हरिवंशपर्व · अध्यायः ३९
Ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
42 verses·Sanskrit with transliteration
एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
यत्तत् सत्राजिते कृष्णो मणिरत्नं स्यमन्तकम् ।
अदात् तद्धारयामास बभ्रुर्वै शतधन्वना ॥ १ ॥
ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
yattat satrājite kṛṣṇo maṇiratnaṃ syamantakam |
adāt taddhārayāmāsa babhrurvai śatadhanvanā || 1 ||
सदा हि प्रार्थयामास सत्यभामामनिन्दिताम् ।
अक्रूरोऽन्तरमन्विच्छन् मणिं चैव स्यमन्तकम् ॥ २ ॥
sadā hi prārthayāmāsa satyabhāmāmaninditām |
akrūro'ntaramanvicchan maṇiṃ caiva syamantakam || 2 ||
सत्राजितं ततो हत्वा शतधन्वा महाबलः ।
रात्रौ तं मणिमादाय ततोऽक्रूराय दत्तवान् ॥ ३ ॥
satrājitaṃ tato hatvā śatadhanvā mahābalaḥ |
rātrau taṃ maṇimādāya tato'krūrāya dattavān || 3 ||
अक्रूरस्तु ततो रत्नमादाय भरतर्षभ ।
समयं कारयांचक्रे नावेद्योऽहं त्वयेत्युत ॥ ४ ॥
akrūrastu tato ratnamādāya bharatarṣabha |
samayaṃ kārayāṃcakre nāvedyo'haṃ tvayetyuta || 4 ||
वयमभ्युपयास्यामः कृष्णेन त्वामभिद्रुतम् ।
ममाद्य द्वारका सर्वा वशे तिष्ठत्यसंशयम् ॥ ५ ॥
vayamabhyupayāsyāmaḥ kṛṣṇena tvāmabhidrutam |
mamādya dvārakā sarvā vaśe tiṣṭhatyasaṃśayam || 5 ||
हते पितरि दुःखार्ता सत्यभामा यशस्विनी ।
प्रययौ रथमारुह्य नगरं वारणावतम् ॥ ६ ॥
hate pitari duḥkhārtā satyabhāmā yaśasvinī |
prayayau rathamāruhya nagaraṃ vāraṇāvatam || 6 ||
सत्यभामा तु तद्वृत्तं भोजस्य शतधन्वनः ।
भर्तुर्निवेद्य दुःखार्ता पार्श्वस्थाश्रूण्यवर्तयत् ॥ ७ ॥
satyabhāmā tu tadvṛttaṃ bhojasya śatadhanvanaḥ |
bharturnivedya duḥkhārtā pārśvasthāśrūṇyavartayat || 7 ||
पाण्डवानां तु दग्धानां हरिः कृत्वोदकक्रियाम् ।
कुल्यार्थे चापि पाण्डूनां न्ययोजयत सात्यकिम् ॥ ८ ॥
pāṇḍavānāṃ tu dagdhānāṃ hariḥ kṛtvodakakriyām |
kulyārthe cāpi pāṇḍūnāṃ nyayojayata sātyakim || 8 ||
ततस्त्वरितमागत्य द्वारकां मधुसूदनः ।
पूर्वजं हलिनं श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ९ ॥
tatastvaritamāgatya dvārakāṃ madhusūdanaḥ |
pūrvajaṃ halinaṃ śrīmānidaṃ vacanamabravīt || 9 ||
हतः प्रसेनः सिंहेन सत्राजिच्छतधन्वना ।
स्यमन्तकः स मद्गामी तस्य प्रभुरहं विभो ॥ १० ॥
hataḥ prasenaḥ siṃhena satrājicchatadhanvanā |
