Skip to content

अधिकरणम् १ · अध्यायः १८

Vinīto rāja-putraḥ kṛcchra-vṛttirasadṛśe karmaṇi …

A chapter of the Arthashastra.

15 versesSanskrit with transliteration

A king in council with his ministers.

विनीतो राज-पुत्रः कृच्छ्र-वृत्तिरसदृशे कर्मणि नियुक्तः पितरं अनुवर्तेत । अन्यत्र प्राण-आबाधक-प्रकृति-कोपक-पातकेभ्यः ॥ १ ॥

vinīto rāja-putraḥ kṛcchra-vṛttirasadṛśe karmaṇi niyuktaḥ pitaraṃ anuvarteta | anyatra prāṇa-ābādhaka-prakṛti-kopaka-pātakebhyaḥ || 1 ||

Report an error

पुण्ये कर्मणि नियुक्तः पुरुषं अधिष्ठातारं याचेत् ॥ २ ॥

puṇye karmaṇi niyuktaḥ puruṣaṃ adhiṣṭhātāraṃ yācet || 2 ||

Report an error

पुरुष-अधिष्ठितश्च सविशेषं आदेशं अनुतिष्ठेत् ॥ ३ ॥

puruṣa-adhiṣṭhitaśca saviśeṣaṃ ādeśaṃ anutiṣṭhet || 3 ||

Report an error

अभिरूपं च कर्म-फलं औपायनिकं च लाभं पितुरुपनाययेत् ॥ ४ ॥

abhirūpaṃ ca karma-phalaṃ aupāyanikaṃ ca lābhaṃ piturupanāyayet || 4 ||

Report an error

तथाअप्यतुष्यन्तं अन्यस्मिन्पुत्रे दारेषु वा स्निह्यन्तं अरण्यायऽपृच्छेत ॥ ५ ॥

tathāapyatuṣyantaṃ anyasminputre dāreṣu vā snihyantaṃ araṇyāya'pṛccheta || 5 ||

Report an error

बन्ध-वध-भयाद्वा यः सामन्तो न्याय-वृत्तिर्धार्मिकः सत्य-वाग्-अविसंवादकः प्रतिग्रहीता मानयिता चाभिपन्नानां तं आश्रयेत ॥ ६ ॥

bandha-vadha-bhayādvā yaḥ sāmanto nyāya-vṛttirdhārmikaḥ satya-vāg-avisaṃvādakaḥ pratigrahītā mānayitā cābhipannānāṃ taṃ āśrayeta || 6 ||

Report an error

तत्रस्थः कोश-दण्ड-सम्पन्नः प्रवीर-पुरुष-कन्या-सम्बन्धं अटवी-सम्बन्धं कृत्य-पक्ष-उपग्रहं च कुर्यात् ॥ ७ ॥

tatrasthaḥ kośa-daṇḍa-sampannaḥ pravīra-puruṣa-kanyā-sambandhaṃ aṭavī-sambandhaṃ kṛtya-pakṣa-upagrahaṃ ca kuryāt || 7 ||

Report an error

एक-चरः सुवर्ण-पाक-मणि-राग-हेम-रूप्य-पण्य-आकर-कर्म-अन्तानाजीवेत् ॥ ८ ॥

eka-caraḥ suvarṇa-pāka-maṇi-rāga-hema-rūpya-paṇya-ākara-karma-antānājīvet || 8 ||

Report an error

पाषण्ड-संघ-द्रव्यं अश्रोत्रिय-उपभोग्यं वा देव-द्रव्यं आढ्य-विधवा-द्रव्यं वा गूढं अनुप्रविश्य सार्थ-यान-पात्राणि च मदन-रस-योगेनातिसंधायापहरेत् ॥ ९ ॥

pāṣaṇḍa-saṃgha-dravyaṃ aśrotriya-upabhogyaṃ vā deva-dravyaṃ āḍhya-vidhavā-dravyaṃ vā gūḍhaṃ anupraviśya sārtha-yāna-pātrāṇi ca madana-rasa-yogenātisaṃdhāyāpaharet || 9 ||

Report an error

पारग्रामिकं वा योगं आतिष्ठेत् ॥ १० ॥

pāragrāmikaṃ vā yogaṃ ātiṣṭhet || 10 ||

Report an error

मातुः परिजन-उपग्रहेण वा चेष्टेत ॥ ११ ॥

mātuḥ parijana-upagraheṇa vā ceṣṭeta || 11 ||

Report an error

कारु-शिल्पि-कुशीलव-चिकित्सक-वाग्-जीवन-पाषण्डच्-छद्मभिर्वा नष्ट-रूपस्तद्-व्यञ्जन-सखश्-छिद्रेषु प्रविश्य राज्ञः शस्त्र-रसाभ्यां प्रहृत्य ब्रूयात् "अहं असौ कुमारः । सह-भोग्यं इदं राज्यम् । एको नार्हति भोक्तुम् । ये कामयन्ते मां भर्तुं तानहं द्विगुणेन भक्त-वेतनेनौपस्थास्यामि" इति इत्यपरुद्ध-वृत्तं ॥ १२ ॥

kāru-śilpi-kuśīlava-cikitsaka-vāg-jīvana-pāṣaṇḍac-chadmabhirvā naṣṭa-rūpastad-vyañjana-sakhaś-chidreṣu praviśya rājñaḥ śastra-rasābhyāṃ prahṛtya brūyāt "ahaṃ asau kumāraḥ | saha-bhogyaṃ idaṃ rājyam | eko nārhati bhoktum | ye kāmayante māṃ bhartuṃ tānahaṃ dviguṇena bhakta-vetanenaupasthāsyāmi" iti ityaparuddha-vṛttaṃ || 12 ||

Report an error

अपरुद्धं तु मुख्य-पुत्र-अपसर्पाः प्रतिपाद्यऽनयेयुः । माता वा प्रतिगृहीता ॥ १३ ॥

aparuddhaṃ tu mukhya-putra-apasarpāḥ pratipādya'nayeyuḥ | mātā vā pratigṛhītā || 13 ||

Report an error

त्यक्तं गूढ-पुरुषाः शस्त्र-रसाभ्यां हन्युः ॥ १४ ॥

tyaktaṃ gūḍha-puruṣāḥ śastra-rasābhyāṃ hanyuḥ || 14 ||

Report an error

अत्यक्तं तुल्य-शीलाभिः स्त्रीभिः पानेन मृगयया वा प्रसञ्जयित्वा रात्रावुपगृह्यऽनयेयुः ॥ १५ ॥

atyaktaṃ tulya-śīlābhiḥ strībhiḥ pānena mṛgayayā vā prasañjayitvā rātrāvupagṛhya'nayeyuḥ || 15 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).