आत्मरूप गणेशु केलिया स्मरण । सकळ विद्यांचें अधिकरण । तेचि वंदूं श्रीचरण । श्रीगुरूंचे ॥ १ ॥
ātmarūpa gaṇeśu keliyā smaraṇa | sakal̤a vidyāṃceṃ adhikaraṇa | teci vaṃdūṃ śrīcaraṇa | śrīgurūṃce || 1 ||
अध्याय १३
A chapter of the Jnaneshwari, on the matching chapter of the Bhagavad Gita.
Part 1 of 4: verses 1–288 of 1,151Marathi with transliteration
आत्मरूप गणेशु केलिया स्मरण । सकळ विद्यांचें अधिकरण । तेचि वंदूं श्रीचरण । श्रीगुरूंचे ॥ १ ॥
ātmarūpa gaṇeśu keliyā smaraṇa | sakal̤a vidyāṃceṃ adhikaraṇa | teci vaṃdūṃ śrīcaraṇa | śrīgurūṃce || 1 ||
जयांचेनि आठवें । शब्दसृष्टि आंगवे । सारस्वत आघवें । जिव्हेसि ये ॥ २ ॥
jayāṃceni āṭhaveṃ | śabdasṛṣṭi āṃgave | sārasvata āghaveṃ | jivhesi ye || 2 ||
वक्तृत्वा गोडपणें । अमृतातें पारुखें म्हणे । रस होती वोळंगणें । अक्शरांसी ॥ ३ ॥
vaktṛtvā goḍapaṇeṃ | amṛtāteṃ pārukheṃ mhaṇe | rasa hotī vol̤aṃgaṇeṃ | akśarāṃsī || 3 ||
भावाचें अवतरण । अवतरविती खूण । हाता चढे संपूर्ण । तत्त्वभेद ॥ ४ ॥
bhāvāceṃ avataraṇa | avataravitī khūṇa | hātā caḍhe saṃpūrṇa | tattvabheda || 4 ||
श्रीगुरूंचे पाय । जैं हृदय गिंवसूनि ठाय । तैं येवढें भाग्य होय । उन्मेखासी ॥ ५ ॥
śrīgurūṃce pāya | jaiṃ hṛdaya giṃvasūni ṭhāya | taiṃ yevaḍheṃ bhāgya hoya | unmekhāsī || 5 ||
ते नमस्कारूनि आतां । जो पितामहाचा पिता । लक्ष्मीयेचा भर्ता । ऐसें म्हणे ॥ ६ ॥
te namaskārūni ātāṃ | jo pitāmahācā pitā | lakṣmīyecā bhartā | aiseṃ mhaṇe || 6 ||
तरी पार्था परिसिजे । देह हें क्षेत्र म्हणिजे । जो हें जाणे तो बोलिजे । क्षेत्रज्ञु एथें ॥ ७ ॥
tarī pārthā parisije | deha heṃ kṣetra mhaṇije | jo heṃ jāṇe to bolije | kṣetrajñu etheṃ || 7 ||
तरि क्षेत्रज्ञु जो एथें । तो मीचि जाण निरुतें । जो सर्व क्षेत्रांतें । संगोपोनि असे ॥ ८ ॥
tari kṣetrajñu jo etheṃ | to mīci jāṇa niruteṃ | jo sarva kṣetrāṃteṃ | saṃgoponi ase || 8 ||
क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञातें । जाणणें जें निरुतें । ज्ञान ऐसें तयातें । मानूं आम्ही ॥ ९ ॥
kṣetra āṇi kṣetrajñāteṃ | jāṇaṇeṃ jeṃ niruteṃ | jñāna aiseṃ tayāteṃ | mānūṃ āmhī || 9 ||
एक म्हणती हें स्थळ । जीवाचेंचि समूळ । मग प्राण हें कूळ । तयाचें एथ ॥ २७ ॥
eka mhaṇatī heṃ sthal̤a | jīvāceṃci samūl̤a | maga prāṇa heṃ kūl̤a | tayāceṃ etha || 27 ||
जे प्राणाचे घरीं । अंगें राबती भाऊ चारी । आणि मना ऐसा आवरी । कुळवाडीकरु ॥ २८ ॥
je prāṇāce gharīṃ | aṃgeṃ rābatī bhāū cārī | āṇi manā aisā āvarī | kul̤avāḍīkaru || 28 ||
तयातें इंद्रियबैलांची पेटी । न म्हणे अंवसीं पाहाटीं । विषयक्षेत्रीं आटी । काढी भली ॥ २९ ॥
tayāteṃ iṃdriyabailāṃcī peṭī | na mhaṇe aṃvasīṃ pāhāṭīṃ | viṣayakṣetrīṃ āṭī | kāḍhī bhalī || 29 ||
मग विधीची वाफ चुकवी । आणि अन्यायाचें बीज वाफवी । कुकर्माचा करवी । राबु जरी ॥ ३० ॥
maga vidhīcī vāpha cukavī | āṇi anyāyāceṃ bīja vāphavī | kukarmācā karavī | rābu jarī || 30 ||
तरी तयाचिसारिखें । असंभड पाप पिके । मग जन्मकोटी दुःखें । भोगी जीवु ॥ ३१ ॥
tarī tayācisārikheṃ | asaṃbhaḍa pāpa pike | maga janmakoṭī duḥkheṃ | bhogī jīvu || 31 ||
नातरी विधीचिये वाफे । सत्क्रिया बीज आरोपे । तरी जन्मशताचीं मापें । सुखचि मवीजे ॥ ३२ ॥
nātarī vidhīciye vāphe | satkriyā bīja ārope | tarī janmaśatācīṃ māpeṃ | sukhaci mavīje || 32 ||
तंव आणिक म्हणती हें नव्हे । हें जिवाचेंचि न म्हणावें । आमुतें पुसा आघवें । क्शेत्राचें या ॥ ३३ ॥
taṃva āṇika mhaṇatī heṃ navhe | heṃ jivāceṃci na mhaṇāveṃ | āmuteṃ pusā āghaveṃ | kśetrāceṃ yā || 33 ||
अहो जीवु एथ उखिता । वस्तीकरु वाटे जातां । आणि प्राणु हा बलौता । म्हणौनि जागे ॥ ३४ ॥
aho jīvu etha ukhitā | vastīkaru vāṭe jātāṃ | āṇi prāṇu hā balautā | mhaṇauni jāge || 34 ||
अनादि जे प्रकृती । सांख्य जियेतें गाती । क्षेत्र हे वृत्ती । तियेची जाणा ॥ ३५ ॥
anādi je prakṛtī | sāṃkhya jiyeteṃ gātī | kṣetra he vṛttī | tiyecī jāṇā || 35 ||
आणि इयेतेंचि आघवा । आथी घरमेळावा । म्हणौनि ते वाहिवा । घरीं वाहे ॥ ३६ ॥
āṇi iyeteṃci āghavā | āthī gharamel̤āvā | mhaṇauni te vāhivā | gharīṃ vāhe || 36 ||
वाह्याचिये रहाटी । जे कां मुद्दल तिघे इये सृष्टीं । ते इयेच्याचि पोटीं । जहाले गुण ॥ ३७ ॥
vāhyāciye rahāṭī | je kāṃ muddala tighe iye sṛṣṭīṃ | te iyecyāci poṭīṃ | jahāle guṇa || 37 ||
रजोगुण पेरी । तेतुलें सत्त्व सोंकरी । मग एकलें तम करी । संवगणी ॥ ३८ ॥
rajoguṇa perī | tetuleṃ sattva soṃkarī | maga ekaleṃ tama karī | saṃvagaṇī || 38 ||
रचूनि महत्तत्त्वाचें खळें । मळी एके काळुगेनि पोळें । तेथ अव्यक्ताची मिळे । सांज भली ॥ ३९ ॥
racūni mahattattvāceṃ khal̤eṃ | mal̤ī eke kāl̤ugeni pol̤eṃ | tetha avyaktācī mil̤e | sāṃja bhalī || 39 ||
तंव एकीं मतिवंतीं । या बोलाचिया खंतीं । म्हणितलें या ज्ञप्ती । अर्वाचीना ॥ ४० ॥
taṃva ekīṃ mativaṃtīṃ | yā bolāciyā khaṃtīṃ | mhaṇitaleṃ yā jñaptī | arvācīnā || 40 ||
हां हो परतत्त्वाआंतु । कें प्रकृतीची मातु । हा क्षेत्र वृत्तांतु । उगेंचि आइका ॥ ४१ ॥
hāṃ ho paratattvāāṃtu | keṃ prakṛtīcī mātu | hā kṣetra vṛttāṃtu | ugeṃci āikā || 41 ||
शून्यसेजेशालिये । सुलीनतेचिये तुळिये । निद्रा केली होती बळियें । संकल्पें येणें ॥ ४२ ॥
