हरिवंशपर्व · अध्यायः ३८
Aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
57 verses·Sanskrit with transliteration
अष्टत्रिंशोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
भजमानस्य पुत्रोऽथ रथमुख्यो विदूरथः ।
राजाधिदेवः शूरस्तु विदूरथसुतोऽभवत् ॥ १ ॥
aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
bhajamānasya putro'tha rathamukhyo vidūrathaḥ |
rājādhidevaḥ śūrastu vidūrathasuto'bhavat || 1 ||
राजाधिदेवस्य सुता जज्ञिरे वीर्यवत्तराः ।
दत्तातिदत्तबलिनौ शोणाश्वः श्वेतवाहनः ॥ २ ॥
rājādhidevasya sutā jajñire vīryavattarāḥ |
dattātidattabalinau śoṇāśvaḥ śvetavāhanaḥ || 2 ||
शमी च दण्डशर्मा च दण्डशत्रुश्च शत्रुजित् ।
श्रवणा च श्रविष्ठा च स्वसारौ सम्बभूवतुः ॥ ३ ॥
śamī ca daṇḍaśarmā ca daṇḍaśatruśca śatrujit |
śravaṇā ca śraviṣṭhā ca svasārau sambabhūvatuḥ || 3 ||
शमीपुत्रः प्रतिक्षत्रः प्रतिक्षत्रस्य चात्मजः ।
स्वयंभोजः स्वयंभोजाद्धृदीकः सम्बभूव ह ॥ ४ ॥
śamīputraḥ pratikṣatraḥ pratikṣatrasya cātmajaḥ |
svayaṃbhojaḥ svayaṃbhojāddhṛdīkaḥ sambabhūva ha || 4 ||
तस्य पुत्रा बभूवुर्हि सर्वे भीमपराक्रमाः ।
कृतवर्माग्रजस्तेषां शतधन्वाथ मध्यमः ॥ ५ ॥
tasya putrā babhūvurhi sarve bhīmaparākramāḥ |
kṛtavarmāgrajasteṣāṃ śatadhanvātha madhyamaḥ || 5 ||
देवर्षेर्वचनात् तस्य भिषग् वैतरणश्च यः ।
सुदान्तश्च विदान्तश्च कामदा कामदन्तिका ॥ ६ ॥
devarṣervacanāt tasya bhiṣag vaitaraṇaśca yaḥ |
sudāntaśca vidāntaśca kāmadā kāmadantikā || 6 ||
देववांश्चाभवत् पुत्रो विद्वान् कम्बलबर्हिषः ।
असमौजास्तथा वीरो नासमौजाश्च तावुभौ ॥ ७ ॥
devavāṃścābhavat putro vidvān kambalabarhiṣaḥ |
asamaujāstathā vīro nāsamaujāśca tāvubhau || 7 ||
अजातपुत्राय सुतान् प्रददावसमौजसे ।
सुदंष्ट्रं चारुरूपं च कृष्णमित्यन्धकास्त्रयः ॥ ८ ॥
ajātaputrāya sutān pradadāvasamaujase |
sudaṃṣṭraṃ cārurūpaṃ ca kṛṣṇamityandhakāstrayaḥ || 8 ||
एते चान्ये च बहवो अन्धकाः कथितास्तव ।
अन्धकानामिमं वंशं धारयेद् यस्तु नित्यशः ॥ ९ ॥
ete cānye ca bahavo andhakāḥ kathitāstava |
andhakānāmimaṃ vaṃśaṃ dhārayed yastu nityaśaḥ || 9 ||
आत्मनो विपुलं वंशं लभते नात्र सशयः ।
गान्धारी चैव माद्री च क्रोष्टुर्भार्ये बभूवतुः ॥ १० ॥
ātmano vipulaṃ vaṃśaṃ labhate nātra saśayaḥ |
gāndhārī caiva mādrī ca kroṣṭurbhārye babhūvatuḥ || 10 ||
गान्धारी जनयामास अनमित्रं महाबलम् ।
माद्री युधाजितं पुत्रं ततो वै देवमीढुषम् ॥ ११ ॥
gāndhārī janayāmāsa anamitraṃ mahābalam |
mādrī yudhājitaṃ putraṃ tato vai devamīḍhuṣam || 11 ||
अनमित्रममित्राणां जेतारमपराजितम् ।
