रक्षितो राजा राज्यं रक्षत्यासन्नेभ्यः परेभ्यश्च । पूर्वं दारेभ्यः पुत्रेभ्यश्च ॥ १ ॥
rakṣito rājā rājyaṃ rakṣatyāsannebhyaḥ parebhyaśca | pūrvaṃ dārebhyaḥ putrebhyaśca || 1 ||
अधिकरणम् १ · अध्यायः १७
A chapter of the Arthashastra.
51 versesSanskrit with transliteration
रक्षितो राजा राज्यं रक्षत्यासन्नेभ्यः परेभ्यश्च । पूर्वं दारेभ्यः पुत्रेभ्यश्च ॥ १ ॥
rakṣito rājā rājyaṃ rakṣatyāsannebhyaḥ parebhyaśca | pūrvaṃ dārebhyaḥ putrebhyaśca || 1 ||
दार-रक्षणं निशान्त-प्रणिधौ वक्ष्यामः ॥ २ ॥
dāra-rakṣaṇaṃ niśānta-praṇidhau vakṣyāmaḥ || 2 ||
कर्कटक-सधर्माणो हि जनक-भक्षा राज-पुत्राः ॥ ५ ॥
karkaṭaka-sadharmāṇo hi janaka-bhakṣā rāja-putrāḥ || 5 ||
तेषां अजात-स्नेहे पितर्युपांशु-दण्डः श्रेयान्" इति भारद्वाजः ॥ ६ ॥
teṣāṃ ajāta-snehe pitaryupāṃśu-daṇḍaḥ śreyān" iti bhāradvājaḥ || 6 ||
"नृशंसं अदुष्ट-वधः क्षत्र-बीज-विनाशश्च" इति विशाल-अक्षः ॥ ७ ॥
"nṛśaṃsaṃ aduṣṭa-vadhaḥ kṣatra-bīja-vināśaśca" iti viśāla-akṣaḥ || 7 ||
"तस्मादेक-स्थान-अवरोधः श्रेयान्" इति ॥ ८ ॥
"tasmādeka-sthāna-avarodhaḥ śreyān" iti || 8 ||
"कुमारो हि "विक्रम-भयान्मां पिताअवरुणद्धि" इति ज्ञात्वा तं एवाङ्के कुर्यात् ॥ १० ॥
"kumāro hi "vikrama-bhayānmāṃ pitāavaruṇaddhi" iti jñātvā taṃ evāṅke kuryāt || 10 ||
तस्मादन्त-पाल-दुर्गे वासः श्रेयान्" इति ॥ ११ ॥
tasmādanta-pāla-durge vāsaḥ śreyān" iti || 11 ||
"प्रत्यापत्तेर्हि तदेव कारणं ज्ञात्वाअन्त-पाल-सखः स्यात् ॥ १३ ॥
"pratyāpatterhi tadeva kāraṇaṃ jñātvāanta-pāla-sakhaḥ syāt || 13 ||
तस्मात्स्व-विषयादपकृष्टे सामन्त-दुर्गे वासः श्रेयान्" इति ॥ १४ ॥
tasmātsva-viṣayādapakṛṣṭe sāmanta-durge vāsaḥ śreyān" iti || 14 ||
"वत्स-स्थानं एतद्" इति कौणपदन्तः ॥ १५ ॥
"vatsa-sthānaṃ etad" iti kauṇapadantaḥ || 15 ||
"वत्सेनैव हि धेनुं पितरं अस्य सामन्तो दुह्यात् ॥ १६ ॥
"vatsenaiva hi dhenuṃ pitaraṃ asya sāmanto duhyāt || 16 ||
तस्मान्मातृ-बन्धुषु वासः श्रेयान्" इति ॥ १७ ॥
tasmānmātṛ-bandhuṣu vāsaḥ śreyān" iti || 17 ||
"ध्वज-स्थानं एतद्" इति वात-व्याधिः ॥ १८ ॥
"dhvaja-sthānaṃ etad" iti vāta-vyādhiḥ || 18 ||
"तेन हि ध्वजेनादिति-कौशिकवदस्य मातृ-बान्धवा भिक्षेरन् ॥ १९ ॥
"tena hi dhvajenāditi-kauśikavadasya mātṛ-bāndhavā bhikṣeran || 19 ||
सुख-उपरुद्धा हि पुत्राः पितरं नाभिद्रुह्यन्ति" इति ॥ २१ ॥
sukha-uparuddhā hi putrāḥ pitaraṃ nābhidruhyanti" iti || 21 ||
काष्ठं इव घुण-जग्धं राज-कुलं अविनीत-पुत्रं अभियुक्त-मात्रं भज्येत ॥ २३ ॥
kāṣṭhaṃ iva ghuṇa-jagdhaṃ rāja-kulaṃ avinīta-putraṃ abhiyukta-mātraṃ bhajyeta || 23 ||
तस्मादृतुमत्यां महिष्यां ऋत्विजश्चरुं ऐन्द्राबार्हस्पत्यं निर्वपेयुः ॥ २४ ॥
tasmādṛtumatyāṃ mahiṣyāṃ ṛtvijaścaruṃ aindrābārhaspatyaṃ nirvapeyuḥ || 24 ||
आपन्न-सत्त्वायाः कौमार-भृत्यो गर्भ-भर्मणि प्रसवे च वियतेत ॥ २५ ॥
āpanna-sattvāyāḥ kaumāra-bhṛtyo garbha-bharmaṇi prasave ca viyateta || 25 ||
प्रजातायाः पुत्र-संस्कारं पुरोहितः कुर्यात् ॥ २६ ॥
prajātāyāḥ putra-saṃskāraṃ purohitaḥ kuryāt || 26 ||
"सत्त्रिणां एकश्चएनं मृगया-द्यूत-मद्य-स्त्रीभिः प्रलोभयेत्"पितरि विक्रम्य राज्यं गृहाण" इति ॥ २८ ॥
"sattriṇāṃ ekaścaenaṃ mṛgayā-dyūta-madya-strībhiḥ pralobhayet"pitari vikramya rājyaṃ gṛhāṇa" iti || 28 ||
तं अन्यः सत्त्री प्रतिषेधयेत्" इत्याम्भीयाः ॥ २९ ॥
taṃ anyaḥ sattrī pratiṣedhayet" ityāmbhīyāḥ || 29 ||
महा-दोषं अबुद्ध-बोधनं इत्कौटिल्यः ॥ ३० ॥
mahā-doṣaṃ abuddha-bodhanaṃ itkauṭilyaḥ || 30 ||
नवं हि द्रव्यं येन येनार्थ-जातेनौपदिह्यते तत्तदाचूषति ॥ ३१ ॥
navaṃ hi dravyaṃ yena yenārtha-jātenaupadihyate tattadācūṣati || 31 ||
एवं अयं नव-बुद्धिर्यद्यदुच्यते तत्तत्-शास्त्र-उपदेशं इवाभिजानाति ॥ ३२ ॥
evaṃ ayaṃ nava-buddhiryadyaducyate tattat-śāstra-upadeśaṃ ivābhijānāti || 32 ||
तस्माद्धर्म्यं अर्थ्यं चास्यौपदिशेन्नाधर्म्यं अनर्थ्यं च ॥ ३३ ॥
tasmāddharmyaṃ arthyaṃ cāsyaupadiśennādharmyaṃ anarthyaṃ ca || 33 ||
सत्त्रिणस्त्वेनं "तव स्मः" इति वदन्तः पालयेयुः ॥ ३४ ॥
sattriṇastvenaṃ "tava smaḥ" iti vadantaḥ pālayeyuḥ || 34 ||
यौवन-उत्सेकात्पर-स्त्रीषु मनः कुर्वाणं आर्या-व्यञ्जनाभिः स्त्रीभिरमेध्याभिः शून्य-आगारेषु रात्रावुद्वेजयेयुः ॥ ३५ ॥
yauvana-utsekātpara-strīṣu manaḥ kurvāṇaṃ āryā-vyañjanābhiḥ strībhiramedhyābhiḥ śūnya-āgāreṣu rātrāvudvejayeyuḥ || 35 ||
मृगया-कामं प्रतिरोधक-व्यञ्जनैस्त्रासयेयुः ॥ ३८ ॥
mṛgayā-kāmaṃ pratirodhaka-vyañjanaistrāsayeyuḥ || 38 ||
पितरि विक्रम-बुद्धिं "तथा" इत्यनुप्रविश्य भेदयेयुः "अप्रार्थनीयो राजा । विपन्ने घातः । सम्पन्ने नरक-पातः । संक्रोशः । प्रजाभिरेक-लोष्ट-वधश्च" इति ॥ ३९ ॥
pitari vikrama-buddhiṃ "tathā" ityanupraviśya bhedayeyuḥ "aprārthanīyo rājā | vipanne ghātaḥ | sampanne naraka-pātaḥ | saṃkrośaḥ | prajābhireka-loṣṭa-vadhaśca" iti || 39 ||
बहु-पुत्रः प्रत्यन्तं अन्य-विषयं वा प्रेषयेद्यत्र गर्भः पण्यं डिम्बो वा न भवेत् ॥ ४२ ॥
bahu-putraḥ pratyantaṃ anya-viṣayaṃ vā preṣayedyatra garbhaḥ paṇyaṃ ḍimbo vā na bhavet || 42 ||
आत्म-सम्पन्नं सैनापत्ये यौवराज्ये वा स्थापयेत् ॥ ४३ ॥
ātma-sampannaṃ saināpatye yauvarājye vā sthāpayet || 43 ||
बुद्धिमान्-आहार्य-बुद्धिर्दुर्बुद्धिरिति पुत्र-विशेषाः ॥ ४४ ॥
buddhimān-āhārya-buddhirdurbuddhiriti putra-viśeṣāḥ || 44 ||
शिष्यमाणो धर्म-अर्थावुपलभते चानुतिष्ठति च बुद्धिमान् ॥ ४५ ॥
śiṣyamāṇo dharma-arthāvupalabhate cānutiṣṭhati ca buddhimān || 45 ||
उपलभमानो नानुतिष्ठत्याहार्य-बुद्धिः ॥ ४६ ॥
upalabhamāno nānutiṣṭhatyāhārya-buddhiḥ || 46 ||
अपाय-नित्यो धर्म-अर्थ-द्वेषी चैति दुर्बुद्धिः ॥ ४७ ॥
apāya-nityo dharma-artha-dveṣī caiti durbuddhiḥ || 47 ||
स यद्येक-पुत्रः पुत्र-उत्पत्तावस्य प्रयतेत ॥ ४८ ॥
sa yadyeka-putraḥ putra-utpattāvasya prayateta || 48 ||
वृद्धस्तु व्याधितो वा राजा मातृ-बन्धु-कुल्य-गुणवत्-सामन्तानां अन्यतमेन क्षेत्रे बीजं उत्पादयेत् ॥ ५० ॥
vṛddhastu vyādhito vā rājā mātṛ-bandhu-kulya-guṇavat-sāmantānāṃ anyatamena kṣetre bījaṃ utpādayet || 50 ||
न चएक-पुत्रं अविनीतं राज्ये स्थापयेत् ॥ ५१ ॥
na caeka-putraṃ avinītaṃ rājye sthāpayet || 51 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).