Skip to content

अङ्कः ३ · द्वितीयोऽङ्कः

Avimārakaḥ - adyāpi hastikaraśīkaraśītalāṅgīṃ

dvitīyo'ṅkaḥ

Bhasa's romance of the prince and Kurangi.

13 versesSanskrit with transliteration

Prince Avimaraka entering the palace by magic to meet the princess Kurangi.

अविमारकः - अद्यापि हस्तिकरशीकरशीतलाङ्गीं । बालां भयाकुलविलोलविषादनेत्राम् । स्वप्नेषु नित्यमुपलभ्य पुनर्विबोधे । जातिस्मरः प्रथमजातिमिव स्मरामि ॥ १ ॥

avimārakaḥ - adyāpi hastikaraśīkaraśītalāṅgīṃ | bālāṃ bhayākulavilolaviṣādanetrām | svapneṣu nityamupalabhya punarvibodhe | jātismaraḥ prathamajātimiva smarāmi || 1 ||

Report an error

अहो बलमनङ्गस्य। कुतः, । दृष्टिस्तदा प्रभृति नेच्छति रूपमन्यद् । बुद्धिः प्रहुष्यति विषीदति च स्मरन्ती । पाङ्डुत्वमेति वदनं तनुतां शरीरं । शोकं व्रजामि दिवसेषु निशासु मोहम् ॥ २ ॥

aho balamanaṅgasya| kutaḥ, | dṛṣṭistadā prabhṛti necchati rūpamanyad | buddhiḥ prahuṣyati viṣīdati ca smarantī | pāṅḍutvameti vadanaṃ tanutāṃ śarīraṃ | śokaṃ vrajāmi divaseṣu niśāsu moham || 2 ||

Report an error

अथवा अयुक्तमघृतित्वं पुरुषाणाम्। सङ्कल्पमनो हि विजृम्भते मदनः । तस्मादहमिदानीं न सङ्कल्पयामि। (स्मृत्वा) अहो तस्या । रूपसम्पद्, रूपानुरूपं यौवनं, यौवनसदृशं सौकुमार्यम्। अत्र हि, । प्रतिच्छन्दं धात्रा युवतिवपुषां किन्नु रचितं । गता वा स्त्रीरूपं कथमपि च ताराधिपरुचिः । विहाय श्रीः कृष्णं जलशयनसुप्तं कृतभया । धृतान्यस्त्रीरूपं क्षितिपतिगृहे वा निवसति ॥ ३ ॥

athavā ayuktamaghṛtitvaṃ puruṣāṇām| saṅkalpamano hi vijṛmbhate madanaḥ | tasmādahamidānīṃ na saṅkalpayāmi| (smṛtvā) aho tasyā | rūpasampad, rūpānurūpaṃ yauvanaṃ, yauvanasadṛśaṃ saukumāryam| atra hi, | praticchandaṃ dhātrā yuvativapuṣāṃ kinnu racitaṃ | gatā vā strīrūpaṃ kathamapi ca tārādhiparuciḥ | vihāya śrīḥ kṛṣṇaṃ jalaśayanasuptaṃ kṛtabhayā | dhṛtānyastrīrūpaṃ kṣitipatigṛhe vā nivasati || 3 ||

Report an error

कथमहं पुनरारब्धश्चिन्तयितुम्। किमिदानीं करिष्ये। मनश्च तावदस्मदिच्छया न प्रवर्तते। इह हि, । प्रतिषिद्धं प्रयत्नेन क्षणमात्रं न वीक्षते । चिराभ्यस्तपथं याति शास्त्रं दुर्गुणितं यथा ॥ ४ ॥

kathamahaṃ punarārabdhaścintayitum| kimidānīṃ kariṣye| manaśca tāvadasmadicchayā na pravartate| iha hi, | pratiṣiddhaṃ prayatnena kṣaṇamātraṃ na vīkṣate | cirābhyastapathaṃ yāti śāstraṃ durguṇitaṃ yathā || 4 ||

Report an error

अथवा न शक्यं मनो जेतुम्। चिन्तयिष्याम्येनाम्। अहो सर्वेषां स्त्रीगुणानामेकत्र समवायः। (चिन्ताभिभूत उपविशति) । (ततः प्रविशति धात्री नलिनिका च।) । धात्री - (सवितर्कम्) अहो सङ्कडदा कय्यस्स। जइ एवं करीअदि, राअउळं दूसितं होइ। जदि ण करीअदि, अवस्सं सा विवज्जइ। मए । अणेएहि उवाएहि विआरिदं च। मम वि सा, अज्ज वि प्रच्छादेदि। अहन किं ताए पच्छादिदं। सा तदप्पहुदि सुमणावण्णअं णेच्छदि, । आहारं णाभिळसदि, ण रमदि गोट्ठीजणेण, दिग्घं णिस्ससदि, असम्बद्धं कहेदि, कहिदं ण जाणादि, गूढं हसदि, विवित्ते रोदिदि, । रोअं अवदिसदि, तणुआ होदि, पण्डुभावं गच्छदि। एकं पि तहिं अच्छरिअं। एवं विधेहि अवत्थाविसेसेहि अत्तणो ळज्जाए भएण । कुळमाणेण बाळभावेण अ एकस्सा वि किञ्चिण मन्तदि। (अहो सङ्कटता कार्यस्य। यद्येवं क्रियते, राजकुलं दूषितं भवति । यदि न क्रियतेऽवश्यं सा विपद्यते। मयानेकैरुपायैर्विचारितं च। ममापि साद्यापि प्रच्छादयति। अथवा किं तया प्रच्छादितम्। सा । तदा प्रभृति सुमनोवर्णकं नेच्छति, आहारं नाभिलषति, न रमते गोष्ठीजनेन, दीर्घं निःश्वसिति, असम्बद्धं कथयति, कथितं न । जानाति, गूढं हसति, विविक्ते रोदिति, रोगमपदिशति, तन्वी भवति, पाण्डुभावं गच्छति। एकमपि तत्राश्चर्यम्। एवंविधैरवस्थाविशेषैरात्मनो । लज्जया भयेन कुलमानेन बालभावेन च एकस्या अपि किञ्चिन्न मन्त्रयते।) । नलिनिकाः - किस्स ण मन्तेदि। मम सव्वं कहेदि। (कस्मान्न मन्त्रयते। मम सर्वं कथयति।) । धात्री - हळा! जाणामि दे अभिप्पाअं, अवत्थं जाणिअ सव्वाहा इमं एदेण जोजेहि त्ति। (हळा! जानामि तेऽभिप्रायम्, अवस्थां ज्ञात्वा । सर्वथेमामेतेन योजयेति।) । नलिनिका - किंणुखु ईदिसो तादिसेहि गुणविसेसेहि अकुळीणो भवे (किन्नु खल्वीदृशस्तादृशैर्गुणविशेषैरकुलीनो भवेत्।) । धात्री - तहिं च सन्देहो। सुदं च मए भट्ठिणीए समीवे अमच्चेहि किळ भणिदं - ण सो तादिसो दुक्खुळजो त्ति। अत्ताणं केण वि कारणेण । पच्छादेदि त्ति। (तत्र च सन्देहः। श्रुतं च मया भट्टिन्याः समीपेऽमात्यैः किल भणित - न स तादृशः दुष्कुलज इति। आत्मानं13 । केनापि कारणेन प्रच्छादयतीति।) । नलिनिका - कोणुखु भवे। (को नु खलु भवेत्।) । धात्री - जदि सो सन्देहो णत्थि, को अण्णो अदिरित्तगुणो जामादुओ भवे। (यदि स सन्देहो नास्ति, कोऽन्योऽतिरिक्तगुणो जामाता भवेत्) । (नेपथ्ये) । यदि च विभवरूपज्ञानसत्त्वादयः स्यु- । र्न तु कुलविकलानां वर्तते वृत्तशुद्धिः । ध्रुवमिह कुलमस्य श्रोष्यसि प्राप्तकाले । त्यज कुलगतशङ्कां साध्यतां स्वन्तमेतत् ॥ ५ ॥