अनमित्रसुतो निघ्नो निघ्नतो द्वौ बभूवतुः ॥ १२ ॥
anamitramamitrāṇāṃ jetāramaparājitam |
anamitrasuto nighno nighnato dvau babhūvatuḥ || 12 ||
प्रसेनश्चाथ सत्राजिच्छत्रुसेनाजितावुभौ ।
प्रसेनो द्वारवत्यां तु निवसन्त्यां महामणिम् ॥ १३ ॥
prasenaścātha satrājicchatrusenājitāvubhau |
praseno dvāravatyāṃ tu nivasantyāṃ mahāmaṇim || 13 ||
दिव्यं स्यमन्तकं नाम समुद्रादुपलब्धवान् ।
तस्य सत्राजितः सूर्यः सखा प्राणसमोऽभवत् ॥ १४ ॥
divyaṃ syamantakaṃ nāma samudrādupalabdhavān |
tasya satrājitaḥ sūryaḥ sakhā prāṇasamo'bhavat || 14 ||
स कदाचिन्निशापाये रथेन रथिनां वरः ।
अब्धिकूलमुपस्प्रष्टुमुपस्थातुं ययौ रविम् ॥ १५ ॥
sa kadācinniśāpāye rathena rathināṃ varaḥ |
abdhikūlamupaspraṣṭumupasthātuṃ yayau ravim || 15 ||
तस्योपतिष्ठतः सूर्यं विवस्वानग्रतः स्थितः ।
अस्पष्टमूर्तिर्भगवांस्तेजोमण्डलवान् प्रभूः ॥ १६ ॥
tasyopatiṣṭhataḥ sūryaṃ vivasvānagrataḥ sthitaḥ |
aspaṣṭamūrtirbhagavāṃstejomaṇḍalavān prabhūḥ || 16 ||
अथ राजा विवस्वन्तमुवाच स्थितमग्रतः ।
यथैवं व्योम्नि पश्यामि सदा त्वां ज्योतिषाम्पते ॥ १७ ॥
atha rājā vivasvantamuvāca sthitamagrataḥ |
yathaivaṃ vyomni paśyāmi sadā tvāṃ jyotiṣāmpate || 17 ||
तेजोमण्डलिनं देवं तथैव पुरतः स्थितम् ।
को विशेषोऽस्ति मे त्वत्तः सख्येनोपागतस्य वै ॥ १८ ॥
tejomaṇḍalinaṃ devaṃ tathaiva purataḥ sthitam |
ko viśeṣo'sti me tvattaḥ sakhyenopāgatasya vai || 18 ||
एतच्छ्रुत्वा तु भगवान् मणिरत्नं स्यमन्तकम् ।
स्वकण्ठादवमुच्यैव एकान्ते न्यस्तवान् विभुः ॥ १९ ॥
etacchrutvā tu bhagavān maṇiratnaṃ syamantakam |
svakaṇṭhādavamucyaiva ekānte nyastavān vibhuḥ || 19 ||
ततो विग्रहवन्तं तं ददर्श नृपतिस्तदा ।
प्रीतिमानथ तं दृष्ट्वा मुहूर्तं कृतवान् कथाम् ॥ २० ॥
tato vigrahavantaṃ taṃ dadarśa nṛpatistadā |
prītimānatha taṃ dṛṣṭvā muhūrtaṃ kṛtavān kathām || 20 ||
तमपि प्रस्थितं भूयो विवस्वन्तं स सत्रजित् ।
लोकानुद्भासयस्येतान् येन त्वं सततं प्रभो ।
तदेतन्मणिरत्नं मे भगवन् दातुमर्हसि ॥ २१ ॥
tamapi prasthitaṃ bhūyo vivasvantaṃ sa satrajit |
lokānudbhāsayasyetān yena tvaṃ satataṃ prabho |
tadetanmaṇiratnaṃ me bhagavan dātumarhasi || 21 ||
ततः स्यमन्तकमणिं दत्तवांस्तस्य भास्करः ।
स तमाबद्ध्य नगरीं प्रविवेश महीपतिः ॥ २२ ॥
tataḥ syamantakamaṇiṃ dattavāṃstasya bhāskaraḥ |
sa tamābaddhya nagarīṃ praviveśa mahīpatiḥ || 22 ||
तं जनाः पर्यधावन्त सूर्योऽयं गच्छतीति ह ।
पुरीं विस्मापयित्वा च राजा त्वन्तःपुरं ययौ ॥ २३ ॥
taṃ janāḥ paryadhāvanta sūryo'yaṃ gacchatīti ha |
purīṃ vismāpayitvā ca rājā tvantaḥpuraṃ yayau || 23 ||
तत् प्रसेनजितं दिव्यं मणिरत्नं स्यमन्तकम् ।
ददौ भ्रात्रे नरपतिः प्रेम्णा सत्राजिदुत्तमम् ॥ २४ ॥
tat prasenajitaṃ divyaṃ maṇiratnaṃ syamantakam |
dadau bhrātre narapatiḥ premṇā satrājiduttamam || 24 ||
स मणिः स्यन्दते रुक्मं वृष्ण्यन्धकनिवेशने ।
कालवर्षी च पर्जन्यो न च व्याधिभयं ह्यभूत् ॥ २५ ॥
sa maṇiḥ syandate rukmaṃ vṛṣṇyandhakaniveśane |
kālavarṣī ca parjanyo na ca vyādhibhayaṃ hyabhūt || 25 ||
लिप्सां चक्रे प्रसेनात्तु मणिरत्ने स्यमन्तके ।
गोविन्दो न च तल्लेभे शक्तोऽपि न जहार सः ॥ २६ ॥
lipsāṃ cakre prasenāttu maṇiratne syamantake |
govindo na ca tallebhe śakto'pi na jahāra saḥ || 26 ||
कदाचिन्मृगयां यातः प्रसेनस्तेन भूषितः ।
स्यमन्तककृते सिंहाद् वधं प्राप वनेचरात ॥ २७ ॥
kadācinmṛgayāṃ yātaḥ prasenastena bhūṣitaḥ |
syamantakakṛte siṃhād vadhaṃ prāpa vanecarāta || 27 ||
अथ सिंहं प्रधावन्तमृक्षराजो महाबलः ।
निहत्य मणिरत्नं तदादाय बिलमाविशत् ॥ २८ ॥
atha siṃhaṃ pradhāvantamṛkṣarājo mahābalaḥ |
nihatya maṇiratnaṃ tadādāya bilamāviśat || 28 ||
ततो वृष्ण्यन्धकाः कृष्णं प्रसेनवधकारणात् ।
प्रार्थनां तां मणेर्बुद्ध्या सर्व एव शशङ्किरे ॥ २९ ॥
tato vṛṣṇyandhakāḥ kṛṣṇaṃ prasenavadhakāraṇāt |
prārthanāṃ tāṃ maṇerbuddhyā sarva eva śaśaṅkire || 29 ||
स शङ्क्यमानो धर्मात्मा नकारी तस्य कर्मणः ।
आहरिष्ये मणिमिति प्रतिज्ञाय वनं ययौ ॥ ३० ॥
sa śaṅkyamāno dharmātmā nakārī tasya karmaṇaḥ |
āhariṣye maṇimiti pratijñāya vanaṃ yayau || 30 ||
यत्र प्रसेनो मृगयामाचरत् तत्र चाप्यथ ।
प्रसेनस्य पदं गृह्य पुरुषैराप्तकारिभिः ॥ ३१ ॥
yatra praseno mṛgayāmācarat tatra cāpyatha |
prasenasya padaṃ gṛhya puruṣairāptakāribhiḥ || 31 ||
ऋक्षवन्तं गिरिवरं विन्ध्यं च गिरिमुत्तमम् ।
अन्वेषयन् परिश्रान्तः स ददर्श महामनाः ॥ ३२ ॥
ṛkṣavantaṃ girivaraṃ vindhyaṃ ca girimuttamam |
anveṣayan pariśrāntaḥ sa dadarśa mahāmanāḥ || 32 ||
साश्वं हतं प्रसेनं वै नाविन्दच्चेच्छितं मणिम् ।
अथ सिंहः प्रसेनस्य शरीरस्याविदूरतः ॥ ३३ ॥
sāśvaṃ hataṃ prasenaṃ vai nāvindaccecchitaṃ maṇim |
atha siṃhaḥ prasenasya śarīrasyāvidūrataḥ || 33 ||
ऋक्षेण निहतो दृष्टः पादैर्ऋक्षश्च सूचितः ।
पादैरन्वेषयामास गुहामृक्षस्य माधवः ॥ ३४ ॥
ṛkṣeṇa nihato dṛṣṭaḥ pādairṛkṣaśca sūcitaḥ |
pādairanveṣayāmāsa guhāmṛkṣasya mādhavaḥ || 34 ||
महत्यृक्षबिले वाणीं शुश्राव प्रमदेरिताम् ।
धात्र्या कुमारमादाय सुतं जाम्बवतो नृप ।
क्रीडापयन्त्या मणिना मा रोदीरित्यथेररिताम् ॥ ३५ ॥
mahatyṛkṣabile vāṇīṃ śuśrāva pramaderitām |
