Skip to content

हरिवंशपर्व · अध्यायः ३९

Ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

42 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः । वैशम्पायन उवाच । यत्तत् सत्राजिते कृष्णो मणिरत्नं स्यमन्तकम् । अदात् तद्धारयामास बभ्रुर्वै शतधन्वना ॥ १ ॥

ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ | vaiśampāyana uvāca | yattat satrājite kṛṣṇo maṇiratnaṃ syamantakam | adāt taddhārayāmāsa babhrurvai śatadhanvanā || 1 ||

Report an error

सदा हि प्रार्थयामास सत्यभामामनिन्दिताम् । अक्रूरोऽन्तरमन्विच्छन् मणिं चैव स्यमन्तकम् ॥ २ ॥

sadā hi prārthayāmāsa satyabhāmāmaninditām | akrūro'ntaramanvicchan maṇiṃ caiva syamantakam || 2 ||

Report an error

सत्राजितं ततो हत्वा शतधन्वा महाबलः । रात्रौ तं मणिमादाय ततोऽक्रूराय दत्तवान् ॥ ३ ॥

satrājitaṃ tato hatvā śatadhanvā mahābalaḥ | rātrau taṃ maṇimādāya tato'krūrāya dattavān || 3 ||

Report an error

अक्रूरस्तु ततो रत्नमादाय भरतर्षभ । समयं कारयांचक्रे नावेद्योऽहं त्वयेत्युत ॥ ४ ॥

akrūrastu tato ratnamādāya bharatarṣabha | samayaṃ kārayāṃcakre nāvedyo'haṃ tvayetyuta || 4 ||

Report an error

वयमभ्युपयास्यामः कृष्णेन त्वामभिद्रुतम् । ममाद्य द्वारका सर्वा वशे तिष्ठत्यसंशयम् ॥ ५ ॥

vayamabhyupayāsyāmaḥ kṛṣṇena tvāmabhidrutam | mamādya dvārakā sarvā vaśe tiṣṭhatyasaṃśayam || 5 ||

Report an error

हते पितरि दुःखार्ता सत्यभामा यशस्विनी । प्रययौ रथमारुह्य नगरं वारणावतम् ॥ ६ ॥

hate pitari duḥkhārtā satyabhāmā yaśasvinī | prayayau rathamāruhya nagaraṃ vāraṇāvatam || 6 ||

Report an error

सत्यभामा तु तद्वृत्तं भोजस्य शतधन्वनः । भर्तुर्निवेद्य दुःखार्ता पार्श्वस्थाश्रूण्यवर्तयत् ॥ ७ ॥

satyabhāmā tu tadvṛttaṃ bhojasya śatadhanvanaḥ | bharturnivedya duḥkhārtā pārśvasthāśrūṇyavartayat || 7 ||

Report an error

पाण्डवानां तु दग्धानां हरिः कृत्वोदकक्रियाम् । कुल्यार्थे चापि पाण्डूनां न्ययोजयत सात्यकिम् ॥ ८ ॥

pāṇḍavānāṃ tu dagdhānāṃ hariḥ kṛtvodakakriyām | kulyārthe cāpi pāṇḍūnāṃ nyayojayata sātyakim || 8 ||

Report an error

ततस्त्वरितमागत्य द्वारकां मधुसूदनः । पूर्वजं हलिनं श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ९ ॥

tatastvaritamāgatya dvārakāṃ madhusūdanaḥ | pūrvajaṃ halinaṃ śrīmānidaṃ vacanamabravīt || 9 ||

Report an error

हतः प्रसेनः सिंहेन सत्राजिच्छतधन्वना । स्यमन्तकः स मद्गामी तस्य प्रभुरहं विभो ॥ १० ॥

hataḥ prasenaḥ siṃhena satrājicchatadhanvanā | syamantakaḥ sa madgāmī tasya prabhurahaṃ vibho || 10 ||

