Skip to content

हरिवंशपर्व · अध्यायः ३८

Aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

57 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

अष्टत्रिंशोऽध्यायः । वैशम्पायन उवाच । भजमानस्य पुत्रोऽथ रथमुख्यो विदूरथः । राजाधिदेवः शूरस्तु विदूरथसुतोऽभवत् ॥ १ ॥

aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ | vaiśampāyana uvāca | bhajamānasya putro'tha rathamukhyo vidūrathaḥ | rājādhidevaḥ śūrastu vidūrathasuto'bhavat || 1 ||

Report an error

राजाधिदेवस्य सुता जज्ञिरे वीर्यवत्तराः । दत्तातिदत्तबलिनौ शोणाश्वः श्वेतवाहनः ॥ २ ॥

rājādhidevasya sutā jajñire vīryavattarāḥ | dattātidattabalinau śoṇāśvaḥ śvetavāhanaḥ || 2 ||

Report an error

शमी च दण्डशर्मा च दण्डशत्रुश्च शत्रुजित् । श्रवणा च श्रविष्ठा च स्वसारौ सम्बभूवतुः ॥ ३ ॥

śamī ca daṇḍaśarmā ca daṇḍaśatruśca śatrujit | śravaṇā ca śraviṣṭhā ca svasārau sambabhūvatuḥ || 3 ||

Report an error

शमीपुत्रः प्रतिक्षत्रः प्रतिक्षत्रस्य चात्मजः । स्वयंभोजः स्वयंभोजाद्धृदीकः सम्बभूव ह ॥ ४ ॥

śamīputraḥ pratikṣatraḥ pratikṣatrasya cātmajaḥ | svayaṃbhojaḥ svayaṃbhojāddhṛdīkaḥ sambabhūva ha || 4 ||

Report an error

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि सर्वे भीमपराक्रमाः । कृतवर्माग्रजस्तेषां शतधन्वाथ मध्यमः ॥ ५ ॥

tasya putrā babhūvurhi sarve bhīmaparākramāḥ | kṛtavarmāgrajasteṣāṃ śatadhanvātha madhyamaḥ || 5 ||

Report an error

देवर्षेर्वचनात् तस्य भिषग् वैतरणश्च यः । सुदान्तश्च विदान्तश्च कामदा कामदन्तिका ॥ ६ ॥

devarṣervacanāt tasya bhiṣag vaitaraṇaśca yaḥ | sudāntaśca vidāntaśca kāmadā kāmadantikā || 6 ||

Report an error

देववांश्चाभवत् पुत्रो विद्वान् कम्बलबर्हिषः । असमौजास्तथा वीरो नासमौजाश्च तावुभौ ॥ ७ ॥

devavāṃścābhavat putro vidvān kambalabarhiṣaḥ | asamaujāstathā vīro nāsamaujāśca tāvubhau || 7 ||

Report an error

अजातपुत्राय सुतान् प्रददावसमौजसे । सुदंष्ट्रं चारुरूपं च कृष्णमित्यन्धकास्त्रयः ॥ ८ ॥

ajātaputrāya sutān pradadāvasamaujase | sudaṃṣṭraṃ cārurūpaṃ ca kṛṣṇamityandhakāstrayaḥ || 8 ||

Report an error

एते चान्ये च बहवो अन्धकाः कथितास्तव । अन्धकानामिमं वंशं धारयेद् यस्तु नित्यशः ॥ ९ ॥

ete cānye ca bahavo andhakāḥ kathitāstava | andhakānāmimaṃ vaṃśaṃ dhārayed yastu nityaśaḥ || 9 ||

Report an error

आत्मनो विपुलं वंशं लभते नात्र सशयः । गान्धारी चैव माद्री च क्रोष्टुर्भार्ये बभूवतुः ॥ १० ॥

ātmano vipulaṃ vaṃśaṃ labhate nātra saśayaḥ | gāndhārī caiva mādrī ca kroṣṭurbhārye babhūvatuḥ || 10 ||

Report an error

गान्धारी जनयामास अनमित्रं महाबलम् । माद्री युधाजितं पुत्रं ततो वै देवमीढुषम् ॥ ११ ॥

gāndhārī janayāmāsa anamitraṃ mahābalam | mādrī yudhājitaṃ putraṃ tato vai devamīḍhuṣam || 11 ||

Report an error

अनमित्रममित्राणां जेतारमपराजितम् । अनमित्रसुतो निघ्नो निघ्नतो द्वौ बभूवतुः ॥ १२ ॥

anamitramamitrāṇāṃ jetāramaparājitam | anamitrasuto nighno nighnato dvau babhūvatuḥ || 12 ||

Report an error

प्रसेनश्चाथ सत्राजिच्छत्रुसेनाजितावुभौ । प्रसेनो द्वारवत्यां तु निवसन्त्यां महामणिम् ॥ १३ ॥

prasenaścātha satrājicchatrusenājitāvubhau | praseno dvāravatyāṃ tu nivasantyāṃ mahāmaṇim || 13 ||

Report an error

दिव्यं स्यमन्तकं नाम समुद्रादुपलब्धवान् । तस्य सत्राजितः सूर्यः सखा प्राणसमोऽभवत् ॥ १४ ॥

divyaṃ syamantakaṃ nāma samudrādupalabdhavān | tasya satrājitaḥ sūryaḥ sakhā prāṇasamo'bhavat || 14 ||

Report an error

स कदाचिन्निशापाये रथेन रथिनां वरः । अब्धिकूलमुपस्प्रष्टुमुपस्थातुं ययौ रविम् ॥ १५ ॥

sa kadācinniśāpāye rathena rathināṃ varaḥ | abdhikūlamupaspraṣṭumupasthātuṃ yayau ravim || 15 ||

Report an error

तस्योपतिष्ठतः सूर्यं विवस्वानग्रतः स्थितः । अस्पष्टमूर्तिर्भगवांस्तेजोमण्डलवान् प्रभूः ॥ १६ ॥

tasyopatiṣṭhataḥ sūryaṃ vivasvānagrataḥ sthitaḥ | aspaṣṭamūrtirbhagavāṃstejomaṇḍalavān prabhūḥ || 16 ||

Report an error

अथ राजा विवस्वन्तमुवाच स्थितमग्रतः । यथैवं व्योम्नि पश्यामि सदा त्वां ज्योतिषाम्पते ॥ १७ ॥

atha rājā vivasvantamuvāca sthitamagrataḥ | yathaivaṃ vyomni paśyāmi sadā tvāṃ jyotiṣāmpate || 17 ||

Report an error

तेजोमण्डलिनं देवं तथैव पुरतः स्थितम् । को विशेषोऽस्ति मे त्वत्तः सख्येनोपागतस्य वै ॥ १८ ॥

tejomaṇḍalinaṃ devaṃ tathaiva purataḥ sthitam | ko viśeṣo'sti me tvattaḥ sakhyenopāgatasya vai || 18 ||

Report an error

एतच्छ्रुत्वा तु भगवान् मणिरत्नं स्यमन्तकम् । स्वकण्ठादवमुच्यैव एकान्ते न्यस्तवान् विभुः ॥ १९ ॥

etacchrutvā tu bhagavān maṇiratnaṃ syamantakam | svakaṇṭhādavamucyaiva ekānte nyastavān vibhuḥ || 19 ||

Report an error

ततो विग्रहवन्तं तं ददर्श नृपतिस्तदा । प्रीतिमानथ तं दृष्ट्वा मुहूर्तं कृतवान् कथाम् ॥ २० ॥

tato vigrahavantaṃ taṃ dadarśa nṛpatistadā | prītimānatha taṃ dṛṣṭvā muhūrtaṃ kṛtavān kathām || 20 ||

Report an error

तमपि प्रस्थितं भूयो विवस्वन्तं स सत्रजित् । लोकानुद्भासयस्येतान् येन त्वं सततं प्रभो । तदेतन्मणिरत्नं मे भगवन् दातुमर्हसि ॥ २१ ॥

tamapi prasthitaṃ bhūyo vivasvantaṃ sa satrajit | lokānudbhāsayasyetān yena tvaṃ satataṃ prabho | tadetanmaṇiratnaṃ me bhagavan dātumarhasi || 21 ||

Report an error

ततः स्यमन्तकमणिं दत्तवांस्तस्य भास्करः । स तमाबद्ध्य नगरीं प्रविवेश महीपतिः ॥ २२ ॥

tataḥ syamantakamaṇiṃ dattavāṃstasya bhāskaraḥ | sa tamābaddhya nagarīṃ praviveśa mahīpatiḥ || 22 ||

Report an error

तं जनाः पर्यधावन्त सूर्योऽयं गच्छतीति ह । पुरीं विस्मापयित्वा च राजा त्वन्तःपुरं ययौ ॥ २३ ॥

taṃ janāḥ paryadhāvanta sūryo'yaṃ gacchatīti ha | purīṃ vismāpayitvā ca rājā tvantaḥpuraṃ yayau || 23 ||

Report an error

तत् प्रसेनजितं दिव्यं मणिरत्नं स्यमन्तकम् । ददौ भ्रात्रे नरपतिः प्रेम्णा सत्राजिदुत्तमम् ॥ २४ ॥

tat prasenajitaṃ divyaṃ maṇiratnaṃ syamantakam | dadau bhrātre narapatiḥ premṇā satrājiduttamam || 24 ||

Report an error

स मणिः स्यन्दते रुक्मं वृष्ण्यन्धकनिवेशने । कालवर्षी च पर्जन्यो न च व्याधिभयं ह्यभूत् ॥ २५ ॥

sa maṇiḥ syandate rukmaṃ vṛṣṇyandhakaniveśane | kālavarṣī ca parjanyo na ca vyādhibhayaṃ hyabhūt || 25 ||

Report an error

लिप्सां चक्रे प्रसेनात्तु मणिरत्ने स्यमन्तके । गोविन्दो न च तल्लेभे शक्तोऽपि न जहार सः ॥ २६ ॥

lipsāṃ cakre prasenāttu maṇiratne syamantake | govindo na ca tallebhe śakto'pi na jahāra saḥ || 26 ||

Report an error

कदाचिन्मृगयां यातः प्रसेनस्तेन भूषितः । स्यमन्तककृते सिंहाद् वधं प्राप वनेचरात ॥ २७ ॥

kadācinmṛgayāṃ yātaḥ prasenastena bhūṣitaḥ | syamantakakṛte siṃhād vadhaṃ prāpa vanecarāta || 27 ||

Report an error

अथ सिंहं प्रधावन्तमृक्षराजो महाबलः । निहत्य मणिरत्नं तदादाय बिलमाविशत् ॥ २८ ॥

atha siṃhaṃ pradhāvantamṛkṣarājo mahābalaḥ | nihatya maṇiratnaṃ tadādāya bilamāviśat || 28 ||

Report an error

ततो वृष्ण्यन्धकाः कृष्णं प्रसेनवधकारणात् । प्रार्थनां तां मणेर्बुद्ध्या सर्व एव शशङ्किरे ॥ २९ ॥

tato vṛṣṇyandhakāḥ kṛṣṇaṃ prasenavadhakāraṇāt | prārthanāṃ tāṃ maṇerbuddhyā sarva eva śaśaṅkire || 29 ||

Report an error

स शङ्क्यमानो धर्मात्मा नकारी तस्य कर्मणः । आहरिष्ये मणिमिति प्रतिज्ञाय वनं ययौ ॥ ३० ॥

sa śaṅkyamāno dharmātmā nakārī tasya karmaṇaḥ | āhariṣye maṇimiti pratijñāya vanaṃ yayau || 30 ||

Report an error

यत्र प्रसेनो मृगयामाचरत् तत्र चाप्यथ । प्रसेनस्य पदं गृह्य पुरुषैराप्तकारिभिः ॥ ३१ ॥

yatra praseno mṛgayāmācarat tatra cāpyatha | prasenasya padaṃ gṛhya puruṣairāptakāribhiḥ || 31 ||

Report an error

ऋक्षवन्तं गिरिवरं विन्ध्यं च गिरिमुत्तमम् । अन्वेषयन् परिश्रान्तः स ददर्श महामनाः ॥ ३२ ॥

ṛkṣavantaṃ girivaraṃ vindhyaṃ ca girimuttamam | anveṣayan pariśrāntaḥ sa dadarśa mahāmanāḥ || 32 ||

Report an error

साश्वं हतं प्रसेनं वै नाविन्दच्चेच्छितं मणिम् । अथ सिंहः प्रसेनस्य शरीरस्याविदूरतः ॥ ३३ ॥

sāśvaṃ hataṃ prasenaṃ vai nāvindaccecchitaṃ maṇim | atha siṃhaḥ prasenasya śarīrasyāvidūrataḥ || 33 ||

Report an error

ऋक्षेण निहतो दृष्टः पादैर्ऋक्षश्च सूचितः । पादैरन्वेषयामास गुहामृक्षस्य माधवः ॥ ३४ ॥

ṛkṣeṇa nihato dṛṣṭaḥ pādairṛkṣaśca sūcitaḥ | pādairanveṣayāmāsa guhāmṛkṣasya mādhavaḥ || 34 ||

Report an error

महत्यृक्षबिले वाणीं शुश्राव प्रमदेरिताम् । धात्र्या कुमारमादाय सुतं जाम्बवतो नृप । क्रीडापयन्त्या मणिना मा रोदीरित्यथेररिताम् ॥ ३५ ॥

mahatyṛkṣabile vāṇīṃ śuśrāva pramaderitām | dhātryā kumāramādāya sutaṃ jāmbavato nṛpa | krīḍāpayantyā maṇinā mā rodīrityatheraritām || 35 ||

Report an error

धात्र्युवाच । सिंहः प्रसेनमवधीत् सिंहो जाम्बवता हतः । सुकुमारक मा रोदीस्तव ह्येष स्यमन्तकः ॥ ३६ ॥

dhātryuvāca | siṃhaḥ prasenamavadhīt siṃho jāmbavatā hataḥ | sukumāraka mā rodīstava hyeṣa syamantakaḥ || 36 ||

Report an error

सुव्यक्तीकृतशब्दस्तु तूष्णीं बिलमथाविशत् । प्रविश्य चापि भगवांस्तमृक्षबिलमञ्जसा ॥ ३७ ॥

suvyaktīkṛtaśabdastu tūṣṇīṃ bilamathāviśat | praviśya cāpi bhagavāṃstamṛkṣabilamañjasā || 37 ||

Report an error

स्थापयित्वा बिलद्वारि यदूंल्लाँङ्गलिना सह । शार्ङ्गधन्वा बिलस्थं तु जाम्बवन्तं ददर्श ह ॥ ३८ ॥

sthāpayitvā biladvāri yadūṃllā~ṅgalinā saha | śārṅgadhanvā bilasthaṃ tu jāmbavantaṃ dadarśa ha || 38 ||

Report an error

युयुधे वासुदेवस्तु बिले जाम्बवता सह । बाहुभ्यामेव गोविन्दो दिवसानेकविंशतिम् ॥ ३९ ॥

yuyudhe vāsudevastu bile jāmbavatā saha | bāhubhyāmeva govindo divasānekaviṃśatim || 39 ||

Report an error

प्रविष्टे तु बिलं कृष्णे बलदेवपुरःसराः । पुरीं द्वारवतीमेत्य हतं कृष्णं न्यवेदयन् ॥ ४० ॥

praviṣṭe tu bilaṃ kṛṣṇe baladevapuraḥsarāḥ | purīṃ dvāravatīmetya hataṃ kṛṣṇaṃ nyavedayan || 40 ||

Report an error

वासुदेवस्तु निर्जित्य जाम्बवन्तं महाबलम् । भेजे जाम्बवतीं कन्यामृक्षराजस्य सम्मताम् । मणिं स्यमन्तकं चैव जग्राहात्मविशुद्धये ॥ ४१ ॥

vāsudevastu nirjitya jāmbavantaṃ mahābalam | bheje jāmbavatīṃ kanyāmṛkṣarājasya sammatām | maṇiṃ syamantakaṃ caiva jagrāhātmaviśuddhaye || 41 ||

Report an error

अनुनीयर्क्षराजानं निर्ययौ च तदा बिलात् । द्वारकामगमत् कृष्णः श्रिया परमया युतः ॥ ४२ ॥

anunīyarkṣarājānaṃ niryayau ca tadā bilāt | dvārakāmagamat kṛṣṇaḥ śriyā paramayā yutaḥ || 42 ||

Report an error

एवं स मणिमाहृत्य विशोध्यात्मानमच्युतः । ददौ सत्राजिते तं वै सर्वसात्त्वतसंसदि ॥ ४३ ॥

evaṃ sa maṇimāhṛtya viśodhyātmānamacyutaḥ | dadau satrājite taṃ vai sarvasāttvatasaṃsadi || 43 ||

Report an error

एवं मिथ्याभिशप्तेन कृष्णेनामित्रघातिना । आत्मा विशोधितः पापाद् विनिर्जित्य स्यमन्तकम् । सत्राजितो दश त्वात्सन्भार्यास्तासां शतं सुताः । ख्यातिमन्तस्त्रयस्तेषां भङ्गकारस्तु पूर्वजः ॥ ४४–४५ ॥

evaṃ mithyābhiśaptena kṛṣṇenāmitraghātinā | ātmā viśodhitaḥ pāpād vinirjitya syamantakam | satrājito daśa tvātsanbhāryāstāsāṃ śataṃ sutāḥ | khyātimantastrayasteṣāṃ bhaṅgakārastu pūrvajaḥ || 44–45 ||

Report an error

वीरो वातपतिश्चैव उपस्वावांश्च ते त्रयः । कुमार्यश्चापि तिस्रो वै दिक्षु ख्याता नराधिप ॥ ४६ ॥

vīro vātapatiścaiva upasvāvāṃśca te trayaḥ | kumāryaścāpi tisro vai dikṣu khyātā narādhipa || 46 ||

Report an error

सत्यभामोत्तमा स्त्रीणां व्रतिनी च दृढव्रता । तथा प्रस्वापिनी चैव भार्यां कृष्णाय तां ददौ ॥ ४७ ॥

satyabhāmottamā strīṇāṃ vratinī ca dṛḍhavratā | tathā prasvāpinī caiva bhāryāṃ kṛṣṇāya tāṃ dadau || 47 ||

Report an error

समाक्षो भङ्गकारस्य नारेयश्च नरोत्तमौ । जज्ञाते गुणसम्पन्नौ विश्रुतौ रूपसम्पदा ॥ ४८ ॥

samākṣo bhaṅgakārasya nāreyaśca narottamau | jajñāte guṇasampannau viśrutau rūpasampadā || 48 ||

Report an error

माद्रीपुत्रस्य जज्ञेऽथ पृश्निः पुत्रो युधाजितः । जज्ञाते तनयौ पृश्नेः श्वफल्कश्चित्रकस्तथा ॥ ४९ ॥

mādrīputrasya jajñe'tha pṛśniḥ putro yudhājitaḥ | jajñāte tanayau pṛśneḥ śvaphalkaścitrakastathā || 49 ||

Report an error

श्वफल्कः काशिराजस्य सुतां भार्यामविन्दत । गान्दिनीं नाम तस्याश्च सदा गाः प्रददौ पिता ॥ ५० ॥

śvaphalkaḥ kāśirājasya sutāṃ bhāryāmavindata | gāndinīṃ nāma tasyāśca sadā gāḥ pradadau pitā || 50 ||

Report an error

तस्यां जज्ञे महाबाहुः श्रुतवानिति विश्रुतः । अक्रूरोऽथ महाभागो यज्वा विपुलदक्षिणः ॥ ५१ ॥

tasyāṃ jajñe mahābāhuḥ śrutavāniti viśrutaḥ | akrūro'tha mahābhāgo yajvā vipuladakṣiṇaḥ || 51 ||

Report an error

उपासङ्गस्तथा मद्गुर्मृदुरश्चारिमेजयः । अविक्षिपस्तथोपेक्षः शत्रुहा चारिमर्दनः ॥ ५२ ॥

upāsaṅgastathā madgurmṛduraścārimejayaḥ | avikṣipastathopekṣaḥ śatruhā cārimardanaḥ || 52 ||

Report an error

धर्मधृग् यतिधर्मा च गृध्रो भोजोऽन्धकस्तथा । आवाहप्रतिवाहौ च सुन्दरी च वराङ्गना ॥ ५३ ॥

dharmadhṛg yatidharmā ca gṛdhro bhojo'ndhakastathā | āvāhaprativāhau ca sundarī ca varāṅganā || 53 ||

Report an error

विश्रुता साम्बमहिषी कन्या चास्य वसुंधरा । रूपयौवनसम्पन्ना सर्वसत्त्वमनोहरा ॥ ५४ ॥

viśrutā sāmbamahiṣī kanyā cāsya vasuṃdharā | rūpayauvanasampannā sarvasattvamanoharā || 54 ||

Report an error

अक्रूरेणोग्रसेन्यां तु सुतौ द्वौ कुरुनन्दन । प्रसेनश्चोपदेवश्च जज्ञाते देववर्चसौ ॥ ५५ ॥

akrūreṇograsenyāṃ tu sutau dvau kurunandana | prasenaścopadevaśca jajñāte devavarcasau || 55 ||

Report an error

चित्रकस्याभवन् पुत्राः पृथुर्विपृथुरेव च । अश्वग्रीवोऽश्वबाहुश्च सुपार्श्वकगवेषणौ ॥ ५६ ॥

citrakasyābhavan putrāḥ pṛthurvipṛthureva ca | aśvagrīvo'śvabāhuśca supārśvakagaveṣaṇau || 56 ||

Report an error

अरिष्टनेमिरश्वश्च सुधर्मा धर्मभृत् तथा । सुबाहुर्बहुबाहुश्च श्रविष्ठाश्रवणे स्त्रियौ ॥ ५७ ॥

ariṣṭanemiraśvaśca sudharmā dharmabhṛt tathā | subāhurbahubāhuśca śraviṣṭhāśravaṇe striyau || 57 ||

Report an error

इमां मिथ्याभिशस्तिं यः कृष्णस्य समुदाहृताम् । वेद मिथ्याभिशापास्तं न स्पृशन्ति कदाचन ॥ ५८ ॥

imāṃ mithyābhiśastiṃ yaḥ kṛṣṇasya samudāhṛtām | veda mithyābhiśāpāstaṃ na spṛśanti kadācana || 58 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).