syamantakaḥ sa madgāmī tasya prabhurahaṃ vibho || 10 ||
तदारोह रथं शीघ्रं भोजं हत्वा महाबलम् ।
स्यमन्तको महाबाहो ह्यस्माकं स भविष्यति ॥ ११ ॥
tadāroha rathaṃ śīghraṃ bhojaṃ hatvā mahābalam |
syamantako mahābāho hyasmākaṃ sa bhaviṣyati || 11 ||
ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं भोजकृष्णयोः ।
शतधन्वा ततोऽक्रूरमवैक्षत् सर्वतो दिशम् ॥ १२ ॥
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ bhojakṛṣṇayoḥ |
śatadhanvā tato'krūramavaikṣat sarvato diśam || 12 ||
संरब्धौ तावुभौ दृष्ट्वा तत्र भोजजनार्दनौ ।
शक्तोऽपि शाठ्याद्धार्दिक्यमक्रूरो नाभ्यपद्यत ॥ १३ ॥
saṃrabdhau tāvubhau dṛṣṭvā tatra bhojajanārdanau |
śakto'pi śāṭhyāddhārdikyamakrūro nābhyapadyata || 13 ||
अपयाने ततो बुद्धिं भोजश्चक्रे भयार्दितः ।
योजनानां शतं साग्रं हयया प्रत्यपद्यत ॥ १४ ॥
apayāne tato buddhiṃ bhojaścakre bhayārditaḥ |
yojanānāṃ śataṃ sāgraṃ hayayā pratyapadyata || 14 ||
विख्याता हृदया 'नाम शतयोजनगामिनी ।
भोजस्य वडवा राजन् यया कृष्णमयोधयत् ॥ १५ ॥
vikhyātā hṛdayā 'nāma śatayojanagāminī |
bhojasya vaḍavā rājan yayā kṛṣṇamayodhayat || 15 ||
क्षीणां जवन च हयामध्वनः शतयोजने ।
दृष्ट्वा रथस्य ता वृद्धिं शतधन्वा समत्यजत् ॥ १६ ॥
kṣīṇāṃ javana ca hayāmadhvanaḥ śatayojane |
dṛṣṭvā rathasya tā vṛddhiṃ śatadhanvā samatyajat || 16 ||
ततस्तस्या हयायास्तु श्रमात् खेदाच्च भारत ।
खमुत्पेतुरथ प्राणाः कृष्णो राममथाब्रवीत् ॥ १७ ॥
tatastasyā hayāyāstu śramāt khedācca bhārata |
khamutpeturatha prāṇāḥ kṛṣṇo rāmamathābravīt || 17 ||
तिष्ठस्वेह महाबाहो दृष्टदोषा हया मया ।
पद्भ्यां गत्वा हरिष्यामि मणिरत्नं स्यमन्तकम् ॥ १८ ॥
tiṣṭhasveha mahābāho dṛṣṭadoṣā hayā mayā |
padbhyāṃ gatvā hariṣyāmi maṇiratnaṃ syamantakam || 18 ||
पद्भ्यामेव ततो गत्वा शतधन्वानमच्युतः ।
मिथिलामभितो राजन् जघान परमास्त्रवित् ॥ १९ ॥
padbhyāmeva tato gatvā śatadhanvānamacyutaḥ |
mithilāmabhito rājan jaghāna paramāstravit || 19 ||
स्यमन्तकं च नापश्यद्धत्वा भोजं महाबलम् ।
निवृत्तं चाब्रवीत् कृष्णं रत्नं देहीति लाङ्गली ॥ २० ॥
syamantakaṃ ca nāpaśyaddhatvā bhojaṃ mahābalam |
nivṛttaṃ cābravīt kṛṣṇaṃ ratnaṃ dehīti lāṅgalī || 20 ||
नास्तीति कृष्णश्चोवाच ततो रामो रुषान्वितः ।
धिक्छब्दमसकृत्कृत्वा प्रत्युवाच जनार्दनम् ॥ २१ ॥
nāstīti kṛṣṇaścovāca tato rāmo ruṣānvitaḥ |
dhikchabdamasakṛtkṛtvā pratyuvāca janārdanam || 21 ||
भ्रातृत्वान्मर्षयाम्येष स्वस्ति तेऽस्तु व्रजाम्यहम् ।
कृत्यं न मे द्वारकया न त्वया न च वृष्णिभिः ॥ २२ ॥
bhrātṛtvānmarṣayāmyeṣa svasti te'stu vrajāmyaham |
kṛtyaṃ na me dvārakayā na tvayā na ca vṛṣṇibhiḥ || 22 ||
प्रविवेश ततो रामो मिथिलामरिमर्दनः ।
सर्वकामैरुपहृतैमैथिलेनाभिपूजितः ॥ २३ ॥
praviveśa tato rāmo mithilāmarimardanaḥ |
sarvakāmairupahṛtaimaithilenābhipūjitaḥ || 23 ||
एतस्मिन्नेव काले तु बभ्रुर्मतिमतां वरः ।
नानारूपान् क्रतून् सर्वानाजहार निरर्गलान् ॥ २४ ॥
etasminneva kāle tu babhrurmatimatāṃ varaḥ |
nānārūpān kratūn sarvānājahāra nirargalān || 24 ||
दीक्षामयं स कवचं रक्षार्थं प्रविवेश ह ।
स्यमन्तककृते प्राज्ञो गान्दीपुत्रो महायशाः ॥ २५ ॥
dīkṣāmayaṃ sa kavacaṃ rakṣārthaṃ praviveśa ha |
syamantakakṛte prājño gāndīputro mahāyaśāḥ || 25 ||
अथ रत्नानि चाग्र्याणि द्रव्याणि विविधानि च ।
षष्टिं वर्षाणि धर्मात्मा यज्ञेषु विनियोजयत् ॥ २६ ॥
atha ratnāni cāgryāṇi dravyāṇi vividhāni ca |
ṣaṣṭiṃ varṣāṇi dharmātmā yajñeṣu viniyojayat || 26 ||
अक्रूरयज्ञा इति ते ख्यातास्तस्य महात्मनः ।
बह्वन्नदक्षिणाः सर्वे सर्वकामप्रदायिनः ॥ २७ ॥
akrūrayajñā iti te khyātāstasya mahātmanaḥ |
bahvannadakṣiṇāḥ sarve sarvakāmapradāyinaḥ || 27 ||
अथ दुर्योधनो राजा गत्वा तु मिथिलां प्रभुः ।
गदाशिक्षां ततो दिव्यां बलभद्रादवाप्तवान् ॥ २८ ॥
atha duryodhano rājā gatvā tu mithilāṃ prabhuḥ |
gadāśikṣāṃ tato divyāṃ balabhadrādavāptavān || 28 ||
प्रसाद्य तु ततो रामो वृष्ण्यन्धकमहारथैः ।
आनीतो द्वारकामेव कृष्णेन च महात्मना ॥ २९ ॥
prasādya tu tato rāmo vṛṣṇyandhakamahārathaiḥ |
ānīto dvārakāmeva kṛṣṇena ca mahātmanā || 29 ||
अक्रूरस्त्वन्धकैः सार्धमपायाद् भरतर्षभ ।
हत्वा सत्राजितं सुप्तं सहबन्धुं महाबलम् ॥ ३० ॥
akrūrastvandhakaiḥ sārdhamapāyād bharatarṣabha |
hatvā satrājitaṃ suptaṃ sahabandhuṃ mahābalam || 30 ||
ज्ञातिभेदभयात् कृष्णस्तमुपेक्षितवानथ ।
अपयाते तथाक्रूरे नावर्षत् पाकशासनः ॥ ३१ ॥
jñātibhedabhayāt kṛṣṇastamupekṣitavānatha |
apayāte tathākrūre nāvarṣat pākaśāsanaḥ || 31 ||
अनावृष्ट्या यदा राज्यमभवद् बहुधा कृशम् ।
ततः प्रसादयामासुरक्रूरं कुकुरान्धकाः ॥ ३२ ॥
anāvṛṣṭyā yadā rājyamabhavad bahudhā kṛśam |
tataḥ prasādayāmāsurakrūraṃ kukurāndhakāḥ || 32 ||
पुनर्द्वारवतीं प्राप्ते तस्मिन् दानपतौ ततः ।
प्रववर्ष सहस्राक्षः कच्छे जलनिधेस्तदा ॥ ३३ ॥
punardvāravatīṃ prāpte tasmin dānapatau tataḥ |
pravavarṣa sahasrākṣaḥ kacche jalanidhestadā || 33 ||
कन्यां च वासुदेवाय स्वसारं शीलसम्मताम् ।
अक्रूरः प्रददौ धीमान् प्रीत्यर्थं कुरुनन्दन ॥ ३४ ॥
kanyāṃ ca vāsudevāya svasāraṃ śīlasammatām |
akrūraḥ pradadau dhīmān prītyarthaṃ kurunandana || 34 ||
अथ विज्ञाय योगेन कृष्णो बभ्रूगतं मणिम् ।
सभामध्ये गतं प्राह तमक्रूरं जनार्दनः ॥ ३५ ॥
atha vijñāya yogena kṛṣṇo babhrūgataṃ maṇim |
sabhāmadhye gataṃ prāha tamakrūraṃ janārdanaḥ || 35 ||
यत् तद् रत्नं मणिवरं तव हस्तगतं विभो ।
तत् प्रयच्छस्व मानार्ह मयि मानार्यकं कृथाः ॥ ३६ ॥
yat tad ratnaṃ maṇivaraṃ tava hastagataṃ vibho |
tat prayacchasva mānārha mayi mānāryakaṃ kṛthāḥ || 36 ||
षष्टिवर्षे गते काले यद्रोषोऽभून्ममानघ ।
स संरूढोऽसकृत्प्राप्तस्ततः कालात्ययो महान् ॥ ३७ ॥
ṣaṣṭivarṣe gate kāle yadroṣo'bhūnmamānagha |
sa saṃrūḍho'sakṛtprāptastataḥ kālātyayo mahān || 37 ||
ततः कृष्णस्य वचनात् सर्वसात्त्वतसंसदि ।
प्रददौ तं मणिं बभ्रुरक्लेशेन महामतिः ॥ ३८ ॥
tataḥ kṛṣṇasya vacanāt sarvasāttvatasaṃsadi |
pradadau taṃ maṇiṃ babhrurakleśena mahāmatiḥ || 38 ||
ततस्तमार्जवप्राप्तं बभ्रोर्हस्तादरिंदमः ।
ददौ हृष्टमनाः कृष्णस्तं मणिं बभ्रवे पुनः ॥ ३९ ॥
tatastamārjavaprāptaṃ babhrorhastādariṃdamaḥ |
dadau hṛṣṭamanāḥ kṛṣṇastaṃ maṇiṃ babhrave punaḥ || 39 ||
स कृष्णहस्तात्सम्प्राप्तं मणिरन्तं स्यमन्तकम् ।
आबद्ध्य गान्दिनीपुत्रो विरराजांशुमानिव ॥ ४० ॥
sa kṛṣṇahastātsamprāptaṃ maṇirantaṃ syamantakam |
ābaddhya gāndinīputro virarājāṃśumāniva || 40 ||
यस्त्वेवं शृणुयान्नित्यं शुचिर्भूत्वा समाहितः ।
सुखानां सकलानां च फलभागीह जायते ॥ ४१ ॥
yastvevaṃ śṛṇuyānnityaṃ śucirbhūtvā samāhitaḥ |
sukhānāṃ sakalānāṃ ca phalabhāgīha jāyate || 41 ||
आ ब्रह्मभुवनाश्चापि यशःख्यातिर्न संशयः ।
भविष्यति नृपश्रेष्ठ सत्यमेतद् ब्रवीमि ते ॥ ४२ ॥
ā brahmabhuvanāścāpi yaśaḥkhyātirna saṃśayaḥ |
bhaviṣyati nṛpaśreṣṭha satyametad bravīmi te || 42 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).