Report an error

तदारोह रथं शीघ्रं भोजं हत्वा महाबलम् । स्यमन्तको महाबाहो ह्यस्माकं स भविष्यति ॥ ११ ॥

tadāroha rathaṃ śīghraṃ bhojaṃ hatvā mahābalam | syamantako mahābāho hyasmākaṃ sa bhaviṣyati || 11 ||

Report an error

ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं भोजकृष्णयोः । शतधन्वा ततोऽक्रूरमवैक्षत् सर्वतो दिशम् ॥ १२ ॥

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ bhojakṛṣṇayoḥ | śatadhanvā tato'krūramavaikṣat sarvato diśam || 12 ||

Report an error

संरब्धौ तावुभौ दृष्ट्वा तत्र भोजजनार्दनौ । शक्तोऽपि शाठ्याद्धार्दिक्यमक्रूरो नाभ्यपद्यत ॥ १३ ॥

saṃrabdhau tāvubhau dṛṣṭvā tatra bhojajanārdanau | śakto'pi śāṭhyāddhārdikyamakrūro nābhyapadyata || 13 ||

Report an error

अपयाने ततो बुद्धिं भोजश्चक्रे भयार्दितः । योजनानां शतं साग्रं हयया प्रत्यपद्यत ॥ १४ ॥

apayāne tato buddhiṃ bhojaścakre bhayārditaḥ | yojanānāṃ śataṃ sāgraṃ hayayā pratyapadyata || 14 ||

Report an error

विख्याता हृदया 'नाम शतयोजनगामिनी । भोजस्य वडवा राजन् यया कृष्णमयोधयत् ॥ १५ ॥

vikhyātā hṛdayā 'nāma śatayojanagāminī | bhojasya vaḍavā rājan yayā kṛṣṇamayodhayat || 15 ||

Report an error

क्षीणां जवन च हयामध्वनः शतयोजने । दृष्ट्वा रथस्य ता वृद्धिं शतधन्वा समत्यजत् ॥ १६ ॥

kṣīṇāṃ javana ca hayāmadhvanaḥ śatayojane | dṛṣṭvā rathasya tā vṛddhiṃ śatadhanvā samatyajat || 16 ||

Report an error

ततस्तस्या हयायास्तु श्रमात् खेदाच्च भारत । खमुत्पेतुरथ प्राणाः कृष्णो राममथाब्रवीत् ॥ १७ ॥

tatastasyā hayāyāstu śramāt khedācca bhārata | khamutpeturatha prāṇāḥ kṛṣṇo rāmamathābravīt || 17 ||

Report an error

तिष्ठस्वेह महाबाहो दृष्टदोषा हया मया । पद्भ्यां गत्वा हरिष्यामि मणिरत्नं स्यमन्तकम् ॥ १८ ॥

tiṣṭhasveha mahābāho dṛṣṭadoṣā hayā mayā | padbhyāṃ gatvā hariṣyāmi maṇiratnaṃ syamantakam || 18 ||

Report an error

पद्भ्यामेव ततो गत्वा शतधन्वानमच्युतः । मिथिलामभितो राजन् जघान परमास्त्रवित् ॥ १९ ॥

padbhyāmeva tato gatvā śatadhanvānamacyutaḥ | mithilāmabhito rājan jaghāna paramāstravit || 19 ||

Report an error

स्यमन्तकं च नापश्यद्धत्वा भोजं महाबलम् । निवृत्तं चाब्रवीत् कृष्णं रत्नं देहीति लाङ्गली ॥ २० ॥

syamantakaṃ ca nāpaśyaddhatvā bhojaṃ mahābalam | nivṛttaṃ cābravīt kṛṣṇaṃ ratnaṃ dehīti lāṅgalī || 20 ||

Report an error

नास्तीति कृष्णश्चोवाच ततो रामो रुषान्वितः । धिक्छब्दमसकृत्कृत्वा प्रत्युवाच जनार्दनम् ॥ २१ ॥

nāstīti kṛṣṇaścovāca tato rāmo ruṣānvitaḥ | dhikchabdamasakṛtkṛtvā pratyuvāca janārdanam || 21 ||

Report an error

भ्रातृत्वान्मर्षयाम्येष स्वस्ति तेऽस्तु व्रजाम्यहम् । कृत्यं न मे द्वारकया न त्वया न च वृष्णिभिः ॥ २२ ॥

bhrātṛtvānmarṣayāmyeṣa svasti te'stu vrajāmyaham | kṛtyaṃ na me dvārakayā na tvayā na ca vṛṣṇibhiḥ || 22 ||

Report an error

प्रविवेश ततो रामो मिथिलामरिमर्दनः । सर्वकामैरुपहृतैमैथिलेनाभिपूजितः ॥ २३ ॥

praviveśa tato rāmo mithilāmarimardanaḥ | sarvakāmairupahṛtaimaithilenābhipūjitaḥ || 23 ||

Report an error

एतस्मिन्नेव काले तु बभ्रुर्मतिमतां वरः । नानारूपान् क्रतून् सर्वानाजहार निरर्गलान् ॥ २४ ॥

etasminneva kāle tu babhrurmatimatāṃ varaḥ | nānārūpān kratūn sarvānājahāra nirargalān || 24 ||

Report an error

दीक्षामयं स कवचं रक्षार्थं प्रविवेश ह । स्यमन्तककृते प्राज्ञो गान्दीपुत्रो महायशाः ॥ २५ ॥

dīkṣāmayaṃ sa kavacaṃ rakṣārthaṃ praviveśa ha | syamantakakṛte prājño gāndīputro mahāyaśāḥ || 25 ||

Report an error

अथ रत्नानि चाग्र्याणि द्रव्याणि विविधानि च । षष्टिं वर्षाणि धर्मात्मा यज्ञेषु विनियोजयत् ॥ २६ ॥

atha ratnāni cāgryāṇi dravyāṇi vividhāni ca | ṣaṣṭiṃ varṣāṇi dharmātmā yajñeṣu viniyojayat || 26 ||

Report an error

अक्रूरयज्ञा इति ते ख्यातास्तस्य महात्मनः । बह्वन्नदक्षिणाः सर्वे सर्वकामप्रदायिनः ॥ २७ ॥

akrūrayajñā iti te khyātāstasya mahātmanaḥ | bahvannadakṣiṇāḥ sarve sarvakāmapradāyinaḥ || 27 ||

Report an error

अथ दुर्योधनो राजा गत्वा तु मिथिलां प्रभुः । गदाशिक्षां ततो दिव्यां बलभद्रादवाप्तवान् ॥ २८ ॥

atha duryodhano rājā gatvā tu mithilāṃ prabhuḥ | gadāśikṣāṃ tato divyāṃ balabhadrādavāptavān || 28 ||

Report an error

प्रसाद्य तु ततो रामो वृष्ण्यन्धकमहारथैः । आनीतो द्वारकामेव कृष्णेन च महात्मना ॥ २९ ॥

prasādya tu tato rāmo vṛṣṇyandhakamahārathaiḥ | ānīto dvārakāmeva kṛṣṇena ca mahātmanā || 29 ||

Report an error

अक्रूरस्त्वन्धकैः सार्धमपायाद् भरतर्षभ । हत्वा सत्राजितं सुप्तं सहबन्धुं महाबलम् ॥ ३० ॥

akrūrastvandhakaiḥ sārdhamapāyād bharatarṣabha | hatvā satrājitaṃ suptaṃ sahabandhuṃ mahābalam || 30 ||

Report an error

ज्ञातिभेदभयात् कृष्णस्तमुपेक्षितवानथ । अपयाते तथाक्रूरे नावर्षत् पाकशासनः ॥ ३१ ॥

jñātibhedabhayāt kṛṣṇastamupekṣitavānatha | apayāte tathākrūre nāvarṣat pākaśāsanaḥ || 31 ||

Report an error

अनावृष्ट्या यदा राज्यमभवद् बहुधा कृशम् । ततः प्रसादयामासुरक्रूरं कुकुरान्धकाः ॥ ३२ ॥

anāvṛṣṭyā yadā rājyamabhavad bahudhā kṛśam | tataḥ prasādayāmāsurakrūraṃ kukurāndhakāḥ || 32 ||

Report an error

पुनर्द्वारवतीं प्राप्ते तस्मिन् दानपतौ ततः । प्रववर्ष सहस्राक्षः कच्छे जलनिधेस्तदा ॥ ३३ ॥

punardvāravatīṃ prāpte tasmin dānapatau tataḥ | pravavarṣa sahasrākṣaḥ kacche jalanidhestadā || 33 ||

Report an error

कन्यां च वासुदेवाय स्वसारं शीलसम्मताम् । अक्रूरः प्रददौ धीमान् प्रीत्यर्थं कुरुनन्दन ॥ ३४ ॥

kanyāṃ ca vāsudevāya svasāraṃ śīlasammatām | akrūraḥ pradadau dhīmān prītyarthaṃ kurunandana || 34 ||

Report an error

अथ विज्ञाय योगेन कृष्णो बभ्रूगतं मणिम् । सभामध्ये गतं प्राह तमक्रूरं जनार्दनः ॥ ३५ ॥

atha vijñāya yogena kṛṣṇo babhrūgataṃ maṇim | sabhāmadhye gataṃ prāha tamakrūraṃ janārdanaḥ || 35 ||

Report an error

यत् तद् रत्नं मणिवरं तव हस्तगतं विभो । तत् प्रयच्छस्व मानार्ह मयि मानार्यकं कृथाः ॥ ३६ ॥

yat tad ratnaṃ maṇivaraṃ tava hastagataṃ vibho | tat prayacchasva mānārha mayi mānāryakaṃ kṛthāḥ || 36 ||

Report an error

षष्टिवर्षे गते काले यद्रोषोऽभून्ममानघ । स संरूढोऽसकृत्प्राप्तस्ततः कालात्ययो महान् ॥ ३७ ॥

ṣaṣṭivarṣe gate kāle yadroṣo'bhūnmamānagha | sa saṃrūḍho'sakṛtprāptastataḥ kālātyayo mahān || 37 ||

Report an error

ततः कृष्णस्य वचनात् सर्वसात्त्वतसंसदि । प्रददौ तं मणिं बभ्रुरक्लेशेन महामतिः ॥ ३८ ॥

tataḥ kṛṣṇasya vacanāt sarvasāttvatasaṃsadi | pradadau taṃ maṇiṃ babhrurakleśena mahāmatiḥ || 38 ||

Report an error

ततस्तमार्जवप्राप्तं बभ्रोर्हस्तादरिंदमः । ददौ हृष्टमनाः कृष्णस्तं मणिं बभ्रवे पुनः ॥ ३९ ॥

tatastamārjavaprāptaṃ babhrorhastādariṃdamaḥ | dadau hṛṣṭamanāḥ kṛṣṇastaṃ maṇiṃ babhrave punaḥ || 39 ||

Report an error

स कृष्णहस्तात्सम्प्राप्तं मणिरन्तं स्यमन्तकम् । आबद्ध्य गान्दिनीपुत्रो विरराजांशुमानिव ॥ ४० ॥

sa kṛṣṇahastātsamprāptaṃ maṇirantaṃ syamantakam | ābaddhya gāndinīputro virarājāṃśumāniva || 40 ||

Report an error

यस्त्वेवं शृणुयान्नित्यं शुचिर्भूत्वा समाहितः । सुखानां सकलानां च फलभागीह जायते ॥ ४१ ॥

yastvevaṃ śṛṇuyānnityaṃ śucirbhūtvā samāhitaḥ | sukhānāṃ sakalānāṃ ca phalabhāgīha jāyate || 41 ||

Report an error

आ ब्रह्मभुवनाश्चापि यशःख्यातिर्न संशयः । भविष्यति नृपश्रेष्ठ सत्यमेतद् ब्रवीमि ते ॥ ४२ ॥

ā brahmabhuvanāścāpi yaśaḥkhyātirna saṃśayaḥ | bhaviṣyati nṛpaśreṣṭha satyametad bravīmi te || 42 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).