dhātryā kumāramādāya sutaṃ jāmbavato nṛpa |
krīḍāpayantyā maṇinā mā rodīrityatheraritām || 35 ||
धात्र्युवाच ।
सिंहः प्रसेनमवधीत् सिंहो जाम्बवता हतः ।
सुकुमारक मा रोदीस्तव ह्येष स्यमन्तकः ॥ ३६ ॥
dhātryuvāca |
siṃhaḥ prasenamavadhīt siṃho jāmbavatā hataḥ |
sukumāraka mā rodīstava hyeṣa syamantakaḥ || 36 ||
सुव्यक्तीकृतशब्दस्तु तूष्णीं बिलमथाविशत् ।
प्रविश्य चापि भगवांस्तमृक्षबिलमञ्जसा ॥ ३७ ॥
suvyaktīkṛtaśabdastu tūṣṇīṃ bilamathāviśat |
praviśya cāpi bhagavāṃstamṛkṣabilamañjasā || 37 ||
स्थापयित्वा बिलद्वारि यदूंल्लाँङ्गलिना सह ।
शार्ङ्गधन्वा बिलस्थं तु जाम्बवन्तं ददर्श ह ॥ ३८ ॥
sthāpayitvā biladvāri yadūṃllā~ṅgalinā saha |
śārṅgadhanvā bilasthaṃ tu jāmbavantaṃ dadarśa ha || 38 ||
युयुधे वासुदेवस्तु बिले जाम्बवता सह ।
बाहुभ्यामेव गोविन्दो दिवसानेकविंशतिम् ॥ ३९ ॥
yuyudhe vāsudevastu bile jāmbavatā saha |
bāhubhyāmeva govindo divasānekaviṃśatim || 39 ||
प्रविष्टे तु बिलं कृष्णे बलदेवपुरःसराः ।
पुरीं द्वारवतीमेत्य हतं कृष्णं न्यवेदयन् ॥ ४० ॥
praviṣṭe tu bilaṃ kṛṣṇe baladevapuraḥsarāḥ |
purīṃ dvāravatīmetya hataṃ kṛṣṇaṃ nyavedayan || 40 ||
वासुदेवस्तु निर्जित्य जाम्बवन्तं महाबलम् ।
भेजे जाम्बवतीं कन्यामृक्षराजस्य सम्मताम् ।
मणिं स्यमन्तकं चैव जग्राहात्मविशुद्धये ॥ ४१ ॥
vāsudevastu nirjitya jāmbavantaṃ mahābalam |
bheje jāmbavatīṃ kanyāmṛkṣarājasya sammatām |
maṇiṃ syamantakaṃ caiva jagrāhātmaviśuddhaye || 41 ||
अनुनीयर्क्षराजानं निर्ययौ च तदा बिलात् ।
द्वारकामगमत् कृष्णः श्रिया परमया युतः ॥ ४२ ॥
anunīyarkṣarājānaṃ niryayau ca tadā bilāt |
dvārakāmagamat kṛṣṇaḥ śriyā paramayā yutaḥ || 42 ||
एवं स मणिमाहृत्य विशोध्यात्मानमच्युतः ।
ददौ सत्राजिते तं वै सर्वसात्त्वतसंसदि ॥ ४३ ॥
evaṃ sa maṇimāhṛtya viśodhyātmānamacyutaḥ |
dadau satrājite taṃ vai sarvasāttvatasaṃsadi || 43 ||
एवं मिथ्याभिशप्तेन कृष्णेनामित्रघातिना ।
आत्मा विशोधितः पापाद् विनिर्जित्य स्यमन्तकम् ।
सत्राजितो दश त्वात्सन्भार्यास्तासां शतं सुताः ।
ख्यातिमन्तस्त्रयस्तेषां भङ्गकारस्तु पूर्वजः ॥ ४४–४५ ॥
evaṃ mithyābhiśaptena kṛṣṇenāmitraghātinā |
ātmā viśodhitaḥ pāpād vinirjitya syamantakam |
satrājito daśa tvātsanbhāryāstāsāṃ śataṃ sutāḥ |
khyātimantastrayasteṣāṃ bhaṅgakārastu pūrvajaḥ || 44–45 ||
वीरो वातपतिश्चैव उपस्वावांश्च ते त्रयः ।
कुमार्यश्चापि तिस्रो वै दिक्षु ख्याता नराधिप ॥ ४६ ॥
vīro vātapatiścaiva upasvāvāṃśca te trayaḥ |
kumāryaścāpi tisro vai dikṣu khyātā narādhipa || 46 ||
सत्यभामोत्तमा स्त्रीणां व्रतिनी च दृढव्रता ।
तथा प्रस्वापिनी चैव भार्यां कृष्णाय तां ददौ ॥ ४७ ॥
satyabhāmottamā strīṇāṃ vratinī ca dṛḍhavratā |
tathā prasvāpinī caiva bhāryāṃ kṛṣṇāya tāṃ dadau || 47 ||
समाक्षो भङ्गकारस्य नारेयश्च नरोत्तमौ ।
जज्ञाते गुणसम्पन्नौ विश्रुतौ रूपसम्पदा ॥ ४८ ॥
samākṣo bhaṅgakārasya nāreyaśca narottamau |
jajñāte guṇasampannau viśrutau rūpasampadā || 48 ||
माद्रीपुत्रस्य जज्ञेऽथ पृश्निः पुत्रो युधाजितः ।
जज्ञाते तनयौ पृश्नेः श्वफल्कश्चित्रकस्तथा ॥ ४९ ॥
mādrīputrasya jajñe'tha pṛśniḥ putro yudhājitaḥ |
jajñāte tanayau pṛśneḥ śvaphalkaścitrakastathā || 49 ||
श्वफल्कः काशिराजस्य सुतां भार्यामविन्दत ।
गान्दिनीं नाम तस्याश्च सदा गाः प्रददौ पिता ॥ ५० ॥
śvaphalkaḥ kāśirājasya sutāṃ bhāryāmavindata |
gāndinīṃ nāma tasyāśca sadā gāḥ pradadau pitā || 50 ||
तस्यां जज्ञे महाबाहुः श्रुतवानिति विश्रुतः ।
अक्रूरोऽथ महाभागो यज्वा विपुलदक्षिणः ॥ ५१ ॥
tasyāṃ jajñe mahābāhuḥ śrutavāniti viśrutaḥ |
akrūro'tha mahābhāgo yajvā vipuladakṣiṇaḥ || 51 ||
उपासङ्गस्तथा मद्गुर्मृदुरश्चारिमेजयः ।
अविक्षिपस्तथोपेक्षः शत्रुहा चारिमर्दनः ॥ ५२ ॥
upāsaṅgastathā madgurmṛduraścārimejayaḥ |
avikṣipastathopekṣaḥ śatruhā cārimardanaḥ || 52 ||
धर्मधृग् यतिधर्मा च गृध्रो भोजोऽन्धकस्तथा ।
आवाहप्रतिवाहौ च सुन्दरी च वराङ्गना ॥ ५३ ॥
dharmadhṛg yatidharmā ca gṛdhro bhojo'ndhakastathā |
āvāhaprativāhau ca sundarī ca varāṅganā || 53 ||
विश्रुता साम्बमहिषी कन्या चास्य वसुंधरा ।
रूपयौवनसम्पन्ना सर्वसत्त्वमनोहरा ॥ ५४ ॥
viśrutā sāmbamahiṣī kanyā cāsya vasuṃdharā |
rūpayauvanasampannā sarvasattvamanoharā || 54 ||
अक्रूरेणोग्रसेन्यां तु सुतौ द्वौ कुरुनन्दन ।
प्रसेनश्चोपदेवश्च जज्ञाते देववर्चसौ ॥ ५५ ॥
akrūreṇograsenyāṃ tu sutau dvau kurunandana |
prasenaścopadevaśca jajñāte devavarcasau || 55 ||
चित्रकस्याभवन् पुत्राः पृथुर्विपृथुरेव च ।
अश्वग्रीवोऽश्वबाहुश्च सुपार्श्वकगवेषणौ ॥ ५६ ॥
citrakasyābhavan putrāḥ pṛthurvipṛthureva ca |
aśvagrīvo'śvabāhuśca supārśvakagaveṣaṇau || 56 ||
अरिष्टनेमिरश्वश्च सुधर्मा धर्मभृत् तथा ।
सुबाहुर्बहुबाहुश्च श्रविष्ठाश्रवणे स्त्रियौ ॥ ५७ ॥
ariṣṭanemiraśvaśca sudharmā dharmabhṛt tathā |
subāhurbahubāhuśca śraviṣṭhāśravaṇe striyau || 57 ||
इमां मिथ्याभिशस्तिं यः कृष्णस्य समुदाहृताम् ।
वेद मिथ्याभिशापास्तं न स्पृशन्ति कदाचन ॥ ५८ ॥
imāṃ mithyābhiśastiṃ yaḥ kṛṣṇasya samudāhṛtām |
veda mithyābhiśāpāstaṃ na spṛśanti kadācana || 58 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).