śūnyasejeśāliye | sulīnateciye tul̤iye | nidrā kelī hotī bal̤iyeṃ | saṃkalpeṃ yeṇeṃ || 42 ||
तो अवसांत चेइला । उद्यमीं सदैव भला । म्हणौनि ठेवा जोडला । इच्छावशें ॥ ४३ ॥
to avasāṃta ceilā | udyamīṃ sadaiva bhalā | mhaṇauni ṭhevā joḍalā | icchāvaśeṃ || 43 ||
निरालंबींची वाडी । होती त्रिभुवनायेवढी । हे तयाचिये जोडी । रूपा आली ॥ ४४ ॥
nirālaṃbīṃcī vāḍī | hotī tribhuvanāyevaḍhī | he tayāciye joḍī | rūpā ālī || 44 ||
मग महाभूतांचें एकवाट । सैरा वेंटाळूनि भाट । भूतग्रामांचे आघाट । चिरिले चारी ॥ ४५ ॥
maga mahābhūtāṃceṃ ekavāṭa | sairā veṃṭāl̤ūni bhāṭa | bhūtagrāmāṃce āghāṭa | cirile cārī || 45 ||
यावरी आदी । पांचभूतिकांची मांदी । बांधली प्रभेदीं । पंचभूतिकीं ॥ ४६ ॥
yāvarī ādī | pāṃcabhūtikāṃcī māṃdī | bāṃdhalī prabhedīṃ | paṃcabhūtikīṃ || 46 ||
कर्माकर्माचे गुंडे । बांध घातले दोहींकडे । नपुंसकें बरडें । रानें केलीं ॥ ४७ ॥
karmākarmāce guṃḍe | bāṃdha ghātale dohīṃkaḍe | napuṃsakeṃ baraḍeṃ | rāneṃ kelīṃ || 47 ||
तेथ येरझारेलागीं । जन्ममृत्यूची सुरंगी । सुहाविली निलागी । संकल्पें येणें ॥ ४८ ॥
tetha yerajhārelāgīṃ | janmamṛtyūcī suraṃgī | suhāvilī nilāgī | saṃkalpeṃ yeṇeṃ || 48 ||
मग अहंकारासि एकलाधी । करूनि जीवितावधी । वहाविलें बुद्धि । चराचर ॥ ४९ ॥
maga ahaṃkārāsi ekalādhī | karūni jīvitāvadhī | vahāvileṃ buddhi | carācara || 49 ||
यापरी निराळीं । वाढे संकल्पाची डाहाळी । म्हणौनि तो मुळीं । प्रपंचा यया ॥ ५० ॥
yāparī nirāl̤īṃ | vāḍhe saṃkalpācī ḍāhāl̤ī | mhaṇauni to mul̤īṃ | prapaṃcā yayā || 50 ||
यापरी मत्तमुगुतकीं । तेथ पडिघायिलें आणिकीं । म्हणती हां हो विवेकीं । कैसें तुम्ही ॥ ५१ ॥
yāparī mattamugutakīṃ | tetha paḍighāyileṃ āṇikīṃ | mhaṇatī hāṃ ho vivekīṃ | kaiseṃ tumhī || 51 ||
परतत्त्वाचिया गांवीं । संकल्पसेज देखावी । तरी कां पां न मनावी । प्रकृति तयाची ? ॥ ५२ ॥
paratattvāciyā gāṃvīṃ | saṃkalpaseja dekhāvī | tarī kāṃ pāṃ na manāvī | prakṛti tayācī ? || 52 ||
परि असो हें नव्हे । तुम्ही या न लगावें । आतांचि हें आघवें । सांगिजैल ॥ ५३ ॥
pari aso heṃ navhe | tumhī yā na lagāveṃ | ātāṃci heṃ āghaveṃ | sāṃgijaila || 53 ||
तरी आकाशीं कवणें । केलीं मेघाचीं भरणें । अंतरिक्ष तारांगणें । धरी कवण ? ॥ ५४ ॥
tarī ākāśīṃ kavaṇeṃ | kelīṃ meghācīṃ bharaṇeṃ | aṃtarikṣa tārāṃgaṇeṃ | dharī kavaṇa ? || 54 ||
गगनाचा तडावा । कोणें वेढिला केधवां । पवनु हिंडतु असावा । हें कवणाचें मत ? ॥ ५५ ॥
gaganācā taḍāvā | koṇeṃ veḍhilā kedhavāṃ | pavanu hiṃḍatu asāvā | heṃ kavaṇāceṃ mata ? || 55 ||
रोमां कवण पेरी । सिंधू कवण भरी । पर्जन्याचिया करी । धारा कवण ? ॥ ५६ ॥
romāṃ kavaṇa perī | siṃdhū kavaṇa bharī | parjanyāciyā karī | dhārā kavaṇa ? || 56 ||
तैसें क्षेत्र हें स्वभावें । हे वृत्ती कवणाची नव्हे । हें वाहे तया फावे । येरां तुटे ॥ ५७ ॥
taiseṃ kṣetra heṃ svabhāveṃ | he vṛttī kavaṇācī navhe | heṃ vāhe tayā phāve | yerāṃ tuṭe || 57 ||
तंव आणिकें एकें । क्षोभें म्हणितलें निकें । तरी भोगिजे एकें । काळें केवीं हें ? ॥ ५८ ॥
taṃva āṇikeṃ ekeṃ | kṣobheṃ mhaṇitaleṃ nikeṃ | tarī bhogije ekeṃ | kāl̤eṃ kevīṃ heṃ ? || 58 ||
तरी ययाचा मारु । देखताति अनिवारु । परी स्वमतीं भरु । अभिमानियां ॥ ५९ ॥
tarī yayācā māru | dekhatāti anivāru | parī svamatīṃ bharu | abhimāniyāṃ || 59 ||
हें जाणों मृत्यु रागिटा । सिंहाडयाचा दरकुटा । परी काय वांजटा । पूरिजत असे ? ॥ ६० ॥
heṃ jāṇoṃ mṛtyu rāgiṭā | siṃhāḍayācā darakuṭā | parī kāya vāṃjaṭā | pūrijata ase ? || 60 ||
महाकल्पापरौतीं । कव घालूनि अवचितीं । सत्यलोकभद्रजाती । आंगीं वाजे ॥ ६१ ॥
mahākalpāparautīṃ | kava ghālūni avacitīṃ | satyalokabhadrajātī | āṃgīṃ vāje || 61 ||
लोकपाळ नित्य नवे । दिग्गजांचे मेळावे । स्वर्गींचिये आडवे । रिगोनि मोडी ॥ ६२ ॥
lokapāl̤a nitya nave | diggajāṃce mel̤āve | svargīṃciye āḍave | rigoni moḍī || 62 ||
येर ययाचेनि अंगवातें । जन्ममृत्यूचिये गर्तें । निर्जिवें होऊनि भ्रमतें । जीवमृगें ॥ ६३ ॥
yera yayāceni aṃgavāteṃ | janmamṛtyūciye garteṃ | nirjiveṃ hoūni bhramateṃ | jīvamṛgeṃ || 63 ||
न्याहाळीं पां केव्हडा । पसरलासे चवडा । जो करूनियां माजिवडा । आकारगजु ॥ ६४ ॥
nyāhāl̤īṃ pāṃ kevhaḍā | pasaralāse cavaḍā | jo karūniyāṃ mājivaḍā | ākāragaju || 64 ||
म्हणौनि काळाची सत्ता । हाचि बोलु निरुता । ऐसे वाद पंडुसुता । क्षेत्रालागीं ॥ ६५ ॥
mhaṇauni kāl̤ācī sattā | hāci bolu nirutā | aise vāda paṃḍusutā | kṣetrālāgīṃ || 65 ||
हे बहु उखिविखी । ऋषीं केली नैमिषीं । पुराणें इयेविषीं । मतपत्रिका ॥ ६६ ॥
he bahu ukhivikhī | ṛṣīṃ kelī naimiṣīṃ | purāṇeṃ iyeviṣīṃ | matapatrikā || 66 ||
अनुष्टुभादि छंदें । प्रबंधीं जें विविधें । ते पत्रावलंबन मदें । करिती अझुनी ॥ ६७ ॥
anuṣṭubhādi chaṃdeṃ | prabaṃdhīṃ jeṃ vividheṃ | te patrāvalaṃbana madeṃ | karitī ajhunī || 67 ||
वेदींचें बृहत्सामसूत्र । जें देखणेपणें पवित्र । परी तयाही हें क्षेत्र । नेणवेचि ॥ ६८ ॥
vedīṃceṃ bṛhatsāmasūtra | jeṃ dekhaṇepaṇeṃ pavitra | parī tayāhī heṃ kṣetra | neṇaveci || 68 ||
आणीक आणीकींही बहुतीं । महाकवीं हेतुमंतीं । ययालागीं मती । वेंचिलिया ॥ ६९ ॥
āṇīka āṇīkīṃhī bahutīṃ | mahākavīṃ hetumaṃtīṃ | yayālāgīṃ matī | veṃciliyā || 69 ||
परी ऐसें हें एवढें । कीं अमुकेयाचेंचि फुडें । हें कोणाही वरपडें । होयचिना ॥ ७० ॥
parī aiseṃ heṃ evaḍheṃ | kīṃ amukeyāceṃci phuḍeṃ | heṃ koṇāhī varapaḍeṃ | hoyacinā || 70 ||
आतां यावरी जैसें । क्षेत्र हें असे । तुज सांगों तैसें । साद्यंतु गा ॥ ७१ ॥
ātāṃ yāvarī jaiseṃ | kṣetra heṃ ase | tuja sāṃgoṃ taiseṃ | sādyaṃtu gā || 71 ||
तरि महाभूतपंचकु । आणि अहंकारु एकु । बुद्धि अव्यक्त दशकु । इंद्रियांचा ॥ ७२ ॥
tari mahābhūtapaṃcaku | āṇi ahaṃkāru eku | buddhi avyakta daśaku | iṃdriyāṃcā || 72 ||
मन आणीकही एकु । विषयांचा दशकु । सुख दुःख द्वेषु । संघात इच्छा ॥ ७३ ॥
mana āṇīkahī eku | viṣayāṃcā daśaku | sukha duḥkha dveṣu | saṃghāta icchā || 73 ||
आणि चेतना धृती । एवं क्षेत्रव्यक्ती । सांगितली तुजप्रती । आघवीची ॥ ७४ ॥
āṇi cetanā dhṛtī | evaṃ kṣetravyaktī | sāṃgitalī tujapratī | āghavīcī || 74 ||
आतां महाभूतें कवणें । कवण विषयो कैसीं करणे । हें वेगळालेपणें । एकैक सांगों ॥ ७५ ॥
ātāṃ mahābhūteṃ kavaṇeṃ | kavaṇa viṣayo kaisīṃ karaṇe | heṃ vegal̤ālepaṇeṃ | ekaika sāṃgoṃ || 75 ||
तरी पृथ्वी आप तेज । वायु व्योम इयें तुज । सांगितलीं बुझ । महाभूतें पांचें ॥ ७६ ॥
tarī pṛthvī āpa teja | vāyu vyoma iyeṃ tuja | sāṃgitalīṃ bujha | mahābhūteṃ pāṃceṃ || 76 ||
आणि जागतिये दशे । स्वप्न लपालें असे । नातरी अंवसे । चंद्र गूढु ॥ ७७ ॥
āṇi jāgatiye daśe | svapna lapāleṃ ase | nātarī aṃvase | caṃdra gūḍhu || 77 ||
नाना अप्रौढबाळकीं । तारुण्य राहे थोकीं । कां न फुलतां कळिकीं । आमोदु जैसा ॥ ७८ ॥
nānā aprauḍhabāl̤akīṃ | tāruṇya rāhe thokīṃ | kāṃ na phulatāṃ kal̤ikīṃ | āmodu jaisā || 78 ||
किंबहुना काष्ठीं । वन्हि जेवीं किरीटी । तेवीं प्रकृतिचिया पोटीं । गोप्यु जो असे ॥ ७९ ॥
kiṃbahunā kāṣṭhīṃ | vanhi jevīṃ kirīṭī | tevīṃ prakṛticiyā poṭīṃ | gopyu jo ase || 79 ||
जैसा ज्वरु धातुगतु । अपथ्याचें मिष पहातु । मग जालिया आंतु । बाहेरी व्यापी ॥ ८० ॥
jaisā jvaru dhātugatu | apathyāceṃ miṣa pahātu | maga jāliyā āṃtu | bāherī vyāpī || 80 ||
तैसी पांचांही गांठीं पडे । जैं देहाकारु उघडे । तैं नाचवी चहूंकडे । तो अहंकारु गा ॥ ८१ ॥
taisī pāṃcāṃhī gāṃṭhīṃ paḍe | jaiṃ dehākāru ughaḍe | taiṃ nācavī cahūṃkaḍe | to ahaṃkāru gā || 81 ||
नवल अहंकाराची गोठी । विशेषें न लगे अज्ञानापाठीं । सज्ञानाचे झोंबे कंठीं । नाना संकटीं नाचवी ॥ ८२ ॥
navala ahaṃkārācī goṭhī | viśeṣeṃ na lage ajñānāpāṭhīṃ | sajñānāce jhoṃbe kaṃṭhīṃ | nānā saṃkaṭīṃ nācavī || 82 ||
आतां बुद्धि जे म्हणिजे । ते ऐशियां चिन्हीं जाणिजे । बोलिलें यदुराजें । तें आइकें सांगों ॥ ८३ ॥
ātāṃ buddhi je mhaṇije | te aiśiyāṃ cinhīṃ jāṇije | bolileṃ yadurājeṃ | teṃ āikeṃ sāṃgoṃ || 83 ||
तरी कंदर्पाचेनि बळें । इंद्रियवृत्तीचेनि मेळें । विभांडूनि येती पाळे । विषयांचे ॥ ८४ ॥
tarī kaṃdarpāceni bal̤eṃ | iṃdriyavṛttīceni mel̤eṃ | vibhāṃḍūni yetī pāl̤e | viṣayāṃce || 84 ||
तो सुखदुःखांचा नागोवा । जेथ उगाणों लागे जीवा । तेथ दोहींसी बरवा । पाडु जे धरी ॥ ८५ ॥
to sukhaduḥkhāṃcā nāgovā | jetha ugāṇoṃ lāge jīvā | tetha dohīṃsī baravā | pāḍu je dharī || 85 ||
हें सुख हें दुःख । हें पुण्य हें दोष । कां हें मैळ हें चोख । ऐसें जे निवडी ॥ ८६ ॥
heṃ sukha heṃ duḥkha | heṃ puṇya heṃ doṣa | kāṃ heṃ mail̤a heṃ cokha | aiseṃ je nivaḍī || 86 ||
जिथे अधमोत्तम सुझे । जिये सानें थोर बुझे । जिया दिठी पारखिजे । विषो जीवें ॥ ८७ ॥
jithe adhamottama sujhe | jiye sāneṃ thora bujhe | jiyā diṭhī pārakhije | viṣo jīveṃ || 87 ||
जे तेजतत्त्वांची आदी । जे सत्त्वगुणाची वृद्धी । जे आत्मया जीवाची संधी । वसवीत असे जे ॥ ८८ ॥
je tejatattvāṃcī ādī | je sattvaguṇācī vṛddhī | je ātmayā jīvācī saṃdhī | vasavīta ase je || 88 ||
अर्जुना ते गा जाण । बुद्धि तूं संपूर्ण । आतां आइकें वोळखण । अव्यक्ताची ॥ ८९ ॥
arjunā te gā jāṇa | buddhi tūṃ saṃpūrṇa | ātāṃ āikeṃ vol̤akhaṇa | avyaktācī || 89 ||
पैं सांख्यांचिया सिद्धांतीं । प्रकृती जे महामती । तेचि एथें प्रस्तुतीं । अव्यक्त गा ॥ ९० ॥
paiṃ sāṃkhyāṃciyā siddhāṃtīṃ | prakṛtī je mahāmatī | teci etheṃ prastutīṃ | avyakta gā || 90 ||
आणि सांख्ययोगमतें । प्रकृती परिसविली तूंतें । ऐसी दोहीं परीं जेथें । विवंचिली ॥ ९१ ॥
āṇi sāṃkhyayogamateṃ | prakṛtī parisavilī tūṃteṃ | aisī dohīṃ parīṃ jetheṃ | vivaṃcilī || 91 ||
तेथ दुजी जे जीवदशा । तिये नांव वीरेशा । येथ अव्यक्त ऐसा । पर्यावो हा ॥ ९२ ॥
tetha dujī je jīvadaśā | tiye nāṃva vīreśā | yetha avyakta aisā | paryāvo hā || 92 ||
तऱ्ही पाहालया रजनी । तारा लोपती गगनीं । कां हारपें अस्तमानीं । भूतक्रिया ॥ ९३ ॥
taṟhī pāhālayā rajanī | tārā lopatī gaganīṃ | kāṃ hārapeṃ astamānīṃ | bhūtakriyā || 93 ||
नातरी देहो गेलिया पाठीं । देहादिक किरीटी । उपाधि लपे पोटीं । कृतकर्माच्या ॥ ९४ ॥
nātarī deho geliyā pāṭhīṃ | dehādika kirīṭī | upādhi lape poṭīṃ | kṛtakarmācyā || 94 ||
कां बीजमुद्रेआंतु । थोके तरु समस्तु । कां वस्त्रपणे तंतु- । दशे राहे ॥ ९५ ॥
kāṃ bījamudreāṃtu | thoke taru samastu | kāṃ vastrapaṇe taṃtu- | daśe rāhe || 95 ||
तैसे सांडोनियां स्थूळधर्म । महाभूतें भूतग्राम । लया जाती सूक्ष्म । होऊनि जेथे ॥ ९६ ॥
taise sāṃḍoniyāṃ sthūl̤adharma | mahābhūteṃ bhūtagrāma | layā jātī sūkṣma | hoūni jethe || 96 ||
अर्जुना तया नांवें । अव्यक्त हें जाणावें । आतां आइकें आघवें । इंद्रियभेद ॥ ९७ ॥
arjunā tayā nāṃveṃ | avyakta heṃ jāṇāveṃ | ātāṃ āikeṃ āghaveṃ | iṃdriyabheda || 97 ||
तरी श्रवण नयन । त्वचा घ्राण रसन । इयें जाणें ज्ञान- । करणें पांचें ॥ ९८ ॥
tarī śravaṇa nayana | tvacā ghrāṇa rasana | iyeṃ jāṇeṃ jñāna- | karaṇeṃ pāṃceṃ || 98 ||
इये तत्त्वमेळापंकीं । सुखदुःखांची उखिविखी । बुद्धि करिते मुखीं । पांचें इहीं ॥ ९९ ॥
iye tattvamel̤āpaṃkīṃ | sukhaduḥkhāṃcī ukhivikhī | buddhi karite mukhīṃ | pāṃceṃ ihīṃ || 99 ||
मग वाचा आणि कर । चरण आणि अधोद्वार । पायु हे प्रकार । पांच आणिक ॥ १०० ॥
maga vācā āṇi kara | caraṇa āṇi adhodvāra | pāyu he prakāra | pāṃca āṇika || 100 ||
कर्मेंद्रियें म्हणिपती । तीं इयें जाणिजती । आइकें कैवल्यपती । सांगतसे ॥ १०१ ॥
karmeṃdriyeṃ mhaṇipatī | tīṃ iyeṃ jāṇijatī | āikeṃ kaivalyapatī | sāṃgatase || 101 ||
पैं प्राणाची अंतौरी । क्रियाशक्ति जे शरीरीं । तियेचि रिगिनिगी द्वारीं । पांचे इहीं ॥ १०२ ॥
paiṃ prāṇācī aṃtaurī | kriyāśakti je śarīrīṃ | tiyeci riginigī dvārīṃ | pāṃce ihīṃ || 102 ||
एवं दाहाही करणें । सांगितलीं देवो म्हणे । परिस आतां फुडेपणें । मन तें ऐसें ॥ १०३ ॥
evaṃ dāhāhī karaṇeṃ | sāṃgitalīṃ devo mhaṇe | parisa ātāṃ phuḍepaṇeṃ | mana teṃ aiseṃ || 103 ||
जें इंद्रियां आणि बुद्धि । माझारिलिये संधीं । रजोगुणाच्या खांदीं । तरळत असे ॥ १०४ ॥
jeṃ iṃdriyāṃ āṇi buddhi | mājhāriliye saṃdhīṃ | rajoguṇācyā khāṃdīṃ | taral̤ata ase || 104 ||
नीळिमा अंबरीं । कां मृगतृष्णालहरी । तैसें वायांचि फरारी । वावो जाहलें ॥ १०५ ॥
nīl̤imā aṃbarīṃ | kāṃ mṛgatṛṣṇālaharī | taiseṃ vāyāṃci pharārī | vāvo jāhaleṃ || 105 ||
आणि शुक्रशोणिताचा सांधा । मिळतां पांचांचा बांधा । वायुतत्त्व दशधा । एकचि जाहलें ॥ १०६ ॥
āṇi śukraśoṇitācā sāṃdhā | mil̤atāṃ pāṃcāṃcā bāṃdhā | vāyutattva daśadhā | ekaci jāhaleṃ || 106 ||
मग तिहीं दाहे भागीं । देहधर्माच्या खैवंगीं । अधिष्ठिलें आंगीं । आपुलाल्या ॥ १०७ ॥
maga tihīṃ dāhe bhāgīṃ | dehadharmācyā khaivaṃgīṃ | adhiṣṭhileṃ āṃgīṃ | āpulālyā || 107 ||
तेथ चांचल्य निखळ । एकलें ठेलें निढाळ । म्हणौनि रजाचें बळ । धरिलें तेणें ॥ १०८ ॥
tetha cāṃcalya nikhal̤a | ekaleṃ ṭheleṃ niḍhāl̤a | mhaṇauni rajāceṃ bal̤a | dharileṃ teṇeṃ || 108 ||
तें बुद्धीसि बाहेरी । अहंकाराच्या उरावरी । ऐसां ठायीं माझारीं । बळियावलें ॥ १०९ ॥
teṃ buddhīsi bāherī | ahaṃkārācyā urāvarī | aisāṃ ṭhāyīṃ mājhārīṃ | bal̤iyāvaleṃ || 109 ||
वायां मन हें नांव । एऱ्हवीं कल्पनाचि सावेव । जयाचेनि संगें जीव- । दशा वस्तु ॥ ११० ॥
vāyāṃ mana heṃ nāṃva | eṟhavīṃ kalpanāci sāveva | jayāceni saṃgeṃ jīva- | daśā vastu || 110 ||
जें प्रवृत्तीसि मूळ । कामा जयाचे बळ । जें अखंड सूये छळ । अहंकारासी ॥ १११ ॥
jeṃ pravṛttīsi mūl̤a | kāmā jayāce bal̤a | jeṃ akhaṃḍa sūye chal̤a | ahaṃkārāsī || 111 ||
जें इच्छेतें वाढवी । आशेतें चढवी । जें पाठी पुरवी । भयासि गा ॥ ११२ ॥
jeṃ iccheteṃ vāḍhavī | āśeteṃ caḍhavī | jeṃ pāṭhī puravī | bhayāsi gā || 112 ||
द्वैत जेथें उठी । अविद्या जेणें लाठी । जें इंद्रियांतें लोटी । विषयांमजी ॥ ११३ ॥
dvaita jetheṃ uṭhī | avidyā jeṇeṃ lāṭhī | jeṃ iṃdriyāṃteṃ loṭī | viṣayāṃmajī || 113 ||
संकल्पें सृष्टी घडी । सवेंचि विकल्पूनि मोडी । मनोरथांच्या उतरंडी । उतरी रची ॥ ११४ ॥
saṃkalpeṃ sṛṣṭī ghaḍī | saveṃci vikalpūni moḍī | manorathāṃcyā utaraṃḍī | utarī racī || 114 ||
जें भुलीचें कुहर । वायुतत्त्वाचें अंतर । बुद्धीचें द्वार । झाकविलें जेणें ॥ ११५ ॥
jeṃ bhulīceṃ kuhara | vāyutattvāceṃ aṃtara | buddhīceṃ dvāra | jhākavileṃ jeṇeṃ || 115 ||
तें गा किरीटी मन । या बोला नाहीं आन । आतां विषयाभिधान । भेदू आइकें ॥ ११६ ॥
teṃ gā kirīṭī mana | yā bolā nāhīṃ āna | ātāṃ viṣayābhidhāna | bhedū āikeṃ || 116 ||
तरी स्पर्शु आणि शब्दु । रूप रसु गंधु । हा विषयो पंचविधु । ज्ञानेंद्रियांचा ॥ ११७ ॥
tarī sparśu āṇi śabdu | rūpa rasu gaṃdhu | hā viṣayo paṃcavidhu | jñāneṃdriyāṃcā || 117 ||
इहीं पांचैं द्वारीं । ज्ञानासि धांव बाहेरी । जैसा कां हिरवे चारीं । भांबावे पशु ॥ ११८ ॥
ihīṃ pāṃcaiṃ dvārīṃ | jñānāsi dhāṃva bāherī | jaisā kāṃ hirave cārīṃ | bhāṃbāve paśu || 118 ||
मग स्वर वर्ण विसर्गु । अथवा स्वीकार त्यागु । संक्रमण उत्सर्गु । विण्मूत्राचा ॥ ११९ ॥
maga svara varṇa visargu | athavā svīkāra tyāgu | saṃkramaṇa utsargu | viṇmūtrācā || 119 ||
हे कर्मेंद्रियांचे पांच । विषय गा साच । जे बांधोनियां माच । क्रिया धांवे ॥ १२० ॥
he karmeṃdriyāṃce pāṃca | viṣaya gā sāca | je bāṃdhoniyāṃ māca | kriyā dhāṃve || 120 ||
ऐसे हे दाही । विषय गा इये देहीं । आतां इच्छा तेही । सांगिजैल ॥ १२१ ॥
aise he dāhī | viṣaya gā iye dehīṃ | ātāṃ icchā tehī | sāṃgijaila || 121 ||
तरि भूतलें आठवे । कां बोलें कान झांकवे । ऐसियावरि चेतवे । जे गा वृत्ती ॥ १२२ ॥
tari bhūtaleṃ āṭhave | kāṃ boleṃ kāna jhāṃkave | aisiyāvari cetave | je gā vṛttī || 122 ||
इंद्रियाविषयांचिये भेटी- । सरसीच जे गा उठी । कामाची बाहुटी । धरूनियां ॥ १२३ ॥
iṃdriyāviṣayāṃciye bheṭī- | sarasīca je gā uṭhī | kāmācī bāhuṭī | dharūniyāṃ || 123 ||
जियेचेनि उठिलेपणें । मना सैंघ धावणें । न रिगावें तेथ करणें । तोंडें सुती ॥ १२४ ॥
jiyeceni uṭhilepaṇeṃ | manā saiṃgha dhāvaṇeṃ | na rigāveṃ tetha karaṇeṃ | toṃḍeṃ sutī || 124 ||
जिये वृत्तीचिया आवडी । बुद्धी होय वेडी । विषयां जिया गोडी । ते गा इच्छा ॥ १२५ ॥
jiye vṛttīciyā āvaḍī | buddhī hoya veḍī | viṣayāṃ jiyā goḍī | te gā icchā || 125 ||
आणी इच्छिलिया सांगडें । इंद्रियां आमिष न जोडे । तेथ जोडे ऐसा जो डावो पडे । तोचि द्वेषु ॥ १२६ ॥
āṇī icchiliyā sāṃgaḍeṃ | iṃdriyāṃ āmiṣa na joḍe | tetha joḍe aisā jo ḍāvo paḍe | toci dveṣu || 126 ||
आतां यावरी सुख । तें एवंविध देख । जेणें एकेंचि अशेख । विसरे जीवु ॥ १२७ ॥
ātāṃ yāvarī sukha | teṃ evaṃvidha dekha | jeṇeṃ ekeṃci aśekha | visare jīvu || 127 ||
मना वाचे काये । जें आपुली आण वाये । देहस्मृतीची त्राये । मोडित जें ये ॥ १२८ ॥
manā vāce kāye | jeṃ āpulī āṇa vāye | dehasmṛtīcī trāye | moḍita jeṃ ye || 128 ||
जयाचेनि जालेपणें । पांगुळा होईजे प्राणें । सात्त्विकासी दुणें । वरीही लाभु ॥ १२९ ॥
jayāceni jālepaṇeṃ | pāṃgul̤ā hoīje prāṇeṃ | sāttvikāsī duṇeṃ | varīhī lābhu || 129 ||
कां आघवियाचि इंद्रियवृत्ती । हृदयाचिया एकांतीं । थापटूनि सुषुप्ती । आणी जें गा ॥ १३० ॥
kāṃ āghaviyāci iṃdriyavṛttī | hṛdayāciyā ekāṃtīṃ | thāpaṭūni suṣuptī | āṇī jeṃ gā || 130 ||
किंबहुना सोये । जीव आत्मयाची लाहे । तेथ जें होये । तया नाम सुख ॥ १३१ ॥
kiṃbahunā soye | jīva ātmayācī lāhe | tetha jeṃ hoye | tayā nāma sukha || 131 ||
आणि ऐसी हे अवस्था । न जोडतां पार्था । जें जीजे तेंचि सर्वथा । दुःख जाणे ॥ १३२ ॥
āṇi aisī he avasthā | na joḍatāṃ pārthā | jeṃ jīje teṃci sarvathā | duḥkha jāṇe || 132 ||
तें मनोरथसंगें नव्हे । एऱ्हवीं सिद्धी गेलेंचि आहे । हे दोनीचि उपाये । सुखदुःखासी ॥ १३३ ॥
teṃ manorathasaṃgeṃ navhe | eṟhavīṃ siddhī geleṃci āhe | he donīci upāye | sukhaduḥkhāsī || 133 ||
आतां असंगा साक्षिभूता । देहीं चैतन्याची जे सत्ता । तिये नाम पंडुसुता । चेतना येथें ॥ १३४ ॥
ātāṃ asaṃgā sākṣibhūtā | dehīṃ caitanyācī je sattā | tiye nāma paṃḍusutā | cetanā yetheṃ || 134 ||
जे नखौनि केशवरी । उभी जागे शरीरीं । जे तिहीं अवस्थांतरी । पालटेना ॥ १३५ ॥
je nakhauni keśavarī | ubhī jāge śarīrīṃ | je tihīṃ avasthāṃtarī | pālaṭenā || 135 ||
मनबुद्ध्यादि आघवीं । जियेचेनि टवटवीं । प्रकृतिवनमाधवीं । सदांचि जे ॥ १३६ ॥
manabuddhyādi āghavīṃ | jiyeceni ṭavaṭavīṃ | prakṛtivanamādhavīṃ | sadāṃci je || 136 ||
जडाजडीं अंशीं । राहाटे जे सरिसी । ते चेतना गा तुजसी । लटिकें नाहीं ॥ १३७ ॥
jaḍājaḍīṃ aṃśīṃ | rāhāṭe je sarisī | te cetanā gā tujasī | laṭikeṃ nāhīṃ || 137 ||
पैं रावो परिवारु नेणे । आज्ञाचि परचक्र जिणे । कां चंद्राचेनि पूर्णपणें । सिंधू भरती ॥ १३८ ॥
paiṃ rāvo parivāru neṇe | ājñāci paracakra jiṇe | kāṃ caṃdrāceni pūrṇapaṇeṃ | siṃdhū bharatī || 138 ||
नाना भ्रामकाचें सन्निधान । लोहो करी सचेतन । कां सूर्यसंगु जन । चेष्टवी गा ॥ १३९ ॥
nānā bhrāmakāceṃ sannidhāna | loho karī sacetana | kāṃ sūryasaṃgu jana | ceṣṭavī gā || 139 ||
अगा मुख मेळेंविइण । पिलियाचें पोषण । करी निरीक्षण । कूर्मी जेवीं ॥ १४० ॥
agā mukha mel̤eṃviiṇa | piliyāceṃ poṣaṇa | karī nirīkṣaṇa | kūrmī jevīṃ || 140 ||
मग तियेतें चेतना । म्हणिपे पैं अर्जुना । आतां धृतिविवंचना । भेदु आइक ॥ १४१–१४२ ॥
maga tiyeteṃ cetanā | mhaṇipe paiṃ arjunā | ātāṃ dhṛtivivaṃcanā | bhedu āika || 141–142 ||
तरी भूतां परस्परें । उघड जाति स्वभाववैरें । नव्हे पृथ्वीतें नीरें । न नाशिजे ? ॥ १४३ ॥
tarī bhūtāṃ paraspareṃ | ughaḍa jāti svabhāvavaireṃ | navhe pṛthvīteṃ nīreṃ | na nāśije ? || 143 ||
नीरातें आटी तेज । तेजा वायूसि झुंज । आणि गगन तंव सहज । वायू भक्षी ॥ १४४ ॥
nīrāteṃ āṭī teja | tejā vāyūsi jhuṃja | āṇi gagana taṃva sahaja | vāyū bhakṣī || 144 ||
तेवींचि कोणेही वेळे । आपण कायिसयाही न मिळे । आंतु रिगोनि वेगळें । आकाश हें ॥ १४५ ॥
tevīṃci koṇehī vel̤e | āpaṇa kāyisayāhī na mil̤e | āṃtu rigoni vegal̤eṃ | ākāśa heṃ || 145 ||
ऐसीं पांचही भूतें । न साहती एकमेकांतें । कीं तियेंही ऐक्यातें । देहासी येती ॥ १४६ ॥
aisīṃ pāṃcahī bhūteṃ | na sāhatī ekamekāṃteṃ | kīṃ tiyeṃhī aikyāteṃ | dehāsī yetī || 146 ||
द्वंद्वाची उखिविखी । सोडूनि वसती एकीं । एकेकातें पोखी । निजगुणें गा ॥ १४७ ॥
dvaṃdvācī ukhivikhī | soḍūni vasatī ekīṃ | ekekāteṃ pokhī | nijaguṇeṃ gā || 147 ||
ऐसें न मिळे तयां साजणें । चळे धैर्यें जेणें । तयां नांव म्हणें । धृती मी गा ॥ १४८ ॥
aiseṃ na mil̤e tayāṃ sājaṇeṃ | cal̤e dhairyeṃ jeṇeṃ | tayāṃ nāṃva mhaṇeṃ | dhṛtī mī gā || 148 ||
आणि जीवेंसी पांडवा । या छत्तिसांचा मेळावा । तो हा एथ जाणावा । संघातु पैं गा ॥ १४९ ॥
āṇi jīveṃsī pāṃḍavā | yā chattisāṃcā mel̤āvā | to hā etha jāṇāvā | saṃghātu paiṃ gā || 149 ||
एवं छत्तीसही भेद । सांगितले तुज विशद । यया येतुलियातें प्रसिद्ध । क्षेत्र म्हणिजे ॥ १५० ॥
evaṃ chattīsahī bheda | sāṃgitale tuja viśada | yayā yetuliyāteṃ prasiddha | kṣetra mhaṇije || 150 ||
रथांगांचा मेळावा । जेवीं रथु म्हणिजे पांडवा । कां अधोर्ध्व अवेवां । नांव देहो ॥ १५१ ॥
rathāṃgāṃcā mel̤āvā | jevīṃ rathu mhaṇije pāṃḍavā | kāṃ adhordhva avevāṃ | nāṃva deho || 151 ||
करीतुरंगसमाजें । सेना नाम निफजे । कां वाक्यें म्हणिपती पुंजे । अक्षरांचे ॥ १५२ ॥
karīturaṃgasamājeṃ | senā nāma niphaje | kāṃ vākyeṃ mhaṇipatī puṃje | akṣarāṃce || 152 ||
कां जळधरांचा मेळा । वाच्य होय आभाळा । नाना लोकां सकळां । नाम जग ॥ १५३ ॥
kāṃ jal̤adharāṃcā mel̤ā | vācya hoya ābhāl̤ā | nānā lokāṃ sakal̤āṃ | nāma jaga || 153 ||
कां स्नेहसूत्रवन्ही । मेळु एकिचि स्थानीं । धरिजे तो जनीं । दीपु होय ॥ १५४ ॥
kāṃ snehasūtravanhī | mel̤u ekici sthānīṃ | dharije to janīṃ | dīpu hoya || 154 ||
तैसीं छत्तीसही इयें तत्त्वें । मिळती जेणें एकत्वें । तेणें समूह परत्वें । क्षेत्र म्हणिपे ॥ १५५ ॥
taisīṃ chattīsahī iyeṃ tattveṃ | mil̤atī jeṇeṃ ekatveṃ | teṇeṃ samūha paratveṃ | kṣetra mhaṇipe || 155 ||
आणि वाहतेनि भौतिकें । पाप पुण्य येथें पिके । म्हणौनि आम्ही कौतुकें । क्षेत्र म्हणों ॥ १५६ ॥
āṇi vāhateni bhautikeṃ | pāpa puṇya yetheṃ pike | mhaṇauni āmhī kautukeṃ | kṣetra mhaṇoṃ || 156 ||
आणि एकाचेनि मतें । देह म्हणती ययातें । परी असो हें अनंतें । नामें यया ॥ १५७ ॥
āṇi ekāceni mateṃ | deha mhaṇatī yayāteṃ | parī aso heṃ anaṃteṃ | nāmeṃ yayā || 157 ||
पैं परतत्त्वाआरौतें । स्थावराआंतौतें । जें कांहीं होतें जातें । क्षेत्रचि हें ॥ १५८ ॥
paiṃ paratattvāārauteṃ | sthāvarāāṃtauteṃ | jeṃ kāṃhīṃ hoteṃ jāteṃ | kṣetraci heṃ || 158 ||
परि सुर नर उरगीं । घडत आहे योनिविभागीं । तें गुणकर्मसंगीं । पडिलें सातें ॥ १५९ ॥
pari sura nara uragīṃ | ghaḍata āhe yonivibhāgīṃ | teṃ guṇakarmasaṃgīṃ | paḍileṃ sāteṃ || 159 ||
हेचि गुणविवंचना । पुढां म्हणिपैल अर्जुना । प्रस्तुत आतां तुज ज्ञाना । रूप दावूं ॥ १६० ॥
heci guṇavivaṃcanā | puḍhāṃ mhaṇipaila arjunā | prastuta ātāṃ tuja jñānā | rūpa dāvūṃ || 160 ||
क्षेत्र तंव सविस्तर । सांगितलें सविकार । म्हणौनि आतां उदार । ज्ञान आइकें ॥ १६१ ॥
kṣetra taṃva savistara | sāṃgitaleṃ savikāra | mhaṇauni ātāṃ udāra | jñāna āikeṃ || 161 ||
जया ज्ञानालागीं । गगन गिळिताती योगी । स्वर्गाची आडवंगी । उमरडोनि ॥ १६२ ॥
jayā jñānālāgīṃ | gagana gil̤itātī yogī | svargācī āḍavaṃgī | umaraḍoni || 162 ||
न करिती सिद्धीची चाड । न धरिती ऋद्धीची भीड । योगा{ऐ}सें दुवाड । हेळसिती ॥ १६३ ॥
na karitī siddhīcī cāḍa | na dharitī ṛddhīcī bhīḍa | yogā{ai}seṃ duvāḍa | hel̤asitī || 163 ||
तपोदुर्गें वोलांडित । क्रतुकोटि वोवांडित । उलथूनि सांडित । कर्मवल्ली ॥ १६४ ॥
tapodurgeṃ volāṃḍita | kratukoṭi vovāṃḍita | ulathūni sāṃḍita | karmavallī || 164 ||
नाना भजनमार्गी । धांवत उघडिया आंगीं । एक रिगताति सुरंगीं । सुषुम्नेचिये ॥ १६५ ॥
nānā bhajanamārgī | dhāṃvata ughaḍiyā āṃgīṃ | eka rigatāti suraṃgīṃ | suṣumneciye || 165 ||
ऐसी जिये ज्ञानीं । मुनीश्वरांची उतान्ही । वेदतरूच्या पानोवानीं । हिंडताती ॥ १६६ ॥
aisī jiye jñānīṃ | munīśvarāṃcī utānhī | vedatarūcyā pānovānīṃ | hiṃḍatātī || 166 ||
देईल गुरुसेवा । इया बुद्धि पांडवा । जन्मशतांचा सांडोवा । टाकित जे ॥ १६७ ॥
deīla gurusevā | iyā buddhi pāṃḍavā | janmaśatāṃcā sāṃḍovā | ṭākita je || 167 ||
जया ज्ञानाची रिगवणी । अविद्ये उणें आणी । जीवा आत्मया बुझावणी । मांडूनि दे ॥ १६८ ॥
jayā jñānācī rigavaṇī | avidye uṇeṃ āṇī | jīvā ātmayā bujhāvaṇī | māṃḍūni de || 168 ||
जें इंद्रियांचीं द्वारें आडी । प्रवृत्तीचे पाय मोडी । जें दैन्यचि फेडी । मानसाचें ॥ १६९ ॥
jeṃ iṃdriyāṃcīṃ dvāreṃ āḍī | pravṛttīce pāya moḍī | jeṃ dainyaci pheḍī | mānasāceṃ || 169 ||
द्वैताचा दुकाळु पाहे । साम्याचें सुयाणें होये । जया ज्ञानाची सोये । ऐसें करी ॥ १७० ॥
dvaitācā dukāl̤u pāhe | sāmyāceṃ suyāṇeṃ hoye | jayā jñānācī soye | aiseṃ karī || 170 ||
मदाचा ठावोचि पुसी । जें महामोहातें ग्रासी । नेदी आपपरु ऐसी । भाष उरों ॥ १७१ ॥
madācā ṭhāvoci pusī | jeṃ mahāmohāteṃ grāsī | nedī āpaparu aisī | bhāṣa uroṃ || 171 ||
जें संसारातें उन्मूळी । संकल्पपंकु पाखाळी । अनावरातें वेंटाळी । ज्ञेयातें जें ॥ १७२ ॥
jeṃ saṃsārāteṃ unmūl̤ī | saṃkalpapaṃku pākhāl̤ī | anāvarāteṃ veṃṭāl̤ī | jñeyāteṃ jeṃ || 172 ||
जयाचेनि जालेपणें । पांगुळा होईजे प्राणें । जयाचेनि विंदाणें । जग हें चेष्टें ॥ १७३ ॥
jayāceni jālepaṇeṃ | pāṃgul̤ā hoīje prāṇeṃ | jayāceni viṃdāṇeṃ | jaga heṃ ceṣṭeṃ || 173 ||
जयाचेनि उजाळें । उघडती बुद्धीचे डोळे । जीवु दोंदावरी लोळे । आनंदाचिया ॥ १७४ ॥
jayāceni ujāl̤eṃ | ughaḍatī buddhīce ḍol̤e | jīvu doṃdāvarī lol̤e | ānaṃdāciyā || 174 ||
ऐसें जें ज्ञान । पवित्रैकनिधान । जेथ विटाळलें मन । चोख कीजे ॥ १७५ ॥
aiseṃ jeṃ jñāna | pavitraikanidhāna | jetha viṭāl̤aleṃ mana | cokha kīje || 175 ||
आत्मया जीवबुद्धी । जे लागली होती क्षयव्याधी । ते जयाचिये सन्निधी । निरुजा कीजे ॥ १७६ ॥
ātmayā jīvabuddhī | je lāgalī hotī kṣayavyādhī | te jayāciye sannidhī | nirujā kīje || 176 ||
तें अनिरूप्य कीं निरूपिजे । ऐकतां बुद्धी आणिजे । वांचूनि डोळां देखिजे । ऐसें नाहीं ॥ १७७ ॥
teṃ anirūpya kīṃ nirūpije | aikatāṃ buddhī āṇije | vāṃcūni ḍol̤āṃ dekhije | aiseṃ nāhīṃ || 177 ||
मग तेचि इये शरीरीं । जैं आपुला प्रभावो करी । तैं इंद्रियांचिया व्यापारीं । डोळांहि दिसे ॥ १७८ ॥
maga teci iye śarīrīṃ | jaiṃ āpulā prabhāvo karī | taiṃ iṃdriyāṃciyā vyāpārīṃ | ḍol̤āṃhi dise || 178 ||
पैं वसंताचें रिगवणें । झाडांचेनि साजेपणें । जाणिजे तेवीं करणें । सांगती ज्ञान ॥ १७९ ॥
paiṃ vasaṃtāceṃ rigavaṇeṃ | jhāḍāṃceni sājepaṇeṃ | jāṇije tevīṃ karaṇeṃ | sāṃgatī jñāna || 179 ||
अगा वृक्षासि पाताळीं । जळ सांपडे मुळीं । तें शाखांचिये बाहाळीं । बाहेर दिसे ॥ १८० ॥
agā vṛkṣāsi pātāl̤īṃ | jal̤a sāṃpaḍe mul̤īṃ | teṃ śākhāṃciye bāhāl̤īṃ | bāhera dise || 180 ||
कां भूमीचें मार्दव । सांगे कोंभाची लवलव । नाना आचारगौरव । सुकुलीनाचें ॥ १८१ ॥
kāṃ bhūmīceṃ mārdava | sāṃge koṃbhācī lavalava | nānā ācāragaurava | sukulīnāceṃ || 181 ||
अथवा संभ्रमाचिया आयती । स्नेहो जैसा ये व्यक्तिइ । कां दर्शनाचिये प्रशस्तीं । पुण्यपुरुष ॥ १८२ ॥
athavā saṃbhramāciyā āyatī | sneho jaisā ye vyaktii | kāṃ darśanāciye praśastīṃ | puṇyapuruṣa || 182 ||
नातरी केळीं कापूर जाहला । जेवीं परिमळें जाणों आला । कां भिंगारीं दीपु ठेविला । बाहेरी फांके ॥ १८३ ॥
nātarī kel̤īṃ kāpūra jāhalā | jevīṃ parimal̤eṃ jāṇoṃ ālā | kāṃ bhiṃgārīṃ dīpu ṭhevilā | bāherī phāṃke || 183 ||
तैसें हृदयींचेनि ज्ञानें । जियें देहीं उमटती चिन्हें । तियें सांगों आतां अवधानें । चागें आइक ॥ १८४ ॥
taiseṃ hṛdayīṃceni jñāneṃ | jiyeṃ dehīṃ umaṭatī cinheṃ | tiyeṃ sāṃgoṃ ātāṃ avadhāneṃ | cāgeṃ āika || 184 ||
तरी कवणेही विषयींचें । साम्य होणें न रुचे । संभावितपणाचें । वोझे जया ॥ १८५ ॥
tarī kavaṇehī viṣayīṃceṃ | sāmya hoṇeṃ na ruce | saṃbhāvitapaṇāceṃ | vojhe jayā || 185 ||
आथिलेचि गुण वानितां । मान्यपणें मानितां । योग्यतेचें येतां । रूप आंगा ॥ १८६ ॥
āthileci guṇa vānitāṃ | mānyapaṇeṃ mānitāṃ | yogyateceṃ yetāṃ | rūpa āṃgā || 186 ||
तैं गजबजों लागे कैसा । व्याधें रुंधला मृगु जैसा । कां बाहीं तरतां वळसा । दाटला जेवीं ॥ १८७ ॥
taiṃ gajabajoṃ lāge kaisā | vyādheṃ ruṃdhalā mṛgu jaisā | kāṃ bāhīṃ taratāṃ val̤asā | dāṭalā jevīṃ || 187 ||
पार्था तेणें पाडें । सन्मानें जो सांकडे । गरिमेतें आंगाकडे । येवोंचि नेदी ॥ १८८ ॥
pārthā teṇeṃ pāḍeṃ | sanmāneṃ jo sāṃkaḍe | garimeteṃ āṃgākaḍe | yevoṃci nedī || 188 ||
पूज्यता डोळां न देखावी । स्वकीर्ती कानीं नायकावी । हा अमुका ऐसी नोहावी । सेचि लोकां ॥ १८९ ॥
pūjyatā ḍol̤āṃ na dekhāvī | svakīrtī kānīṃ nāyakāvī | hā amukā aisī nohāvī | seci lokāṃ || 189 ||
तेथ सत्काराची कें गोठी । कें आदरा देईल भेटी । मरणेंसीं साटी । नमस्कारितां ॥ १९० ॥
tetha satkārācī keṃ goṭhī | keṃ ādarā deīla bheṭī | maraṇeṃsīṃ sāṭī | namaskāritāṃ || 190 ||
वाचस्पतीचेनि पाडें । सर्वज्ञता तरी जोडे । परी वेडिवेमाजीं दडे । महमेभेणें ॥ १९१ ॥
vācaspatīceni pāḍeṃ | sarvajñatā tarī joḍe | parī veḍivemājīṃ daḍe | mahamebheṇeṃ || 191 ||
चातुर्य लपवी । महत्त्व हारवी । पिसेपण मिरवी । आवडोनि ॥ १९२ ॥
cāturya lapavī | mahattva hāravī | pisepaṇa miravī | āvaḍoni || 192 ||
लौकिकाचा उद्वेगु । शास्त्रांवरी उबगु । उगेपणीं चांगु । आथी भरु ॥ १९३ ॥
laukikācā udvegu | śāstrāṃvarī ubagu | ugepaṇīṃ cāṃgu | āthī bharu || 193 ||
जगें अवज्ञाचि करावी । संबंधीं सोयचि न धरावी । ऐसी ऐसी जीवीं । चाड बहु ॥ १९४ ॥
jageṃ avajñāci karāvī | saṃbaṃdhīṃ soyaci na dharāvī | aisī aisī jīvīṃ | cāḍa bahu || 194 ||
तळौटेपण बाणे । आंगीं हिणावो खेवणें । तें तेंचि करणें । बहुतकरुनी ॥ १९५ ॥
tal̤auṭepaṇa bāṇe | āṃgīṃ hiṇāvo khevaṇeṃ | teṃ teṃci karaṇeṃ | bahutakarunī || 195 ||
हा जीतु ना नोहे । लोक कल्पी येणें भावें । तैसें जिणें होआवें । ऐसी आशा ॥ १९६ ॥
hā jītu nā nohe | loka kalpī yeṇeṃ bhāveṃ | taiseṃ jiṇeṃ hoāveṃ | aisī āśā || 196 ||
पै चालतु कां नोहे । कीं वारेनि जातु आहे । जना ऐसा भ्रमु जाये । तैसें होईजे ॥ १९७ ॥
pai cālatu kāṃ nohe | kīṃ vāreni jātu āhe | janā aisā bhramu jāye | taiseṃ hoīje || 197 ||
माझें असतेपण लोपो । नामरूप हारपो । मज झणें वासिपो । भूतजात ॥ १९८ ॥
mājheṃ asatepaṇa lopo | nāmarūpa hārapo | maja jhaṇeṃ vāsipo | bhūtajāta || 198 ||
ऐसीं जयाचीं नवसियें । जो नित्य एकांता जातु जाये । नामेंचि जो जिये । विजनाचेनि ॥ १९९ ॥
aisīṃ jayācīṃ navasiyeṃ | jo nitya ekāṃtā jātu jāye | nāmeṃci jo jiye | vijanāceni || 199 ||
वायू आणि तया पडे । गगनेंसीं बोलों आवडे । जीवें प्राणें झाडें । पढियंतीं जया ॥ २०० ॥
vāyū āṇi tayā paḍe | gaganeṃsīṃ boloṃ āvaḍe | jīveṃ prāṇeṃ jhāḍeṃ | paḍhiyaṃtīṃ jayā || 200 ||
किंबहुना ऐसीं । चिन्हें जया देखसी । जाण तया ज्ञानेंसीं । शेज जाहली ॥ २०१ ॥
kiṃbahunā aisīṃ | cinheṃ jayā dekhasī | jāṇa tayā jñāneṃsīṃ | śeja jāhalī || 201 ||
पैं अमानित्व पुरुषीं । तें जाणावें इहीं मिषीं । आतां अदंभाचिया वोळखीसी । सौरसु देवों ॥ २०२ ॥
paiṃ amānitva puruṣīṃ | teṃ jāṇāveṃ ihīṃ miṣīṃ | ātāṃ adaṃbhāciyā vol̤akhīsī | saurasu devoṃ || 202 ||
तरी अदंभित्व ऐसें । लोभियाचें मन जैसें । जीवु जावो परी नुमसे । ठेविला ठावो ॥ २०३ ॥
tarī adaṃbhitva aiseṃ | lobhiyāceṃ mana jaiseṃ | jīvu jāvo parī numase | ṭhevilā ṭhāvo || 203 ||
तयापरी किरीटी । पडिलाही प्राणसंकटीं । तरी सुकृत न प्रकटी । आंगें बोलें ॥ २०४ ॥
tayāparī kirīṭī | paḍilāhī prāṇasaṃkaṭīṃ | tarī sukṛta na prakaṭī | āṃgeṃ boleṃ || 204 ||
खडाणें आला पान्हा । पळवी जेवीं अर्जुना । कां लपवी पण्यांगना । वडिलपण ॥ २०५ ॥
khaḍāṇeṃ ālā pānhā | pal̤avī jevīṃ arjunā | kāṃ lapavī paṇyāṃganā | vaḍilapaṇa || 205 ||
आढ्यु आतुडे आडवीं । मग आढ्यता जेवीं हारवी । नातरी कुळवधू लपवी । अवेवांतें ॥ २०६ ॥
āḍhyu ātuḍe āḍavīṃ | maga āḍhyatā jevīṃ hāravī | nātarī kul̤avadhū lapavī | avevāṃteṃ || 206 ||
नाना कृषीवळु आपुलें । पांघुरवी पेरिलें । तैसें झांकी निपजलें । दानपुण्य ॥ २०७ ॥
nānā kṛṣīval̤u āpuleṃ | pāṃghuravī perileṃ | taiseṃ jhāṃkī nipajaleṃ | dānapuṇya || 207 ||
वरिवरी देहो न पूजी । लोकांतें न रंजी । स्वधर्मु वाग्ध्वजीं । बांधों नेणे ॥ २०८ ॥
varivarī deho na pūjī | lokāṃteṃ na raṃjī | svadharmu vāgdhvajīṃ | bāṃdhoṃ neṇe || 208 ||
परोपकारु न बोले । न मिरवी अभ्यासिलें । न शके विकूं जोडलें । स्फीतीसाठीं ॥ २०९ ॥
paropakāru na bole | na miravī abhyāsileṃ | na śake vikūṃ joḍaleṃ | sphītīsāṭhīṃ || 209 ||
शरीर भोगाकडे । पाहतां कृपणु आवडे । एऱ्हवीं धर्मविषयीं थोडें । बहु न म्हणे ॥ २१० ॥
śarīra bhogākaḍe | pāhatāṃ kṛpaṇu āvaḍe | eṟhavīṃ dharmaviṣayīṃ thoḍeṃ | bahu na mhaṇe || 210 ||
घरीं दिसे सांकड । देहींची आयती रोड । परी दानीं जया होड । सुरतरूसीं ॥ २११ ॥
gharīṃ dise sāṃkaḍa | dehīṃcī āyatī roḍa | parī dānīṃ jayā hoḍa | suratarūsīṃ || 211 ||
किंबहुना स्वधर्मीं थोरु । अवसरीं उदारु । आत्मचर्चे चतुरु । एऱ्हवी वेडा ॥ २१२ ॥
kiṃbahunā svadharmīṃ thoru | avasarīṃ udāru | ātmacarce caturu | eṟhavī veḍā || 212 ||
केळीचें दळवाडें । हळू पोकळ आवडे । परी फळोनियां गाढें । रसाळ जैसें ॥ २१३ ॥
kel̤īceṃ dal̤avāḍeṃ | hal̤ū pokal̤a āvaḍe | parī phal̤oniyāṃ gāḍheṃ | rasāl̤a jaiseṃ || 213 ||
कां मेघांचें आंग झील । दिसे वारेनि जैसें जाईल । परी वर्षती नवल । घनवट तें ॥ २१४ ॥
kāṃ meghāṃceṃ āṃga jhīla | dise vāreni jaiseṃ jāīla | parī varṣatī navala | ghanavaṭa teṃ || 214 ||
तैसा जो पूर्णपणीं । पाहतां धाती आयणी । एऱ्हवीं तरी वाणी । तोचि ठावो ॥ २१५ ॥
taisā jo pūrṇapaṇīṃ | pāhatāṃ dhātī āyaṇī | eṟhavīṃ tarī vāṇī | toci ṭhāvo || 215 ||
हें असो या चिन्हांचा । नटनाचु ठायीं जयाच्या । जाण ज्ञान तयाच्या । हातां चढें ॥ २१६ ॥
heṃ aso yā cinhāṃcā | naṭanācu ṭhāyīṃ jayācyā | jāṇa jñāna tayācyā | hātāṃ caḍheṃ || 216 ||
पैं गा अदंभपण । म्हणितलें तें हें जाण । आतां आईक खूण । अहिंसेची ॥ २१७ ॥
paiṃ gā adaṃbhapaṇa | mhaṇitaleṃ teṃ heṃ jāṇa | ātāṃ āīka khūṇa | ahiṃsecī || 217 ||
तरी अहिंसा बहुतीं परीं । बोलिली असे अवधारीं । आपुलालिया मतांतरीं । निरूपिली ॥ २१८ ॥
tarī ahiṃsā bahutīṃ parīṃ | bolilī ase avadhārīṃ | āpulāliyā matāṃtarīṃ | nirūpilī || 218 ||
परी ते ऐसी देखा । जैशा खांडूनियां शाखा । मग तयाचिया बुडुखा । कूंप कीजे ॥ २१९ ॥
parī te aisī dekhā | jaiśā khāṃḍūniyāṃ śākhā | maga tayāciyā buḍukhā | kūṃpa kīje || 219 ||
कां बाहु तोडोनि पचविजे । मग भूकेची पीडा राखिजे । नाना देऊळ मोडोनि कीजे । पौळी देवा ॥ २२० ॥
kāṃ bāhu toḍoni pacavije | maga bhūkecī pīḍā rākhije | nānā deūl̤a moḍoni kīje | paul̤ī devā || 220 ||
तैसी हिंसाचि करूनि अहिंसा । निफजविजे हा ऐसा । पैं पूर्वमीमांसा । निर्णो केला ॥ २२१ ॥
taisī hiṃsāci karūni ahiṃsā | niphajavije hā aisā | paiṃ pūrvamīmāṃsā | nirṇo kelā || 221 ||
जे अवृष्टीचेनि उपद्रवें । गादलें विश्व आघवें । म्हणौनि पर्जन्येष्टी करावे । नाना याग ॥ २२२ ॥
je avṛṣṭīceni upadraveṃ | gādaleṃ viśva āghaveṃ | mhaṇauni parjanyeṣṭī karāve | nānā yāga || 222 ||
तंव तिये इष्टीचिया बुडीं । पशुहिंसा रोकडी । मग अहिंसेची थडी । कैंची दिसे ? ॥ २२३ ॥
taṃva tiye iṣṭīciyā buḍīṃ | paśuhiṃsā rokaḍī | maga ahiṃsecī thaḍī | kaiṃcī dise ? || 223 ||
पेरिजे नुसधी हिंसा । तेथ उगवैल काय अहिंसा ? । परी नवल बापा धिंवसा । या याज्ञिकांचा ॥ २२४ ॥
perije nusadhī hiṃsā | tetha ugavaila kāya ahiṃsā ? | parī navala bāpā dhiṃvasā | yā yājñikāṃcā || 224 ||
आणि आयुर्वेदु आघवा । तो याच मोहोरा पांडवा । जे जीवाकारणें करावा । जीवघातु ॥ २२५ ॥
āṇi āyurvedu āghavā | to yāca mohorā pāṃḍavā | je jīvākāraṇeṃ karāvā | jīvaghātu || 225 ||
नाना रोगें आहाळलीं । लोळतीं भूतें देखिलीं । ते हिंसा निवारावया केली । चिकित्सा कां ॥ २२६ ॥
nānā rogeṃ āhāl̤alīṃ | lol̤atīṃ bhūteṃ dekhilīṃ | te hiṃsā nivārāvayā kelī | cikitsā kāṃ || 226 ||
तंव ते चिकित्से पहिलें । एकाचे कंद खणविले । एका उपडविलें । समूळीं सपत्रीं ॥ २२७ ॥
taṃva te cikitse pahileṃ | ekāce kaṃda khaṇavile | ekā upaḍavileṃ | samūl̤īṃ sapatrīṃ || 227 ||
एकें आड मोडविली । अजंगमाची खाल काढविली । एकें गर्भिणी उकडविली । पुटामाजीं ॥ २२८ ॥
ekeṃ āḍa moḍavilī | ajaṃgamācī khāla kāḍhavilī | ekeṃ garbhiṇī ukaḍavilī | puṭāmājīṃ || 228 ||
अजातशत्रु तरुवरां । सर्वांगीं देवविल्या शिरा । ऐसे जीव घेऊनि धनुर्धरा । कोरडे केले ॥ २२९ ॥
ajātaśatru taruvarāṃ | sarvāṃgīṃ devavilyā śirā | aise jīva gheūni dhanurdharā | koraḍe kele || 229 ||
आणि जंगमाही हात । लाऊनि काढिलें पित्त । मग राखिले शिणत । आणिक जीव ॥ २३० ॥
āṇi jaṃgamāhī hāta | lāūni kāḍhileṃ pitta | maga rākhile śiