarga iva vartate | rūpaṃ rūpāntarāttasmādananyatpravibhajyate || 97 ||
शास्त्रे प्रत्यायकस्यापि क्वचिदेकत्वं आश्रितम् । प्रत्याय्येन क्वचिद्भेदो ग्रहणग्राह्ययोः स्थितः ॥ ९८ ॥
śāstre pratyāyakasyāpi kvacidekatvaṃ āśritam | pratyāyyena kvacidbhedo grahaṇagrāhyayoḥ sthitaḥ || 98 ||
ऊ इत्यभेदं आश्रित्य यथासंख्यं प्रकल्पितम् । लृलुटोर्ग्रहणे भेदो ग्राह्याभ्यां परिकल्पितः ॥ ९९ ॥
ū ityabhedaṃ āśritya yathāsaṃkhyaṃ prakalpitam | lṛluṭorgrahaṇe bhedo grāhyābhyāṃ parikalpitaḥ || 99 ||
यस्येत्येतदणो रूपं संज्ञिनां अभिधायकम् । न हि प्रतीयमानेन ग्रहणस्यास्ति संभवः ॥ १०० ॥
yasyetyetadaṇo rūpaṃ saṃjñināṃ abhidhāyakam | na hi pratīyamānena grahaṇasyāsti saṃbhavaḥ || 100 ||
ऊ इत्येतदभिन्नं च भिन्नवाक्यनिबन्धनम् । भेदेन ग्रहणं यस्य पररूपं इव द्वयोः ॥ १०१ ॥
ū ityetadabhinnaṃ ca bhinnavākyanibandhanam | bhedena grahaṇaṃ yasya pararūpaṃ iva dvayoḥ || 101 ||
प्लुतस्याङ्गविवृद्धिं च समाहारं अचोस्तथा । व्युदस्यता पुनर्भेदः शब्देष्वत्यन्तं आश्रितः ॥ १०२ ॥
plutasyāṅgavivṛddhiṃ ca samāhāraṃ acostathā | vyudasyatā punarbhedaḥ śabdeṣvatyantaṃ āśritaḥ || 102 ||
अर्धर्चादिषु शब्देषु रूपभेदः क्रमाद्यथा । तन्त्रात्तथैकशब्दत्वे भिन्नानां श्रुतिरन्यथा ॥ १०३ ॥
ardharcādiṣu śabdeṣu rūpabhedaḥ kramādyathā | tantrāttathaikaśabdatve bhinnānāṃ śrutiranyathā || 103 ||
संहिताविषये वर्णाः स्वरूपेणाविकारिणः । शब्दान्तरत्वं यान्तीव शक्त्यन्तरपरिग्रहात् ॥ १०४ ॥
saṃhitāviṣaye varṇāḥ svarūpeṇāvikāriṇaḥ | śabdāntaratvaṃ yāntīva śaktyantaraparigrahāt || 104 ||
इन्द्रियादिविकारेण दृष्टं ग्राह्येषु वस्तुषु । आत्मत्यागादृते भिन्नं ग्रहणं स क्रमः श्रुतौ ॥ १०५ ॥
indriyādivikāreṇa dṛṣṭaṃ grāhyeṣu vastuṣu | ātmatyāgādṛte bhinnaṃ grahaṇaṃ sa kramaḥ śrutau || 105 ||
अभिधानक्रियाभेदाच्छब्देष्वविकृतेष्वपि । रूपं अत्यन्तभेदेन तदेवैकं प्रकाशते ॥ १०६ ॥
abhidhānakriyābhedācchabdeṣvavikṛteṣvapi | rūpaṃ atyantabhedena tadevaikaṃ prakāśate || 106 ||
ऋचो वा गीतिमात्रं वा साम द्रव्यान्तरं न तु । गीतिभेदात्तु गृह्यन्ते ता एव विकृता ऋचः ॥ १०७ ॥
ṛco vā gītimātraṃ vā sāma dravyāntaraṃ na tu | gītibhedāttu gṛhyante tā eva vikṛtā ṛcaḥ || 107 ||
उपायाच्छ्रुतिसंहारे भिन्नानां एकशेषिणाम् । तन्त्रेणोच्चारणे तेषां शास्त्रे साधुत्वं उच्यते ॥ १०८ ॥
upāyācchrutisaṃhāre bhinnānāṃ ekaśeṣiṇām | tantreṇoccāraṇe teṣāṃ śāstre sādhutvaṃ ucyate || 108 ||
परिगृह्य श्रुतिं चैकां रूपभेदवतां अपि । तन्त्रेणोच्चारणं कार्यं अन्यथा ते न साधवः ॥ १०९ ॥
parigṛhya śrutiṃ caikāṃ rūpabhedavatāṃ api | tantreṇoccāraṇaṃ kāryaṃ anyathā te na sādhavaḥ || 109 ||
सरूपाणां च वाक्यानां शास्त्रेणाप्रतिपादितम् । तन्त्रेणोच्चारणादेकं रूपं साधूपलभ्यते ॥ ११० ॥
sarūpāṇāṃ ca vākyānāṃ śāstreṇāpratipāditam | tantreṇoccāraṇādekaṃ rūpaṃ sādhūpalabhyate || 110 ||
एकस्यानेकरूपत्वं नालिकादिपरिग्रहात् । यथा तथैव तन्त्रात्स्याद्बहूनां एकरूपता ॥ १११ ॥
ekasyānekarūpatvaṃ nālikādiparigrahāt | yathā tathaiva tantrātsyādbahūnāṃ ekarūpatā || 111 ||
यथा पदसरूपाणां वाक्यानां संभवः पृथक् । तथा वाक्यान्तराभावे स्यादेषां पृथगर्थता ॥ ११२ ॥
yathā padasarūpāṇāṃ vākyānāṃ saṃbhavaḥ pṛthak | tathā vākyāntarābhāve syādeṣāṃ pṛthagarthatā || 112 ||
अभिधेयः पदस्यार्थो वाक्यस्यार्थः प्रयोजनम् । यस्य तस्य न संबन्धो वाक्यानां उपपद्यते ॥ ११३ ॥
abhidheyaḥ padasyārtho vākyasyārthaḥ prayojanam | yasya tasya na saṃbandho vākyānāṃ upapadyate || 113 ||
तत्र क्रियापदान्येव व्यपेक्षन्ते परस्परम् । क्रियापदानुषक्तस्तु संबन्धोऽथ प्रतीयते ॥ ११४ ॥
tatra kriyāpadānyeva vyapekṣante parasparam | kriyāpadānuṣaktastu saṃbandho'tha pratīyate || 114 ||
आवृत्तिरनुवादो वा पदार्थव्यक्तिकल्पने । प्रत्येकं तु समाप्तोऽर्थः सहभूतेषु वर्तते ॥ ११५ ॥
āvṛttiranuvādo vā padārthavyaktikalpane | pratyekaṃ tu samāpto'rthaḥ sahabhūteṣu vartate || 115 ||
अविकल्पितवाक्यार्थे विकल्पा भावनाश्रयाः । अत्राधिकरणे वादाः पूर्वेषां बहुधा मताः ॥ ११६ ॥
avikalpitavākyārthe vikalpā bhāvanāśrayāḥ | atrādhikaraṇe vādāḥ pūrveṣāṃ bahudhā matāḥ || 116 ||
अभ्यासात्प्रतिभाहेतुः सर्वः शब्दोऽपरैः स्मृतः । बालानां च तिरश्चां च यथार्थप्रतिपादने ॥ ११७ ॥
abhyāsātpratibhāhetuḥ sarvaḥ śabdo'paraiḥ smṛtaḥ | bālānāṃ ca tiraścāṃ ca yathārthapratipādane || 117 ||
अनागमश्च सोऽभ्यासः समयः कैश्चिदिष्यते । अनन्तरं इदं कार्यं अस्मादित्युपदर्शकः ॥ ११८ ॥
anāgamaśca so'bhyāsaḥ samayaḥ kaiścidiṣyate | anantaraṃ idaṃ kāryaṃ asmādityupadarśakaḥ || 118 ||
अस्त्यर्थः सर्वशब्दानां इति प्रत्याय्यलक्षणम् । अपूर्वदेवतास्वर्गैः समं आहुर्गवादिषु ॥ ११९ ॥
astyarthaḥ sarvaśabdānāṃ iti pratyāyyalakṣaṇam | apūrvadevatāsvargaiḥ samaṃ āhurgavādiṣu || 119 ||
प्रयोगदर्शनाभ्यासादाकारावग्रहस्तु यः । न स शब्दस्य विषयः स हि यत्नान्तराश्रयः ॥ १२० ॥
prayogadarśanābhyāsādākārāvagrahastu yaḥ | na sa śabdasya viṣayaḥ sa hi yatnāntarāśrayaḥ || 120 ||
के चिद्भेदाः प्रकाश्यन्ते शब्दैस्तदभिधायिभिः । अनुनिष्पादिनः कांश्चिच्छब्दार्थानिति मन्यते ॥ १२१ ॥
ke cidbhedāḥ prakāśyante śabdaistadabhidhāyibhiḥ | anuniṣpādinaḥ kāṃścicchabdārthāniti manyate || 121 ||
जातेः प्रत्यायके शब्दे या व्यक्तिरनुषङ्गिणी । न तद्व्यक्तिगतान्भेदाञ् जातिशब्दोऽवलम्बते ॥ १२२ ॥
jāteḥ pratyāyake śabde yā vyaktiranuṣaṅgiṇī | na tadvyaktigatānbhedāñ jātiśabdo'valambate || 122 ||
घटादीनां न चाकारान्प्रत्याययति वाचकः । वस्तुमात्रनिवेशित्वात्तद्गतिर्नान्तरीयका ॥ १२३ ॥
ghaṭādīnāṃ na cākārānpratyāyayati vācakaḥ | vastumātraniveśitvāttadgatirnāntarīyakā || 123 ||
क्रिया विना प्रयोगेण न दृष्टा शब्दचोदिता । प्रयोगस्त्वनुनिष्पादी शब्दार्थ इति गम्यते ॥ १२४ ॥
kriyā vinā prayogeṇa na dṛṣṭā śabdacoditā | prayogastvanuniṣpādī śabdārtha iti gamyate || 124 ||
नियतास्तु प्रयोगा ये नियतं यच्च साधनम् । तेषां शब्दाभिधेयत्वं अपरैरनुगम्यते ॥ १२५ ॥
niyatāstu prayogā ye niyataṃ yacca sādhanam | teṣāṃ śabdābhidheyatvaṃ aparairanugamyate || 125 ||
समुदायोऽभिधेयो वाप्यविकल्पसमुच्चयः । असत्यो वापि संसर्गः शब्दार्थः कैश्चिदिष्यते ॥ १२६ ॥
samudāyo'bhidheyo vāpyavikalpasamuccayaḥ | asatyo vāpi saṃsargaḥ śabdārthaḥ kaiścidiṣyate || 126 ||
असत्योपाधि यत्सत्यं तद्वा शब्दनिबन्धनाम् । शब्दो वाप्यभिजल्पत्वं आगतो याति वाच्यताम् ॥ १२७ ॥
asatyopādhi yatsatyaṃ tadvā śabdanibandhanām | śabdo vāpyabhijalpatvaṃ āgato yāti vācyatām || 127 ||
सोऽयं इत्यभिसंबन्धाद्रूपं एकीकृतं यता । शब्दस्यार्थेन तं शब्दं अभिजल्पं प्रचक्षते ॥ १२८ ॥
so'yaṃ ityabhisaṃbandhādrūpaṃ ekīkṛtaṃ yatā | śabdasyārthena taṃ śabdaṃ abhijalpaṃ pracakṣate || 128 ||
तयोरपृथगात्मत्वे रूढिरव्यभिचारिणी । किं चिदेव क्व चिद्रूपं प्राधान्येनावतिष्ठते ॥ १२९ ॥
tayorapṛthagātmatve rūḍhiravyabhicāriṇī | kiṃ cideva kva cidrūpaṃ prādhānyenāvatiṣṭhate || 129 ||
लोकेऽर्थरूपतां शब्दः प्रतिपन्नः प्रवर्तते । शास्त्रे तूभयरूपत्वं प्रविभक्तं विवक्षया ॥ १३० ॥
loke'rtharūpatāṃ śabdaḥ pratipannaḥ pravartate | śāstre tūbhayarūpatvaṃ pravibhaktaṃ vivakṣayā || 130 ||
अशक्तेः सर्वशक्तेर्वा शब्दैरेव प्रकल्पिता । एकस्यार्थस्य नियता क्रियादिपरिकल्पना ॥ १३१ ॥
aśakteḥ sarvaśaktervā śabdaireva prakalpitā | ekasyārthasya niyatā kriyādiparikalpanā || 131 ||
यो वार्थो बुद्धिविषयो बाह्यवस्तुनिबन्धनः । स बाह्यं वस्त्विति ज्ञातः शब्दार्थ इति गम्यते ॥ १३२ ॥
yo vārtho buddhiviṣayo bāhyavastunibandhanaḥ | sa bāhyaṃ vastviti jñātaḥ śabdārtha iti gamyate || 132 ||
आकारवन्तः संवेद्या व्यक्तिस्मृतिनिबन्धनाः । एते प्रत्यवभासन्ते संविनंआत्रं त्वतोऽन्यथा ॥ १३३ ॥
ākāravantaḥ saṃvedyā vyaktismṛtinibandhanāḥ | ete pratyavabhāsante saṃvinaṃātraṃ tvato'nyathā || 133 ||
यथेन्द्रियं संनिपतद्वैचित्रेणोपदर्शकम् । तथैव शब्दादर्थस्य प्रतिपत्तिरनेकधा ॥ १३४ ॥
yathendriyaṃ saṃnipatadvaicitreṇopadarśakam | tathaiva śabdādarthasya pratipattiranekadhā || 134 ||
वक्त्रान्यथैव प्रक्रान्तो भिन्नेषु प्रतिपत्तृषु । स्वप्रत्ययानुकारेण शब्दार्थः प्रविभज्यते ॥ १३५ ॥
vaktrānyathaiva prakrānto bhinneṣu pratipattṛṣu | svapratyayānukāreṇa śabdārthaḥ pravibhajyate || 135 ||
एकस्मिन्नपि दृश्येऽर्थे दर्शनं भिद्यते पृथक् । कालान्तरेण चैकोऽपि तं पश्यत्यन्यथा पुनः ॥ १३६ ॥
ekasminnapi dṛśye'rthe darśanaṃ bhidyate pṛthak | kālāntareṇa caiko'pi taṃ paśyatyanyathā punaḥ || 136 ||
एकस्यापि च शब्दस्य निमित्तैरव्यवस्थितैः । एकेन बहुभिश्चार्थो बहुधा परिकल्प्यते ॥ १३७ ॥
ekasyāpi ca śabdasya nimittairavyavasthitaiḥ | ekena bahubhiścārtho bahudhā parikalpyate || 137 ||
तस्माददृष्टतत्त्वानां सापराधं बहुच्छलम् । दर्शनं वचनं वापि नित्यं एवानवस्थितम् ॥ १३८ ॥
tasmādadṛṣṭatattvānāṃ sāparādhaṃ bahucchalam | darśanaṃ vacanaṃ vāpi nityaṃ evānavasthitam || 138 ||
ऋषीणां दर्शनं यच्च तत्त्वे किं चिदवस्थितम् । न तेन व्यवहारोऽस्ति न तच्छब्दनिबन्धनम् ॥ १३९ ॥
ṛṣīṇāṃ darśanaṃ yacca tattve kiṃ cidavasthitam | na tena vyavahāro'sti na tacchabdanibandhanam || 139 ||
तलवद्दृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाडिव । नैव चास्ति तलं व्योम्नि न खद्योते हुताशनः ॥ १४० ॥
talavaddṛśyate vyoma khadyoto havyavāḍiva | naiva cāsti talaṃ vyomni na khadyote hutāśanaḥ || 140 ||
तस्मात्प्रत्यक्षं अप्यर्थं विद्वानीक्षेत युक्तितः । न दर्शनस्य प्रामाण्याद्दृश्यं अर्थं प्रकल्पयेत् ॥ १४१ ॥
tasmātpratyakṣaṃ apyarthaṃ vidvānīkṣeta yuktitaḥ | na darśanasya prāmāṇyāddṛśyaṃ arthaṃ prakalpayet || 141 ||
असमाख्येयतत्त्वानां अर्थानां लौकिकैर्यथा । व्यवहारे समाख्यानं तत्प्रज्ञो न विकल्पयेत् ॥ १४२ ॥
asamākhyeyatattvānāṃ arthānāṃ laukikairyathā | vyavahāre samākhyānaṃ tatprajño na vikalpayet || 142 ||
विच्छेदग्रहणेऽर्थानां प्रतिभान्यैव जायते । वाक्यार्थ इति तां आहुः पदार्थैरुपपादिताम् ॥ १४३ ॥
vicchedagrahaṇe'rthānāṃ pratibhānyaiva jāyate | vākyārtha iti tāṃ āhuḥ padārthairupapāditām || 143 ||
इदं तदिति सान्येषां अनाक्येया कथं चन । प्रत्यात्मवृत्ति सिद्धा सा कर्त्रापि न निरूप्यते ॥ १४४ ॥
idaṃ taditi sānyeṣāṃ anākyeyā kathaṃ cana | pratyātmavṛtti siddhā sā kartrāpi na nirūpyate || 144 ||
उपश्लेषं इवार्थानां सा करोत्यविचारिता । सार्वरूप्यं इवापन्ना विषयत्वेन वर्तते ॥ १४५ ॥
upaśleṣaṃ ivārthānāṃ sā karotyavicāritā | sārvarūpyaṃ ivāpannā viṣayatvena vartate || 145 ||
साक्शाच्छब्देन जनितां भावनानुगमेन वा । इतिकर्तव्यतायां तां न कश्चिदतिवर्तते ॥ १४६ ॥
sākśācchabdena janitāṃ bhāvanānugamena vā | itikartavyatāyāṃ tāṃ na kaścidativartate || 146 ||
प्रमाणत्वेन तां लोकः सर्वः समनुगच्छति । समारम्भाः प्रतायन्ते तिरश्चां अपि तद्वशात् ॥ १४७ ॥
pramāṇatvena tāṃ lokaḥ sarvaḥ samanugacchati | samārambhāḥ pratāyante tiraścāṃ api tadvaśāt || 147 ||
यथा द्रव्यविशेषाणां परिपाकैरयत्नजाः । मदादिशक्तयो दृष्टाः प्रतिभास्तद्वतां तथा ॥ १४८ ॥
yathā dravyaviśeṣāṇāṃ paripākairayatnajāḥ | madādiśaktayo dṛṣṭāḥ pratibhāstadvatāṃ tathā || 148 ||
स्वरवृत्तिं विकुरुते मधौ पुंस्कोकिलस्य कः । जन्त्वादयः कुलायादि- करणे शिक्षिताः कथम् ॥ १४९ ॥
svaravṛttiṃ vikurute madhau puṃskokilasya kaḥ | jantvādayaḥ kulāyādi- karaṇe śikṣitāḥ katham || 149 ||
आहारप्रीत्यपद्वेष- प्लवनादिक्रियासु कः । जात्यन्वयप्रसिद्धासु प्रयोक्ता मृगपक्षिणाम् ॥ १५० ॥
āhāraprītyapadveṣa- plavanādikriyāsu kaḥ | jātyanvayaprasiddhāsu prayoktā mṛgapakṣiṇām || 150 ||
भावनानुगतादेतदागमादेव जायते । आसत्तिविप्रकर्षाभ्यां आगमस्तु विशिष्यते ॥ १५१ ॥
bhāvanānugatādetadāgamādeva jāyate | āsattiviprakarṣābhyāṃ āgamastu viśiṣyate || 151 ||
स्वभाववरणाभास- योगादृष्टोपपादिताम् । विशिष्टोपहितां चेति प्रतिभां षड्विधां विदुः ॥ १५२ ॥
svabhāvavaraṇābhāsa- yogādṛṣṭopapāditām | viśiṣṭopahitāṃ ceti pratibhāṃ ṣaḍvidhāṃ viduḥ || 152 ||
यथा संयोगिभिर्द्रव्यैर्लक्षितेऽर्थे प्रयुज्यते । गोशब्दो न त्वसौ तेषां विशेशाणां प्रकाशकः ॥ १५३ ॥
yathā saṃyogibhirdravyairlakṣite'rthe prayujyate | gośabdo na tvasau teṣāṃ viśeśāṇāṃ prakāśakaḥ || 153 ||
आकारवर्णावयवैः संसृष्टेषु गवादिषु । शब्दः प्रवर्तमानोऽपि न तानङ्गीकरोत्यसौ ॥ १५४ ॥
ākāravarṇāvayavaiḥ saṃsṛṣṭeṣu gavādiṣu | śabdaḥ pravartamāno'pi na tānaṅgīkarotyasau || 154 ||
संस्थानवर्णावयवैर्विशिष्टेऽर्थे प्रयुज्यते । शब्दो न तस्यावयवे प्रवृत्तिरुपलभ्यते ॥ १५५ ॥
saṃsthānavarṇāvayavairviśiṣṭe'rthe prayujyate | śabdo na tasyāvayave pravṛttirupalabhyate || 155 ||
दुर्लभं कस्य चिल्लोके सर्वावयवदर्शनम् । कैश्चित्त्ववयवैर्दृष्टैरर्थः कृत्सोऽनुमीयते ॥ १५६ ॥
durlabhaṃ kasya cilloke sarvāvayavadarśanam | kaiścittvavayavairdṛṣṭairarthaḥ kṛtso'numīyate || 156 ||
तथा जात्युत्पलादीनां गन्धेन सहचारिणाम् । नित्यसंबन्धिनां दृष्टं गुणानां अवधारणम् ॥ १५७ ॥
tathā jātyutpalādīnāṃ gandhena sahacāriṇām | nityasaṃbandhināṃ dṛṣṭaṃ guṇānāṃ avadhāraṇam || 157 ||
संख्याप्रमाणसंस्थान- निरपेक्षः प्रवर्तते । बिन्दौ च समुदाये च वाचकः सलिलादिषु ॥ १५८ ॥
saṃkhyāpramāṇasaṃsthāna- nirapekṣaḥ pravartate | bindau ca samudāye ca vācakaḥ salilādiṣu || 158 ||
संस्कारादिपरिच्छिन्ने तैलादौ यो व्यवस्थितः । आहैकदेशं तत्त्वेन तस्यावयववर्तिना ॥ १५९ ॥
saṃskārādiparicchinne tailādau yo vyavasthitaḥ | āhaikadeśaṃ tattvena tasyāvayavavartinā || 159 ||
येनार्थेनाभिसंबद्धं अभिधानं प्रयुज्यते । तदर्थापगमे तस्य प्रयोगो विनिवर्तते ॥ १६० ॥
yenārthenābhisaṃbaddhaṃ abhidhānaṃ prayujyate | tadarthāpagame tasya prayogo vinivartate || 160 ||
यांस्तु संभविनो धर्मानन्तर्णीय प्रयुज्यते । शब्दस्तेषां न सांनिध्यं नियमेन व्यपेक्षते ॥ १६१ ॥
yāṃstu saṃbhavino dharmānantarṇīya prayujyate | śabdasteṣāṃ na sāṃnidhyaṃ niyamena vyapekṣate || 161 ||
यथा रोमशफादीनां व्यभिचारेऽपि दृश्यते । गोशब्दो न तथा जातेर्विप्रयोगे प्रवर्तते ॥ १६२ ॥
yathā romaśaphādīnāṃ vyabhicāre'pi dṛśyate | gośabdo na tathā jāterviprayoge pravartate || 162 ||
तस्मात्संभविनोऽर्थस्य शब्दात्संप्रत्यये सति । अदृष्टविप्रयोगार्थः संबन्धित्वेन गम्यते ॥ १६३ ॥
tasmātsaṃbhavino'rthasya śabdātsaṃpratyaye sati | adṛṣṭaviprayogārthaḥ saṃbandhitvena gamyate || 163 ||
वाचिका द्योतिका व स्युर्द्वित्वादीनां विभक्तयः । स्याद्वा संख्यावतोऽर्थस्य समुदायोऽभिधायकः ॥ १६४ ॥
vācikā dyotikā va syurdvitvādīnāṃ vibhaktayaḥ | syādvā saṃkhyāvato'rthasya samudāyo'bhidhāyakaḥ || 164 ||
विना संख्याभिधानाद्वा संख्याभेदसमन्वितान् । अर्थान्स्वरूपभेदेन काम्श्चिदाहुर्गवादयः ॥ १६५ ॥
vinā saṃkhyābhidhānādvā saṃkhyābhedasamanvitān | arthānsvarūpabhedena kāmścidāhurgavādayaḥ || 165 ||
ये शब्दा नित्यसंबन्धा विवेके ज्ञातशक्तयः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तेषां अर्थो विभज्यते ॥ १६६ ॥
ye śabdā nityasaṃbandhā viveke jñātaśaktayaḥ | anvayavyatirekābhyāṃ teṣāṃ artho vibhajyate || 166 ||
यावच्चाव्यभिचारेण तयोः शक्यं प्रकल्पनम् । नियमस्तत्र न त्वेवं नियमो नुट्शबादिषु ॥ १६७ ॥
yāvaccāvyabhicāreṇa tayoḥ śakyaṃ prakalpanam | niyamastatra na tvevaṃ niyamo nuṭśabādiṣu || 167 ||
संभवे नाभिधानस्य लक्षणत्वं प्रकल्पते । आपेक्षिक्यो हि संसर्गे नियताः शब्दशक्तयः ॥ १६८ ॥
saṃbhave nābhidhānasya lakṣaṇatvaṃ prakalpate | āpekṣikyo hi saṃsarge niyatāḥ śabdaśaktayaḥ || 168 ||
न कूपसूपयूपानां अन्वयोऽर्थस्य दृश्यते । अतोऽर्थान्तरवाचित्वं संघातस्यैव गम्यते ॥ १६९ ॥
na kūpasūpayūpānāṃ anvayo'rthasya dṛśyate | ato'rthāntaravācitvaṃ saṃghātasyaiva gamyate || 169 ||
अन्वाख्यानानि भिद्यन्ते शब्दव्युत्पत्तिकर्मसु । बहूनां संभवेऽर्थानां निमित्तं किं चिदिष्यते ॥ १७० ॥
anvākhyānāni bhidyante śabdavyutpattikarmasu | bahūnāṃ saṃbhave'rthānāṃ nimittaṃ kiṃ cidiṣyate || 170 ||
वैरवासिष्ठगिरिशास्तथैकागारिकादयः । कैश्चित्कथं चिदाख्याता निमित्तावधिसंकरैः ॥ १७१ ॥
vairavāsiṣṭhagiriśāstathaikāgārikādayaḥ | kaiścitkathaṃ cidākhyātā nimittāvadhisaṃkaraiḥ || 171 ||
यथा पथः समाख्यानं वृक्षवल्मीकपर्वतैः । अविरुद्धं गवादीनां भिन्नैश्च सहचारिभिः ॥ १७२ ॥
yathā pathaḥ samākhyānaṃ vṛkṣavalmīkaparvataiḥ | aviruddhaṃ gavādīnāṃ bhinnaiśca sahacāribhiḥ || 172 ||
अन्यथा च समाख्यानं अवस्थाभेददर्शिभिः । क्रियते किंशुकादीनां एकदेशावधारणम् ॥ १७३ ॥
anyathā ca samākhyānaṃ avasthābhedadarśibhiḥ | kriyate kiṃśukādīnāṃ ekadeśāvadhāraṇam || 173 ||
कैश्चिन्निर्वचनं भिन्नं गिरतेर्गर्जतेर्गमेः । गवतेर्गदतेर्वापि गौरित्यत्रानुदर्शितम् ॥ १७४ ॥
kaiścinnirvacanaṃ bhinnaṃ giratergarjatergameḥ | gavatergadatervāpi gaurityatrānudarśitam || 174 ||
गौरित्येव स्वरूपाद्वा गोशब्दो गोषु वर्तते । व्युत्पाद्यते न वा सर्वं कैश्चिच्चोभयथेष्यते ॥ १७५ ॥
gaurityeva svarūpādvā gośabdo goṣu vartate | vyutpādyate na vā sarvaṃ kaiściccobhayatheṣyate || 175 ||
सामान्येनोपदेशश्च शास्त्रे लघ्वर्थं आश्रितः । जात्यन्तरवदन्यस्य विशेषाः प्रतिपादकाः ॥ १७६ ॥
sāmānyenopadeśaśca śāstre laghvarthaṃ āśritaḥ | jātyantaravadanyasya viśeṣāḥ pratipādakāḥ || 176 ||
अर्थान्तरे च यद्वृत्तं तत्प्रकृत्यन्तरं विदुः । तुल्यरूपं न तद्रूढावन्यस्मिन्ननुषज्यते ॥ १७७ ॥
arthāntare ca yadvṛttaṃ tatprakṛtyantaraṃ viduḥ | tulyarūpaṃ na tadrūḍhāvanyasminnanuṣajyate || 177 ||
भिन्नाविजियजी धातू नियतौ विषयान्तरे । कैश्चित्कथं चिदुद्दिष्टौ चित्रं हि प्रतिपादनम् ॥ १७८ ॥
bhinnāvijiyajī dhātū niyatau viṣayāntare | kaiścitkathaṃ ciduddiṣṭau citraṃ hi pratipādanam || 178 ||
एवं च वालवायादि जित्वरीवदुपाचरेत् । भेदाभेदाभ्युपगमे न विरोधोऽस्ति कश्चन ॥ १७९ ॥
evaṃ ca vālavāyādi jitvarīvadupācaret | bhedābhedābhyupagame na virodho'sti kaścana || 179 ||
अडादीनां व्यवस्थार्थं पृथक्त्वेन प्रकल्पनम् । धातूपसर्गयोः शास्त्रे धातुरेव तु तादृशः ॥ १८० ॥
aḍādīnāṃ vyavasthārthaṃ pṛthaktvena prakalpanam | dhātūpasargayoḥ śāstre dhātureva tu tādṛśaḥ || 180 ||
तथा हि संग्रामयतेः सोपसर्गाद्विधिः स्मृतः । क्रियाविशेषाः सम्घाते प्रक्रम्यन्ते तथाविधाः ॥ १८१ ॥
tathā hi saṃgrāmayateḥ sopasargādvidhiḥ smṛtaḥ | kriyāviśeṣāḥ samghāte prakramyante tathāvidhāḥ || 181 ||
कार्याणां अन्तरङ्गत्वं एवं धातूपसर्गयोः । साधनैर्याति संबन्धं तथाभूतैव सा क्रिया ॥ १८२ ॥
kāryāṇāṃ antaraṅgatvaṃ evaṃ dhātūpasargayoḥ | sādhanairyāti saṃbandhaṃ tathābhūtaiva sā kriyā || 182 ||
प्रयोगार्थेषु सिद्धः सन्भेत्तव्योऽर्थो विशिष्यते । प्राक्च साधनसंबन्धात्क्रिया नैवोपजायते ॥ १८३ ॥
prayogārtheṣu siddhaḥ sanbhettavyo'rtho viśiṣyate | prākca sādhanasaṃbandhātkriyā naivopajāyate || 183 ||
धातोः साधनयोगस्य भाविनः प्रक्रमाद्यथा । धातुत्वं कर्मभावश्च तथान्यदपि दृश्यताम् ॥ १८४ ॥
dhātoḥ sādhanayogasya bhāvinaḥ prakramādyathā | dhātutvaṃ karmabhāvaśca tathānyadapi dṛśyatām || 184 ||
बीजकालेषु संबन्धाद्यथा लाक्षारसादयः । वर्णादिपरिणामेन फलानां उपकुर्वते ॥ १८५ ॥
bījakāleṣu saṃbandhādyathā lākṣārasādayaḥ | varṇādipariṇāmena phalānāṃ upakurvate || 185 ||
बुद्धिस्थादभिसंबन्धात्तथा धातूपसर्गयोः । अभ्यन्तरीकृताद्भेदः पदकाले प्रकाशते ॥ १८६ ॥
buddhisthādabhisaṃbandhāttathā dhātūpasargayoḥ | abhyantarīkṛtādbhedaḥ padakāle prakāśate || 186 ||
क्व चित्संभविनो भेदाः केवलैरनिदर्शिताः । उपसर्गेण संबन्धे व्यज्यन्ते प्रनिरादिना ॥ १८७ ॥
kva citsaṃbhavino bhedāḥ kevalairanidarśitāḥ | upasargeṇa saṃbandhe vyajyante pranirādinā || 187 ||
स वाचको विशेषाणां संभवाद्द्योतकोऽपि वा । शक्त्याधानाय वा धातोः सहकारी प्रयुज्यते ॥ १८८ ॥
sa vācako viśeṣāṇāṃ saṃbhavāddyotako'pi vā | śaktyādhānāya vā dhātoḥ sahakārī prayujyate || 188 ||
स्थादिभिः केवलैर्यच्च गमनादि न गम्यते । तत्रानुमानाद्द्विविधात्तद्धर्मा प्रादिरुच्यते ॥ १८९ ॥
sthādibhiḥ kevalairyacca gamanādi na gamyate | tatrānumānāddvividhāttaddharmā prādirucyate || 189 ||
अप्रयोगेऽधिपर्योश्च यावद्दृष्टं क्रियान्तरम् । तस्याभिधायको धातुः सह ताभ्यां अनर्थकः ॥ १९० ॥
aprayoge'dhiparyośca yāvaddṛṣṭaṃ kriyāntaram | tasyābhidhāyako dhātuḥ saha tābhyāṃ anarthakaḥ || 190 ||
तथैव स्वार्थिकाः के चित्संघातान्तरवृत्तयः । अनर्थकेन संसृष्टाः प्रकृत्यर्थानुवादिनः ॥ १९१ ॥
tathaiva svārthikāḥ ke citsaṃghātāntaravṛttayaḥ | anarthakena saṃsṛṣṭāḥ prakṛtyarthānuvādinaḥ || 191 ||
निपाता द्योतकाः के चित्पृथगर्थप्रकल्पने । आगमा इव के चित्तु संभूयार्थस्य साधकाः ॥ १९२ ॥
nipātā dyotakāḥ ke citpṛthagarthaprakalpane | āgamā iva ke cittu saṃbhūyārthasya sādhakāḥ || 192 ||
उपरिष्टात्पुरस्ताद्वा द्योतकत्वं न भिद्यते । तेषु प्रयुज्यमानेषु भिन्नार्थेष्वपि सर्वथा ॥ १९३ ॥
upariṣṭātpurastādvā dyotakatvaṃ na bhidyate | teṣu prayujyamāneṣu bhinnārtheṣvapi sarvathā || 193 ||
चादयो न प्रयुज्यन्ते पदत्वे सति केवलाः । प्रत्ययो वाचकत्वेऽपि केवलो न प्रयुज्यते ॥ १९४ ॥
cādayo na prayujyante padatve sati kevalāḥ | pratyayo vācakatve'pi kevalo na prayujyate || 194 ||
समुच्चिताभिधाने तु व्यतिरेको न विद्यते । असत्त्वभूतो भावश्च तिङ्पदैरभिधीयते ॥ १९५ ॥
samuccitābhidhāne tu vyatireko na vidyate | asattvabhūto bhāvaśca tiṅpadairabhidhīyate || 195 ||
समुच्चिताभिधानेऽपि विशिष्टार्थाभिधायिनाम् । गुणैर्पदानां संबन्धः परतन्त्रास्तु चादयः ॥ १९६ ॥
samuccitābhidhāne'pi viśiṣṭārthābhidhāyinām | guṇairpadānāṃ saṃbandhaḥ paratantrāstu cādayaḥ || 196 ||
जनयित्वा क्रिया का चित्संबन्धं विनिवर्तते । श्रूयमाणे क्रियाशब्दे संबन्धो जायते क्व चित् ॥ १९७ ॥
janayitvā kriyā kā citsaṃbandhaṃ vinivartate | śrūyamāṇe kriyāśabde saṃbandho jāyate kva cit || 197 ||
तत्र षष्ठी प्रतिपदं समासस्य निवृत्तये । विहिता दर्शनार्थं तु कारकं प्रत्युदाहृतम् ॥ १९८ ॥
tatra ṣaṣṭhī pratipadaṃ samāsasya nivṛttaye | vihitā darśanārthaṃ tu kārakaṃ pratyudāhṛtam || 198 ||
स चोपजातः संबन्धो विनिवृत्ते क्रियापदे । कर्मप्रवचनीयेन तत्र तत्र नियम्यते ॥ १९९ ॥
sa copajātaḥ saṃbandho vinivṛtte kriyāpade | karmapravacanīyena tatra tatra niyamyate || 199 ||
येन क्रियापदाक्षेपः स कारकविभक्तिभिः । युज्यते विर्यथा तस्य लिखावनुपसर्गता ॥ २०० ॥
yena kriyāpadākṣepaḥ sa kārakavibhaktibhiḥ | yujyate viryathā tasya likhāvanupasargatā || 200 ||
तिष्ठतेरप्रयोगश्च दृष्टोऽप्रत्यजयन्निति । सुन्वभीत्याभिमुख्ये च केवलोऽपि प्रयुज्यते ॥ २०१ ॥
tiṣṭhateraprayogaśca dṛṣṭo'pratyajayanniti | sunvabhītyābhimukhye ca kevalo'pi prayujyate || 201 ||
कर्मप्रवचनीयत्वं क्रियायोगे विधीयते । षत्वादिविनिवृत्त्यर्थं स्वत्यादीनां विधर्मणाम् ॥ २०२ ॥
karmapravacanīyatvaṃ kriyāyoge vidhīyate | ṣatvādivinivṛttyarthaṃ svatyādīnāṃ vidharmaṇām || 202 ||
हेतुहेतुमतोर्योग- परिच्छेदेऽनुना कृते । आरम्भाद्बाध्यते प्राप्ता तृतीया हेतुलक्षणा ॥ २०३ ॥
hetuhetumatoryoga- paricchede'nunā kṛte | ārambhādbādhyate prāptā tṛtīyā hetulakṣaṇā || 203 ||
क्रियाया द्योतको नायं न संबन्धस्य वाचकः । नापि क्रियापदाक्षेपि संबन्धस्य तु भेदकः ॥ २०४ ॥
kriyāyā dyotako nāyaṃ na saṃbandhasya vācakaḥ | nāpi kriyāpadākṣepi saṃbandhasya tu bhedakaḥ || 204 ||
अनर्थकानां संघातः सार्थकोऽनर्थकस्तथा । वर्णानां पदं अर्थेन युक्तं नावयवाः पदे ॥ २०५ ॥
anarthakānāṃ saṃghātaḥ sārthako'narthakastathā | varṇānāṃ padaṃ arthena yuktaṃ nāvayavāḥ pade || 205 ||
पदानां अर्थयुक्तानां संघातो भिद्यते पुनः । अर्थान्तरावबोधेन संबन्धविगमेन च ॥ २०६ ॥
padānāṃ arthayuktānāṃ saṃghāto bhidyate punaḥ | arthāntarāvabodhena saṃbandhavigamena ca || 206 ||
सार्थकानर्थकौ भेदे संबन्धं नाधिगच्छतः । अधिगच्छत इत्येके कुटीरादिनिदर्शनात् ॥ २०७ ॥
sārthakānarthakau bhede saṃbandhaṃ nādhigacchataḥ | adhigacchata ityeke kuṭīrādinidarśanāt || 207 ||
अर्थवद्भ्यो विशिष्टार्थः संघात उपजायते । नोपजायत इत्येके समासस्वार्थिकादिषु ॥ २०८ ॥
arthavadbhyo viśiṣṭārthaḥ saṃghāta upajāyate | nopajāyata ityeke samāsasvārthikādiṣu || 208 ||
के चिद्धि युतसिद्धार्था भेदे निर्ज्ञातशक्तयः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां के चित्कल्पितशक्तयः ॥ २०९ ॥
ke ciddhi yutasiddhārthā bhede nirjñātaśaktayaḥ | anvayavyatirekābhyāṃ ke citkalpitaśaktayaḥ || 209 ||
शास्त्रार्थ एव वर्णानां अर्थवत्त्वे प्रदर्शितः । धात्वादीनां हि शुद्धानां लौकिकोऽर्थो न विद्यते ॥ २१० ॥
śāstrārtha eva varṇānāṃ arthavattve pradarśitaḥ | dhātvādīnāṃ hi śuddhānāṃ laukiko'rtho na vidyate || 210 ||
कृत्तद्धितानां अर्थश्च केवलानां अलौकिकः । प्राग्विभक्तेस्तदन्तस्य तथैवार्थो न विद्यते ॥ २११ ॥
kṛttaddhitānāṃ arthaśca kevalānāṃ alaukikaḥ | prāgvibhaktestadantasya tathaivārtho na vidyate || 211 ||
अभिव्यक्ततरो योऽर्थः प्रत्ययान्तेषु लक्ष्यते । अर्थवत्ताप्रकरणादाश्रितः स तथाविधः ॥ २१२ ॥
abhivyaktataro yo'rthaḥ pratyayānteṣu lakṣyate | arthavattāprakaraṇādāśritaḥ sa tathāvidhaḥ || 212 ||
आत्मभेदो न चेत्कश्चिद्वर्णेभ्यः पदवाक्ययोः । अन्योन्यापेक्षया शक्त्या वर्णः स्यादभिधायकः ॥ २१३ ॥
ātmabhedo na cetkaścidvarṇebhyaḥ padavākyayoḥ | anyonyāpekṣayā śaktyā varṇaḥ syādabhidhāyakaḥ || 213 ||
वर्णेन केन चिन्न्यूनः संघातो योऽभिधायकः । न चेच्छब्दान्तरं असावन्यूनस्तेन गम्यते ॥ २१४ ॥
varṇena kena cinnyūnaḥ saṃghāto yo'bhidhāyakaḥ | na cecchabdāntaraṃ asāvanyūnastena gamyate || 214 ||
स तस्मिन्वाचके शब्दे निमित्तात्स्मृतिं आदधत् । साक्षादिव व्यवहितं शब्देनार्थं उपोहते ॥ २१५ ॥
sa tasminvācake śabde nimittātsmṛtiṃ ādadhat | sākṣādiva vyavahitaṃ śabdenārthaṃ upohate || 215 ||
पदवाच्यो यथा नार्थः कश्चिद्गौरखरादिषु । सत्यपि प्रत्ययेऽत्यन्तं समुदाये न गम्यते ॥ २१६ ॥
padavācyo yathā nārthaḥ kaścidgaurakharādiṣu | satyapi pratyaye'tyantaṃ samudāye na gamyate || 216 ||
समन्वित इवार्थात्मा पदार्थैर्यः प्रतीयते । पदार्थदर्शनं तत्र तथैवानुपकारकम् ॥ २१७ ॥
samanvita ivārthātmā padārthairyaḥ pratīyate | padārthadarśanaṃ tatra tathaivānupakārakam || 217 ||
समुदायावयवयोर्भिन्नार्थत्वे च वृत्तिषु । युगपद्भेदसंसर्गौ विरुद्धावनुषङ्गिणौ ॥ २१८ ॥
samudāyāvayavayorbhinnārthatve ca vṛttiṣu | yugapadbhedasaṃsargau viruddhāvanuṣaṅgiṇau || 218 ||
कश्च साधनमात्रार्थानध्यादीन्परिकल्पयेत् । अप्रयुक्तपदश्चार्थो बहुव्रीहौ कथं भवेत् ॥ २१९ ॥
kaśca sādhanamātrārthānadhyādīnparikalpayet | aprayuktapadaścārtho bahuvrīhau kathaṃ bhavet || 219 ||
प्रज्ञुसंज्ञ्वाद्यवयवैर्न चास्त्यर्थावधारणम् । तस्मात्संघात एवैको विशिष्टार्थनिबन्धनम् ॥ २२० ॥
prajñusaṃjñvādyavayavairna cāstyarthāvadhāraṇam | tasmātsaṃghāta evaiko viśiṣṭārthanibandhanam || 220 ||
गर्गा इत्येक एवायं बहुष्वर्थेषु वर्तते । द्वन्द्वसंज्ञोऽपि संघातो बहूनां अभिधायकः ॥ २२१ ॥
gargā ityeka evāyaṃ bahuṣvartheṣu vartate | dvandvasaṃjño'pi saṃghāto bahūnāṃ abhidhāyakaḥ || 221 ||
यथैकशेषे भुज्यादिः प्रत्येकं अवतिष्ठते । क्रियैवं द्वन्द्ववाच्येऽर्थे प्रत्येकं प्रविभज्यते ॥ २२२ ॥
yathaikaśeṣe bhujyādiḥ pratyekaṃ avatiṣṭhate | kriyaivaṃ dvandvavācye'rthe pratyekaṃ pravibhajyate || 222 ||
यच्च द्वन्द्वपदार्थस्य तच्छब्देन व्यपेक्षणम् । सापि व्यावृत्तरूपेऽर्थे सर्वनामसरूपता ॥ २२३ ॥
yacca dvandvapadārthasya tacchabdena vyapekṣaṇam | sāpi vyāvṛttarūpe'rthe sarvanāmasarūpatā || 223 ||
यथा च खदिरच्छेदे भागेषु क्रमवांस्छिदिः । तथा द्वन्द्वपदार्थस्य भागेषु क्रमदर्शनम् ॥ २२४ ॥
yathā ca khadiracchede bhāgeṣu kramavāṃschidiḥ | tathā dvandvapadārthasya bhāgeṣu kramadarśanam || 224 ||
सङ्घैकदेशे प्रक्रान्तान्यथा सङ्घानुपातिनः । क्रियाविशेषान्मन्यन्ते स द्वन्द्वावयवे क्रमः ॥ २२५ ॥
saṅghaikadeśe prakrāntānyathā saṅghānupātinaḥ | kriyāviśeṣānmanyante sa dvandvāvayave kramaḥ || 225 ||
प्रतिपादयता वृत्तिं अबुद्धान्वाक्यपूर्विकाम् । वृत्तौ पदार्थभेदेन प्राधान्यं उपदर्शितम् ॥ २२६ ॥
pratipādayatā vṛttiṃ abuddhānvākyapūrvikām | vṛttau padārthabhedena prādhānyaṃ upadarśitam || 226 ||
अभेदादभिधेयस्य नञ्समासे विकल्पितम् । प्राधान्यं बहुधा भाष्ये दोषास्तु प्रक्रियागताः ॥ २२७ ॥
abhedādabhidheyasya nañsamāse vikalpitam | prādhānyaṃ bahudhā bhāṣye doṣāstu prakriyāgatāḥ || 227 ||
जहत्स्वार्थविकल्पे च सर्वार्थत्यागं इच्छता । बहुव्रीहिपदार्थस्य त्यागः सर्वस्य दर्शितः ॥ २२८ ॥
jahatsvārthavikalpe ca sarvārthatyāgaṃ icchatā | bahuvrīhipadārthasya tyāgaḥ sarvasya darśitaḥ || 228 ||
शास्त्रे क्व चित्प्रकृत्यर्थः प्रत्ययेनाभिधीयते । प्रकृतौ विनिवृत्तायां प्रत्ययार्थश्च धातुभिः ॥ २२९ ॥
śāstre kva citprakṛtyarthaḥ pratyayenābhidhīyate | prakṛtau vinivṛttāyāṃ pratyayārthaśca dhātubhiḥ || 229 ||
यं अर्थं आहतुर्भिन्नौ प्रत्ययावेक एव तम् । क्व चिदाह पचन्तीति धातुस्ताभ्यां विना क्व चित् ॥ २३० ॥
yaṃ arthaṃ āhaturbhinnau pratyayāveka eva tam | kva cidāha pacantīti dhātustābhyāṃ vinā kva cit || 230 ||
अन्वाख्यानस्मृतेर्ये च प्रत्ययार्था निबन्धनम् । निर्दिष्टास्ते प्रकृत्यर्थाः स्मृत्यन्तर उदाहृताः ॥ २३१ ॥
anvākhyānasmṛterye ca pratyayārthā nibandhanam | nirdiṣṭāste prakṛtyarthāḥ smṛtyantara udāhṛtāḥ || 231 ||
प्रसिद्धेरुद्वमिकरीत्येवं शास्त्रेऽभिधीयते । व्यवहाराय मन्यन्ते शास्त्रार्थप्रक्रिया यतः ॥ २३२ ॥
prasiddherudvamikarītyevaṃ śāstre'bhidhīyate | vyavahārāya manyante śāstrārthaprakriyā yataḥ || 232 ||
शास्त्रेषु प्रक्रियाभेदैरविद्यैवोपवर्ण्यते । अनागमविकल्पा तु स्वयं विद्योपवर्तते ॥ २३३ ॥
śāstreṣu prakriyābhedairavidyaivopavarṇyate | anāgamavikalpā tu svayaṃ vidyopavartate || 233 ||
अनिबद्धं निमित्तेषु निरुपाख्यं फलं यथा । तथा विद्याप्यनाख्येया शास्त्रोपायेव लक्ष्यते ॥ २३४ ॥
anibaddhaṃ nimitteṣu nirupākhyaṃ phalaṃ yathā | tathā vidyāpyanākhyeyā śāstropāyeva lakṣyate || 234 ||
यथाभ्यासं हि वागर्थे प्रतिपत्तिं समीहते । स्वभाव इव चानादिर्मिथ्याभ्यासो व्यवस्थितः ॥ २३५ ॥
yathābhyāsaṃ hi vāgarthe pratipattiṃ samīhate | svabhāva iva cānādirmithyābhyāso vyavasthitaḥ || 235 ||
उत्प्रेक्षते सावयवं परमाणुं अपण्डितः । तथावयविनं युक्तं अन्यैरवयवैः पुनः ॥ २३६ ॥
utprekṣate sāvayavaṃ paramāṇuṃ apaṇḍitaḥ | tathāvayavinaṃ yuktaṃ anyairavayavaiḥ punaḥ || 236 ||
घटादिदर्शनाल्लोकः परिच्छिन्नोऽवसीयते । समारम्भाच्च भावानां आदिमद्ब्रह्म शाश्वतम् ॥ २३७ ॥
ghaṭādidarśanāllokaḥ paricchinno'vasīyate | samārambhācca bhāvānāṃ ādimadbrahma śāśvatam || 237 ||
उपायाः शिक्षमाणानां बालानां उपलापनाः । असत्ये वर्त्मनि स्थित्वा ततः सत्यं समीहते ॥ २३८ ॥
upāyāḥ śikṣamāṇānāṃ bālānāṃ upalāpanāḥ | asatye vartmani sthitvā tataḥ satyaṃ samīhate || 238 ||
अन्यथा प्रतिपद्यार्थं पदग्रहणपूर्वकम् । पुनर्वाक्ये तं एवार्थं अन्यथा प्रतिपद्यते ॥ २३९ ॥
anyathā pratipadyārthaṃ padagrahaṇapūrvakam | punarvākye taṃ evārthaṃ anyathā pratipadyate || 239 ||
उपात्ता बहवोऽप्यर्था येष्वन्ते प्रतिषेधनम् । क्रियते ते निवर्तन्ते तस्मात्तांस्तत्र नाश्रयेत् ॥ २४० ॥
upāttā bahavo'pyarthā yeṣvante pratiṣedhanam | kriyate te nivartante tasmāttāṃstatra nāśrayet || 240 ||
वृक्षो नास्तीति वाक्यं च विशिष्टाभावलक्षणम् । नार्थे न बुद्धौ संबन्धो निवृत्तेरवतिष्ठते ॥ २४१ ॥
vṛkṣo nāstīti vākyaṃ ca viśiṣṭābhāvalakṣaṇam | nārthe na buddhau saṃbandho nivṛtteravatiṣṭhate || 241 ||
विच्छेदप्रतिपत्तौ च यद्यस्तीत्यवधार्यते । अशब्दवाच्या सा बुद्धिर्निवर्त्येत स्थिता कथम् ॥ २४२ ॥
vicchedapratipattau ca yadyastītyavadhāryate | aśabdavācyā sā buddhirnivartyeta sthitā katham || 242 ||
अथ यज्ज्ञानं उत्पन्नं तन्मिथ्येति नञा कृतम् । नञो व्यापारभेदेऽस्मिन्नभावावगतिः कथम् ॥ २४३ ॥
atha yajjñānaṃ utpannaṃ tanmithyeti nañā kṛtam | naño vyāpārabhede'sminnabhāvāvagatiḥ katham || 243 ||
निराधारप्रवृत्तौ च प्राक्प्रवृत्तिर्नञो भवेत् । अथाधारः स एवास्य नियमार्था श्रुतिर्भवेत् ॥ २४४ ॥
nirādhārapravṛttau ca prākpravṛttirnaño bhavet | athādhāraḥ sa evāsya niyamārthā śrutirbhavet || 244 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).