athavā na śakyaṃ mano jetum| cintayiṣyāmyenām| aho sarveṣāṃ strīguṇānāmekatra samavāyaḥ| (cintābhibhūta upaviśati) | (tataḥ praviśati dhātrī nalinikā ca|) | dhātrī - (savitarkam) aho saṅkaḍadā kayyassa| jai evaṃ karīadi, rāaul̤aṃ dūsitaṃ hoi| jadi ṇa karīadi, avassaṃ sā vivajjai| mae | aṇeehi uvāehi viāridaṃ ca| mama vi sā, ajja vi pracchādedi| ahana kiṃ tāe pacchādidaṃ| sā tadappahudi sumaṇāvaṇṇaaṃ ṇecchadi, | āhāraṃ ṇābhil̤asadi, ṇa ramadi goṭṭhījaṇeṇa, digghaṃ ṇissasadi, asambaddhaṃ kahedi, kahidaṃ ṇa jāṇādi, gūḍhaṃ hasadi, vivitte rodidi, | roaṃ avadisadi, taṇuā hodi, paṇḍubhāvaṃ gacchadi| ekaṃ pi tahiṃ acchariaṃ| evaṃ vidhehi avatthāvisesehi attaṇo l̤ajjāe bhaeṇa | kul̤amāṇeṇa bāl̤abhāveṇa a ekassā vi kiñciṇa mantadi| (aho saṅkaṭatā kāryasya| yadyevaṃ kriyate, rājakulaṃ dūṣitaṃ bhavati | yadi na kriyate'vaśyaṃ sā vipadyate| mayānekairupāyairvicāritaṃ ca| mamāpi sādyāpi pracchādayati| athavā kiṃ tayā pracchāditam| sā | tadā prabhṛti sumanovarṇakaṃ necchati, āhāraṃ nābhilaṣati, na ramate goṣṭhījanena, dīrghaṃ niḥśvasiti, asambaddhaṃ kathayati, kathitaṃ na | jānāti, gūḍhaṃ hasati, vivikte roditi, rogamapadiśati, tanvī bhavati, pāṇḍubhāvaṃ gacchati| ekamapi tatrāścaryam| evaṃvidhairavasthāviśeṣairātmano | lajjayā bhayena kulamānena bālabhāvena ca ekasyā api kiñcinna mantrayate|) | nalinikāḥ - kissa ṇa mantedi| mama savvaṃ kahedi| (kasmānna mantrayate| mama sarvaṃ kathayati|) | dhātrī - hal̤ā! jāṇāmi de abhippāaṃ, avatthaṃ jāṇia savvāhā imaṃ edeṇa jojehi tti| (hal̤ā! jānāmi te'bhiprāyam, avasthāṃ jñātvā | sarvathemāmetena yojayeti|) | nalinikā - kiṃṇukhu īdiso tādisehi guṇavisesehi akul̤īṇo bhave (kinnu khalvīdṛśastādṛśairguṇaviśeṣairakulīno bhavet|) | dhātrī - tahiṃ ca sandeho| sudaṃ ca mae bhaṭṭhiṇīe samīve amaccehi kil̤a bhaṇidaṃ - ṇa so tādiso dukkhul̤ajo tti| attāṇaṃ keṇa vi kāraṇeṇa | pacchādedi tti| (tatra ca sandehaḥ| śrutaṃ ca mayā bhaṭṭinyāḥ samīpe'mātyaiḥ kila bhaṇita - na sa tādṛśaḥ duṣkulaja iti| ātmānaṃ13 | kenāpi kāraṇena pracchādayatīti|) | nalinikā - koṇukhu bhave| (ko nu khalu bhavet|) | dhātrī - jadi so sandeho ṇatthi, ko aṇṇo adirittaguṇo jāmāduo bhave| (yadi sa sandeho nāsti, ko'nyo'tiriktaguṇo jāmātā bhavet) | (nepathye) | yadi ca vibhavarūpajñānasattvādayaḥ syu- | rna tu kulavikalānāṃ vartate vṛttaśuddhiḥ | dhruvamiha kulamasya śroṣyasi prāptakāle | tyaja kulagataśaṅkāṃ sādhyatāṃ svantametat || 5 ||

Report an error

धात्री - हळा! केण खु भणिदं। (हला! केन खलु भणितम्।) । नलिनिका - एत्थ को वि ण दिस्सदि। (अत्र कोऽपि न दृश्यते।) । धात्री - पहिट्ठरोमकूवं मे सरीरं। असंसअं दव्वेण भणिदं। अहं पुण जाणामि ण एसो केवळो माणुसत्ति। (प्रहृष्टरोमकूपं मे शरीरम् । असंशयं दैवेन भणितम्। अहं पुनर्जानामि नैष केवलो मानुष इति।) । नलिनिका - गदो तस्स कुळसन्देहो। अम्हाणं वअणं करेदि ण करेदि त्ति चिन्तेमि। (विचिन्त्य) धण्णो खु सो जणो इमं एवं उम्मादेदि। किं । बहुणा, सअं कामदेवो वि भट्टिदारिआए रूवं पेक्खिअ किळिस्सिदि। तेण सो वि किळिस्सिदि त्ति तक्केमि। (गतस्तस्य । कुलसन्देहः। अस्माकं वचनं करोति न करोतीति चिन्तयामि। धन्यः खलु स जन इममेवमुन्मादयति। किं बहुना, स्वयं । कामदेवोऽपि भर्तृदारिकाया रूपं प्रेक्ष्य क्लिश्यते। तेन सोऽपि क्लिश्यत इति तर्कयामि।) । धात्री - हळा! एसो तस्स आवासो, जं तदा हत्थिसम्भमदिअसे कोदूहळेण आअदम्ह। (हला! एष तस्यावासः, यं तदा हस्तिसम्भ्रमदिवसे । कौतूहलेनागते स्वः।) । नलिनिका - हळा।अहो दस्सणीअं किदोवहारं च दुवारमुहं। हळा। एहि पविसामो। (हला! दर्शनीयं कृतोपहारं च द्वारमुखम्। हला! एहि । प्रविशावः।) । धात्री - हळा! कहिं भट्टिदारओ। किं भणासि- चउस्साळे वत्तदि त्ति। (परिक्रम्यावलोक्य) अअं अम्हाण् भट्टिदारओ एको एव किं वि । चिन्तअन्तो चिट्ठइ। (हला! कुत्र भर्तृदारकः। किं भणसि- चतुःशाले वर्तत इति। अयमस्माकं भर्तृदारक एक एव किमपि । चिन्तयंस्तिष्ठति।) । नलिनिका - हळा! णं पविसामो। (हला! ननु प्रविशावः।) । धात्री - एवं करेम्ह। (प्रविश्य) सुहं अय्यस्स। (एवं कुर्वः। सुखमार्यस्य।) । अविमारकः - अहो तस्या रूपसम्पत् । धात्री - (साकुलम्) किण्णुहु भवे। सुहं अय्यस्स। (किन्नुखलु भवेत्। सुखमार्यस्य।) । अविमारकः - उरः स्तनतटालसं जघनभारखिन्ना तनुः । धात्री - अम्मो विप्पळवदि। (अम्मो विप्रलपति।) । अविमारकः - मूखं नयनवल्लभं प्रकृतिताम्रबिम्बाधरम् । धात्री - धण्णो खु सो जणो इमं एवं उम्मादेदि। (धन्यः खलु स जन इममेवनुन्मादयति।) । अविमारकः - भयेऽपि यदि तादृशं नयनपात्रपेयं वपुः । धात्री - सुत्थिदं कय्यं। (सुस्थितं कार्यम्।) । अविमारकः - कथन्नु सुरतान्तरप्रचुरविभ्रमं तद् भवेत् ॥ ६ ॥

dhātrī - hal̤ā! keṇa khu bhaṇidaṃ| (halā! kena khalu bhaṇitam|) | nalinikā - ettha ko vi ṇa dissadi| (atra ko'pi na dṛśyate|) | dhātrī - pahiṭṭharomakūvaṃ me sarīraṃ| asaṃsaaṃ davveṇa bhaṇidaṃ| ahaṃ puṇa jāṇāmi ṇa eso keval̤o māṇusatti| (prahṛṣṭaromakūpaṃ me śarīram | asaṃśayaṃ daivena bhaṇitam| ahaṃ punarjānāmi naiṣa kevalo mānuṣa iti|) | nalinikā - gado tassa kul̤asandeho| amhāṇaṃ vaaṇaṃ karedi ṇa karedi tti cintemi| (vicintya) dhaṇṇo khu so jaṇo imaṃ evaṃ ummādedi| kiṃ | bahuṇā, saaṃ kāmadevo vi bhaṭṭidāriāe rūvaṃ pekkhia kil̤issidi| teṇa so vi kil̤issidi tti takkemi| (gatastasya | kulasandehaḥ| asmākaṃ vacanaṃ karoti na karotīti cintayāmi| dhanyaḥ khalu sa jana imamevamunmādayati| kiṃ bahunā, svayaṃ | kāmadevo'pi bhartṛdārikāyā rūpaṃ prekṣya kliśyate| tena so'pi kliśyata iti tarkayāmi|) | dhātrī - hal̤ā! eso tassa āvāso, jaṃ tadā hatthisambhamadiase kodūhal̤eṇa āadamha| (halā! eṣa tasyāvāsaḥ, yaṃ tadā hastisambhramadivase | kautūhalenāgate svaḥ|) | nalinikā - hal̤ā|aho dassaṇīaṃ kidovahāraṃ ca duvāramuhaṃ| hal̤ā| ehi pavisāmo| (halā! darśanīyaṃ kṛtopahāraṃ ca dvāramukham| halā! ehi | praviśāvaḥ|) | dhātrī - hal̤ā! kahiṃ bhaṭṭidārao| kiṃ bhaṇāsi- caussāl̤e vattadi tti| (parikramyāvalokya) aaṃ amhāṇ bhaṭṭidārao eko eva kiṃ vi | cintaanto ciṭṭhai| (halā! kutra bhartṛdārakaḥ| kiṃ bhaṇasi- catuḥśāle vartata iti| ayamasmākaṃ bhartṛdāraka eka eva kimapi | cintayaṃstiṣṭhati|) | nalinikā - hal̤ā! ṇaṃ pavisāmo| (halā! nanu praviśāvaḥ|) | dhātrī - evaṃ karemha| (praviśya) suhaṃ ayyassa| (evaṃ kurvaḥ| sukhamāryasya|) | avimārakaḥ - aho tasyā rūpasampat | dhātrī - (sākulam) kiṇṇuhu bhave| suhaṃ ayyassa| (kinnukhalu bhavet| sukhamāryasya|) | avimārakaḥ - uraḥ stanataṭālasaṃ jaghanabhārakhinnā tanuḥ | dhātrī - ammo vippal̤avadi| (ammo vipralapati|) | avimārakaḥ - mūkhaṃ nayanavallabhaṃ prakṛtitāmrabimbādharam | dhātrī - dhaṇṇo khu so jaṇo imaṃ evaṃ ummādedi| (dhanyaḥ khalu sa jana imamevanunmādayati|) | avimārakaḥ - bhaye'pi yadi tādṛśaṃ nayanapātrapeyaṃ vapuḥ | dhātrī - sutthidaṃ kayyaṃ| (susthitaṃ kāryam|) | avimārakaḥ - kathannu suratāntarapracuravibhramaṃ tad bhavet || 6 ||

Report an error

धात्री - सा एव इमं उम्मादेदि। सैवेममुन्मादयति।) । नलिनिका - सुट्ठु भणिदं-एसो वि किळिस्शिदि त्ति। (सुष्ठु भणितम् एषोऽपि क्लिश्यत इति।) । धात्री - सुट्ठु विञ्ञादं तुए। सुहं अय्यस्स। (सुष्ठु विज्ञातं त्वया। सुखमार्यस्य।) । अविमारकः - (विलोक्य सव्रीडम्) स्वागतं भवतीभ्याम् । उभे - अवि सुहं। (अपि सुखम्।) । अविमारकः - भविष्यति वां दर्शनेन । धात्री - अय्य! किं चिन्तीअदि। (आर्य! किं चिन्त्यते।) । अविमारकः - भवति! शास्त्रं चिन्त्यते । धात्री - किं णाम एदं रमणीअं सत्थं विवत्थे चिन्तीअदि। (किं नामैतद् रमणीयं शास्त्रं विविक्ते चिन्त्यते।) । अविमारकः - भवति! योगशास्त्रं चिन्त्यते । धात्री - (सस्मितम्) पडिग्गाहिदं मङगळवअणं। जोअसत्थं एव्व होदु। (प्रतिगृहीतं मङ्गलवचनम्। योगशास्त्रमेव भवतु।) । अविमारकः - (आत्मगतम्) को नु खलु वाक्यार्थः। अन्यदप्यभिलाषवशादन्यथा सङ्कल्पयामि। (प्रकाशम्) किमभिप्रेतं भवत्याः । धात्री - जोअं इच्छन्तीओ आअदम्ह। अणुमदो अय्येण जोओ त्ति णं णिट्ठिदं कय्यं अम्हाअं राअउळे विवत्ते अवआसे। तहिं पि को वि । जणो अहिअदरं जोअं चिन्तअन्तो अच्छदि। तेण सह तहिं एव अय्येण सुट्ठु जोअविहाणं चिन्तीअदु त्ति। (योगमिच्छन्त्यावागते । स्वः। अनुमत आर्येण योग इति ननु निष्ठितं कार्यमस्माकं राजकुले विविक्त अवकाशे। तत्रापि कोऽपि जनोऽधिकतरं योगं । चिन्तयन्नस्ति। तेन सह तत्रैवार्येण सुष्ठु योगविधानं चिन्त्यतामिति।) । अविमारकः - कथमद्यापि सावशेषाणि मे भाग्यानि। (आसनादुत्थाय) भवति ! । पुनर्दत्ता इव मे प्राणाः । कुतः, । तस्या भयाकुलितदृष्टिविषं मनोज्ञं । सौम्यप्रकारमतितीक्ष्णमवेक्ष्य वक्त्रम् । उन्मादयभ्युपगतोऽस्मि चिरं भवत्यो- । र्वाक्यामृतेन पुनरद्य कृतः ससंज्ञः ॥ ७ ॥

dhātrī - sā eva imaṃ ummādedi| saivemamunmādayati|) | nalinikā - suṭṭhu bhaṇidaṃ-eso vi kil̤isśidi tti| (suṣṭhu bhaṇitam eṣo'pi kliśyata iti|) | dhātrī - suṭṭhu viññādaṃ tue| suhaṃ ayyassa| (suṣṭhu vijñātaṃ tvayā| sukhamāryasya|) | avimārakaḥ - (vilokya savrīḍam) svāgataṃ bhavatībhyām | ubhe - avi suhaṃ| (api sukham|) | avimārakaḥ - bhaviṣyati vāṃ darśanena | dhātrī - ayya! kiṃ cintīadi| (ārya! kiṃ cintyate|) | avimārakaḥ - bhavati! śāstraṃ cintyate | dhātrī - kiṃ ṇāma edaṃ ramaṇīaṃ satthaṃ vivatthe cintīadi| (kiṃ nāmaitad ramaṇīyaṃ śāstraṃ vivikte cintyate|) | avimārakaḥ - bhavati! yogaśāstraṃ cintyate | dhātrī - (sasmitam) paḍiggāhidaṃ maṅagal̤avaaṇaṃ| joasatthaṃ evva hodu| (pratigṛhītaṃ maṅgalavacanam| yogaśāstrameva bhavatu|) | avimārakaḥ - (ātmagatam) ko nu khalu vākyārthaḥ| anyadapyabhilāṣavaśādanyathā saṅkalpayāmi| (prakāśam) kimabhipretaṃ bhavatyāḥ | dhātrī - joaṃ icchantīo āadamha| aṇumado ayyeṇa joo tti ṇaṃ ṇiṭṭhidaṃ kayyaṃ amhāaṃ rāaul̤e vivatte avaāse| tahiṃ pi ko vi | jaṇo ahiadaraṃ joaṃ cintaanto acchadi| teṇa saha tahiṃ eva ayyeṇa suṭṭhu joavihāṇaṃ cintīadu tti| (yogamicchantyāvāgate | svaḥ| anumata āryeṇa yoga iti nanu niṣṭhitaṃ kāryamasmākaṃ rājakule vivikta avakāśe| tatrāpi ko'pi jano'dhikataraṃ yogaṃ | cintayannasti| tena saha tatraivāryeṇa suṣṭhu yogavidhānaṃ cintyatāmiti|) | avimārakaḥ - kathamadyāpi sāvaśeṣāṇi me bhāgyāni| (āsanādutthāya) bhavati ! | punardattā iva me prāṇāḥ | kutaḥ, | tasyā bhayākulitadṛṣṭiviṣaṃ manojñaṃ | saumyaprakāramatitīkṣṇamavekṣya vaktram | unmādayabhyupagato'smi ciraṃ bhavatyo- | rvākyāmṛtena punaradya kṛtaḥ sasaṃjñaḥ || 7 ||

Report an error

धात्री - दिट्ठिआ अय्येण परिपाळिदो अअं जणो। अळमदिप्पसङ्गेण। अज्ज एव पविसिदव्वं कण्णाउरं। अमच्चो अय्यमूदिओ कण्णा । उरखओ कासिराअदूदेण सह अम्हाअं महाराएण पूइदो पत्थिदो अ। (दिष्ट्यार्येण परिपालितोऽयं जनः। अलमतिप्रसङ्गेन। अद्यैव । प्रवेष्टव्यं कन्यापुरम्। अमात्य आर्यभूतिकः कन्यापुररक्षकः काशिराजदूतेन सहास्माकं महाराजेन पूजितः प्रस्थितश्च।) । अविमारकः - बाढम्। प्रथमः कल्पः। भवति! कस्तावदौषधमुपलभ्य मन्दीभवत्यातुरः । धात्री - पवेसमत्तं एव्व दुळळहं। सक्कं अब्भन्तरे चिरं वसिदुं। (प्रवेशमात्रमेव दुर्लभम्। शक्यमभ्यन्तरे चिरं वस्तुम्।) । अविमारकः - प्रविष्ट एवाहं चिन्तयितव्यः। क्रियतामनर्गलविशाला प्रासादमाला । धात्री - एवं करेम्ह। सव्वं अब्भन्तरकरणीअं संपादेम्ह। अप्पमत्तो एव पविसदु अय्यो। (एवं कुर्वः। सर्वमभ्यन्तरकरणीयं संपादयावः । अप्रमत्त एव प्रविशत्वार्यः।) । अविमारकः - भवति! सकृदभिधीयतां राजकुलस्य विधानम् । धात्री - एवं विअ। (एवमिव।) । अविमारकः - हन्त भोः! । श्रुत्वा तु राज्ञो गृहसंविधानं । प्रविष्टमात्मानमवैति बुद्धिः । न पौरुषं वै परदूषणीयं । न चेद् विसंवादमुपैति दैवम् ॥ ८ ॥

dhātrī - diṭṭhiā ayyeṇa paripāl̤ido aaṃ jaṇo| al̤amadippasaṅgeṇa| ajja eva pavisidavvaṃ kaṇṇāuraṃ| amacco ayyamūdio kaṇṇā | urakhao kāsirāadūdeṇa saha amhāaṃ mahārāeṇa pūido patthido a| (diṣṭyāryeṇa paripālito'yaṃ janaḥ| alamatiprasaṅgena| adyaiva | praveṣṭavyaṃ kanyāpuram| amātya āryabhūtikaḥ kanyāpurarakṣakaḥ kāśirājadūtena sahāsmākaṃ mahārājena pūjitaḥ prasthitaśca|) | avimārakaḥ - bāḍham| prathamaḥ kalpaḥ| bhavati! kastāvadauṣadhamupalabhya mandībhavatyāturaḥ | dhātrī - pavesamattaṃ evva dul̤al̤ahaṃ| sakkaṃ abbhantare ciraṃ vasiduṃ| (praveśamātrameva durlabham| śakyamabhyantare ciraṃ vastum|) | avimārakaḥ - praviṣṭa evāhaṃ cintayitavyaḥ| kriyatāmanargalaviśālā prāsādamālā | dhātrī - evaṃ karemha| savvaṃ abbhantarakaraṇīaṃ saṃpādemha| appamatto eva pavisadu ayyo| (evaṃ kurvaḥ| sarvamabhyantarakaraṇīyaṃ saṃpādayāvaḥ | apramatta eva praviśatvāryaḥ|) | avimārakaḥ - bhavati! sakṛdabhidhīyatāṃ rājakulasya vidhānam | dhātrī - evaṃ via| (evamiva|) | avimārakaḥ - hanta bhoḥ! | śrutvā tu rājño gṛhasaṃvidhānaṃ | praviṣṭamātmānamavaiti buddhiḥ | na pauruṣaṃ vai paradūṣaṇīyaṃ | na ced visaṃvādamupaiti daivam || 8 ||

Report an error

(विचिन्त्य) भवति! कोऽस्माकमस्मिन् कार्ये प्रत्ययः । उभौ - अअं पच्चओ। जेदु भट्टिदारओ। (अयं प्रत्ययः। जयतु भर्तृदारकः।) । अविमारकः - हन्त गम्यतां सम्प्रति। प्रतीक्ष्यतामर्धरात्रम् । उभे - जं भट्टिदारओ आणवेदि (निष्क्रान्ते) (यद् भर्तृदारक आज्ञापयति।) । (ततः प्रविशति विदूषकः।) । विदूषकः - अहो णअरस्स सोहा संपदि। अत्थं आसादिदो भअवं सुय्यो दीसइ दहिपिण्डपण्डरेसु पासादेसु अग्गापणाळिन्देसु पसारिअगुळमहुरसङ्गदो । विअ। गणिआजणो णाअरिअजणो अ अण्णोण्णविसेसमण्डिदा अत्ताणं दंसइदुकामा तेसु तेसु पासादेसु सविब्भमं सञ्चरन्ति। अहं । तु तादिसाणि पेक्खिअ उम्मादिअमाणस्स तत्तहोदो रत्तिसहाओ होमि त्ति णअरादो णिग्गदो म्हि। सो वि दाव अम्हाअं अधण्णदाए । केण वि अणत्थसञ्चिन्तणेण अण्णादिसो विअ संवुत्तो। एदं तत्तहोदो आवासगिहं। अज्ज णअरापणाळिन्दे सुणामि तत्तहोदी । गिहादो णिग्गदा राअदारिआए धत्ती सही अत्ति। किंणुखु एत्थ कय्यं। अहव हत्थि हत्थचञ्चळाणि पुरुसभग्गाणि होन्ति। अहव । गच्छदु अणत्थो अम्हाअं। अवत्थासदिसं राअउळं पविसामि। (प्रविश्य) ही ही एसो अत्तभवं कामुअजणवण्णएण अणुळितो विअ । पण्डु भावेण इदो एव आअच्छदि। अहव सव्वं अळङ्कारो होदि सुरूवाणं। (उपेत्य) जेदु भवं। (अहो नगरस्य शोभा सम्प्रति । अस्तमासादितो भगवान् सूर्यो दृश्यते दधिपिण्डपाण्डरेषु प्रासादेष्वग्रापणालिन्देषु प्रसारितगुडमधुरसङ्गत इव। गणिकाजनो । नागरिकजनश्चान्योन्यविशेषमण्डितावात्मानं दर्शयितुकामौ तेषु तेषु प्रासादेषु सविभ्रमं सञ्चरतः। अहं तु तादृशानि प्रेक्ष्योन्माद्यतस्तत्रभवतो । रात्रिसहायो भवामीति नगरान्निर्गतोऽस्मि। सोऽपि तावदस्माकमधन्यतया केनाप्यनर्थसंचिन्तने नान्यादृश इव संवृत्तः। एतत् । तत्रभवत आवासगृहम्। अद्य नगरापणालिन्दे शृणोमि तत्रभवतो गृहान्निर्गता राजदारिकाया धात्री सखी चेति। किं नु खल्वत्र । कार्यम्। अथवा हस्तिहस्तचञ्चलानि पुरुषभाग्यानि भवन्ति। अथवा गच्छत्वनर्थोऽस्माकम्। अवस्थासदृशं राजकुलं प्रविशामि । ही ही एषोऽत्रभवान् कामुकजनवर्णकेनानुलिप्त इव पाण्डुभावेनेत एवागच्छति। अथवा सर्वमलङ्कारो भवति सुरूपाणाम् । जयतु भवान्।) । अविमारकः - वयस्य! अतिविलम्बितमिव भवता नगरे । विदूषकः - तुमं दाव आमन्तणविप्पळाद्धो विअ बम्हणो अहोरत्तं चिन्तेसि। अहं पि दाव दिअसे णअरं परिब्भमिअ अळद्धभोआ पाअडगणिआ । विअ रतिंत पस्सदो सइदुं आअच्छामि। (त्वं तावदामन्त्रणविप्रलब्ध इव ब्राह्मणोऽहोरात्रं चिन्तयसि। अहमपि तावद् दिवसे नगरं । परिभ्रम्यालब्धभोगा प्राकृतगणिकेव रात्रौ पाश्र्वतः शयितुमागच्छामि।) । अविमारकः - सखे! प्रियं ते कथयिष्यामि । विदूषकः - किं समत्तो अम्हाअं इसिसावो। (किं समाप्तोऽस्माकमृषिशापः।) । अविमारकः - मूर्ख! अवश्यं भवितव्येऽर्थे कः प्रहर्षः । विदूषकः - किं पुण अण्णं। (किं पुनरन्यत्।) । अविमारकः - किं न दृष्टा कुरङ्ग्या धात्री नलिनिका च । विदूषकः - आम भो! दिट्ठाओ तत्तहोदीओ। किं आणीदं। (आम भोः! दृष्टे तत्रभवत्यौ। किमानीतम्।) । अविमारकः - अस्मच्छोकौषधमानीतम् । विदूषकः - पेक्खामि दाव। (पश्यामि तावत्।) । अविमारकः - काले द्रक्ष्यसि। अद्य तावच्छ्रूयताम् । विदूषकः - भणादु भणादु भवं। (भणतु भणतु भवान्।) । अविमारकः - किं बहुना। तत्रभवती ब्रवीति अद्यैव प्रवेष्टव्यं कन्यापुरमिति । विदूषकः - (विहस्य) केण खु उवाएण अब्भन्तरं पविसिअ जीव ग्गहणं पत्तुकामोऽसि। अमच्चा णाम विसमसीळा कुन्तिभो अस्स। (केन । खलूपायेनाभ्यन्तरं प्रविश्य जीवग्रहणं प्राप्तुकामोऽसि। अमात्या नाम विषमशीलाः कुन्तिभोजस्य।) । अविमारकः - कथं भवतापि शङ्कनीयम्। पश्य, । भग्ना मयैकेन पराः ससैन्या । अद्यापि गन्धेन न संश्रयन्ते । किं मानुषैः सोऽप्यसुरेश्वरो मे । हतो भुजाभ्यामविरूपधारी ॥ ९ ॥

(vicintya) bhavati! ko'smākamasmin kārye pratyayaḥ | ubhau - aaṃ paccao| jedu bhaṭṭidārao| (ayaṃ pratyayaḥ| jayatu bhartṛdārakaḥ|) | avimārakaḥ - hanta gamyatāṃ samprati| pratīkṣyatāmardharātram | ubhe - jaṃ bhaṭṭidārao āṇavedi (niṣkrānte) (yad bhartṛdāraka ājñāpayati|) | (tataḥ praviśati vidūṣakaḥ|) | vidūṣakaḥ - aho ṇaarassa sohā saṃpadi| atthaṃ āsādido bhaavaṃ suyyo dīsai dahipiṇḍapaṇḍaresu pāsādesu aggāpaṇāl̤indesu pasāriagul̤amahurasaṅgado | via| gaṇiājaṇo ṇāariajaṇo a aṇṇoṇṇavisesamaṇḍidā attāṇaṃ daṃsaidukāmā tesu tesu pāsādesu savibbhamaṃ sañcaranti| ahaṃ | tu tādisāṇi pekkhia ummādiamāṇassa tattahodo rattisahāo homi tti ṇaarādo ṇiggado mhi| so vi dāva amhāaṃ adhaṇṇadāe | keṇa vi aṇatthasañcintaṇeṇa aṇṇādiso via saṃvutto| edaṃ tattahodo āvāsagihaṃ| ajja ṇaarāpaṇāl̤inde suṇāmi tattahodī | gihādo ṇiggadā rāadāriāe dhattī sahī atti| kiṃṇukhu ettha kayyaṃ| ahava hatthi hatthacañcal̤āṇi purusabhaggāṇi honti| ahava | gacchadu aṇattho amhāaṃ| avatthāsadisaṃ rāaul̤aṃ pavisāmi| (praviśya) hī hī eso attabhavaṃ kāmuajaṇavaṇṇaeṇa aṇul̤ito via | paṇḍu bhāveṇa ido eva āacchadi| ahava savvaṃ al̤aṅkāro hodi surūvāṇaṃ| (upetya) jedu bhavaṃ| (aho nagarasya śobhā samprati | astamāsādito bhagavān sūryo dṛśyate dadhipiṇḍapāṇḍareṣu prāsādeṣvagrāpaṇālindeṣu prasāritaguḍamadhurasaṅgata iva| gaṇikājano | nāgarikajanaścānyonyaviśeṣamaṇḍitāvātmānaṃ darśayitukāmau teṣu teṣu prāsādeṣu savibhramaṃ sañcarataḥ| ahaṃ tu tādṛśāni prekṣyonmādyatastatrabhavato | rātrisahāyo bhavāmīti nagarānnirgato'smi| so'pi tāvadasmākamadhanyatayā kenāpyanarthasaṃcintane nānyādṛśa iva saṃvṛttaḥ| etat | tatrabhavata āvāsagṛham| adya nagarāpaṇālinde śṛṇomi tatrabhavato gṛhānnirgatā rājadārikāyā dhātrī sakhī ceti| kiṃ nu khalvatra | kāryam| athavā hastihastacañcalāni puruṣabhāgyāni bhavanti| athavā gacchatvanartho'smākam| avasthāsadṛśaṃ rājakulaṃ praviśāmi | hī hī eṣo'trabhavān kāmukajanavarṇakenānulipta iva pāṇḍubhāveneta evāgacchati| athavā sarvamalaṅkāro bhavati surūpāṇām | jayatu bhavān|) | avimārakaḥ - vayasya! ativilambitamiva bhavatā nagare | vidūṣakaḥ - tumaṃ dāva āmantaṇavippal̤āddho via bamhaṇo ahorattaṃ cintesi| ahaṃ pi dāva diase ṇaaraṃ paribbhamia al̤addhabhoā pāaḍagaṇiā | via ratiṃta passado saiduṃ āacchāmi| (tvaṃ tāvadāmantraṇavipralabdha iva brāhmaṇo'horātraṃ cintayasi| ahamapi tāvad divase nagaraṃ | paribhramyālabdhabhogā prākṛtagaṇikeva rātrau pāśrvataḥ śayitumāgacchāmi|) | avimārakaḥ - sakhe! priyaṃ te kathayiṣyāmi | vidūṣakaḥ - kiṃ samatto amhāaṃ isisāvo| (kiṃ samāpto'smākamṛṣiśāpaḥ|) | avimārakaḥ - mūrkha! avaśyaṃ bhavitavye'rthe kaḥ praharṣaḥ | vidūṣakaḥ - kiṃ puṇa aṇṇaṃ| (kiṃ punaranyat|) | avimārakaḥ - kiṃ na dṛṣṭā kuraṅgyā dhātrī nalinikā ca | vidūṣakaḥ - āma bho! diṭṭhāo tattahodīo| kiṃ āṇīdaṃ| (āma bhoḥ! dṛṣṭe tatrabhavatyau| kimānītam|) | avimārakaḥ - asmacchokauṣadhamānītam | vidūṣakaḥ - pekkhāmi dāva| (paśyāmi tāvat|) | avimārakaḥ - kāle drakṣyasi| adya tāvacchrūyatām | vidūṣakaḥ - bhaṇādu bhaṇādu bhavaṃ| (bhaṇatu bhaṇatu bhavān|) | avimārakaḥ - kiṃ bahunā| tatrabhavatī bravīti adyaiva praveṣṭavyaṃ kanyāpuramiti | vidūṣakaḥ - (vihasya) keṇa khu uvāeṇa abbhantaraṃ pavisia jīva ggahaṇaṃ pattukāmo'si| amaccā ṇāma visamasīl̤ā kuntibho assa| (kena | khalūpāyenābhyantaraṃ praviśya jīvagrahaṇaṃ prāptukāmo'si| amātyā nāma viṣamaśīlāḥ kuntibhojasya|) | avimārakaḥ - kathaṃ bhavatāpi śaṅkanīyam| paśya, | bhagnā mayaikena parāḥ sasainyā | adyāpi gandhena na saṃśrayante | kiṃ mānuṣaiḥ so'pyasureśvaro me | hato bhujābhyāmavirūpadhārī || 9 ||

Report an error

विदूषकः - जाणामि जाणामि भवदो अमाणुसाणि कम्माणि। सव्वहा सङ्कणी ओ रत्तिच्छण्णो परगिहप्पवेसो। (जानामि जानामि भवतोऽमानुषाणि । कर्माणि। सर्वथा शङ्कनीयो रात्रिच्छन्नः परगृहप्रवेशः।) । अविमारकः - एष समासः। सर्वथा प्रवेष्टव्यं कुन्तिभोजस्य कन्यापुरम्। तदनुमन्तुमर्हति महाब्राह्मणः । विदूषकः - कहं मं उज्झिअ गच्छसि। अहं भवन्तं सव्वकाळं ण मुञ्चामि। अक्कोसन्तो वि एक्को इच्छिदव्वो। (कथं मामुज्झित्वा गच्छसि । अहं भवन्तं सर्वकालं न मुञ्चामि। आक्रोशन्नप्येक एष्टव्यः।) । अविमारकः - न जानाति भवान् शास्त्रमार्गम् । एकः परगृहं गच्छेद् द्वितीयेन तु मन्त्रयेत् । बहुभिः समरं कुर्यादित्ययं शास्त्रनिर्णयः ॥ १० ॥

vidūṣakaḥ - jāṇāmi jāṇāmi bhavado amāṇusāṇi kammāṇi| savvahā saṅkaṇī o ratticchaṇṇo paragihappaveso| (jānāmi jānāmi bhavato'mānuṣāṇi | karmāṇi| sarvathā śaṅkanīyo rātricchannaḥ paragṛhapraveśaḥ|) | avimārakaḥ - eṣa samāsaḥ| sarvathā praveṣṭavyaṃ kuntibhojasya kanyāpuram| tadanumantumarhati mahābrāhmaṇaḥ | vidūṣakaḥ - kahaṃ maṃ ujjhia gacchasi| ahaṃ bhavantaṃ savvakāl̤aṃ ṇa muñcāmi| akkosanto vi ekko icchidavvo| (kathaṃ māmujjhitvā gacchasi | ahaṃ bhavantaṃ sarvakālaṃ na muñcāmi| ākrośannapyeka eṣṭavyaḥ|) | avimārakaḥ - na jānāti bhavān śāstramārgam | ekaḥ paragṛhaṃ gacched dvitīyena tu mantrayet | bahubhiḥ samaraṃ kuryādityayaṃ śāstranirṇayaḥ || 10 ||

Report an error

तस्मादेकेनैव मया प्रवेष्टव्यं कुन्तिभोजस्य कन्यापुरम्। न ते वयं शङ्कनीयाः। पश्यतु भवान्, । मितगुणमिह कुन्तिभोजसैन्यं । नृपभवनं विभवैः सुखं प्रवेष्टुम् । वयमपि च भुजायुधप्रधानाः । किमिह सखे! भवतापि शङ्कनीयाः ॥ ११ ॥

tasmādekenaiva mayā praveṣṭavyaṃ kuntibhojasya kanyāpuram| na te vayaṃ śaṅkanīyāḥ| paśyatu bhavān, | mitaguṇamiha kuntibhojasainyaṃ | nṛpabhavanaṃ vibhavaiḥ sukhaṃ praveṣṭum | vayamapi ca bhujāyudhapradhānāḥ | kimiha sakhe! bhavatāpi śaṅkanīyāḥ || 11 ||

Report an error

विदूषकः - जइ एवं किदो णिच्चओ, संपदि णअरं पविसामो। तर्हि मम अत्थि मित्तो। तस्स आवासे काळं पडिवाळम्ह। (यद्येवं कृतो । निश्चयः, सम्प्रति नगरं प्रविशावः। तत्र ममास्ति मित्रम्। तस्यावासे कालं प्रतिपालयावः।) । अविमारकः - सम्यग् भवानाह। साम्प्रतमभ्यन्तरं प्रविश्य कृताह्रिको महाराजेनाभ्यनुज्ञातो वासगृहे शयनसंविधानं प्रविश्याज्ञातो नगरं प्रविश्य । भवतो मित्रगृहे कालं प्रतिपालयामि । (प्रविश्य) । चेटी - जेदु भट्टिदारओ। आवुत्तं हणाणोदअं। (जयतु भर्तृदारकः। आवृत्तं स्नानोदकम्।) । अविमारकः - अयमयमागच्छामि। गच्छाग्रतः । चेटी - जं भट्टिदारओ आणवेदि। (निष्क्रान्ता) (यद् भर्तृदारक आज्ञापयति।) । अविमारकः - वयस्य! अस्तमितो भगवान् दिवाकरः। सम्प्रति हि- । पूर्वा तु काष्ठा तिमिरानुलिप्ता । सन्ध्यारुणा भाति च पश्टिमाशा । द्विधा विभक्तान्तरमन्तरिक्षं । यात्यर्धनारीश्वररूपशोभाम् ॥ १२ ॥

vidūṣakaḥ - jai evaṃ kido ṇiccao, saṃpadi ṇaaraṃ pavisāmo| tarhi mama atthi mitto| tassa āvāse kāl̤aṃ paḍivāl̤amha| (yadyevaṃ kṛto | niścayaḥ, samprati nagaraṃ praviśāvaḥ| tatra mamāsti mitram| tasyāvāse kālaṃ pratipālayāvaḥ|) | avimārakaḥ - samyag bhavānāha| sāmpratamabhyantaraṃ praviśya kṛtāhriko mahārājenābhyanujñāto vāsagṛhe śayanasaṃvidhānaṃ praviśyājñāto nagaraṃ praviśya | bhavato mitragṛhe kālaṃ pratipālayāmi | (praviśya) | ceṭī - jedu bhaṭṭidārao| āvuttaṃ haṇāṇodaaṃ| (jayatu bhartṛdārakaḥ| āvṛttaṃ snānodakam|) | avimārakaḥ - ayamayamāgacchāmi| gacchāgrataḥ | ceṭī - jaṃ bhaṭṭidārao āṇavedi| (niṣkrāntā) (yad bhartṛdāraka ājñāpayati|) | avimārakaḥ - vayasya! astamito bhagavān divākaraḥ| samprati hi- | pūrvā tu kāṣṭhā timirānuliptā | sandhyāruṇā bhāti ca paśṭimāśā | dvidhā vibhaktāntaramantarikṣaṃ | yātyardhanārīśvararūpaśobhām || 12 ||

Report an error

विदूषकः - सुट्ठु भवं भणादि। अदिक्कन्दो दिअसो। आरूढो पओसो। (सुष्ठु भवान् भणति। अतिक्रान्तो दिवसः। आरूढः प्रदोषः।) । अविमारकः - अहो विचित्रस्वभावता जगतः। कुतः, । व्यामृष्टसूर्यतिलको विततोडुमालो । नष्टातपो मृदुमनोहरशीतवातः । संलीनकामुकजनः प्रविकीर्णशूरो । वेषान्तरं रचयतीव मनुष्यलोकः ॥ १३ ॥

vidūṣakaḥ - suṭṭhu bhavaṃ bhaṇādi| adikkando diaso| ārūḍho paoso| (suṣṭhu bhavān bhaṇati| atikrānto divasaḥ| ārūḍhaḥ pradoṣaḥ|) | avimārakaḥ - aho vicitrasvabhāvatā jagataḥ| kutaḥ, | vyāmṛṣṭasūryatilako vitatoḍumālo | naṣṭātapo mṛdumanoharaśītavātaḥ | saṃlīnakāmukajanaḥ pravikīrṇaśūro | veṣāntaraṃ racayatīva manuṣyalokaḥ || 13 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).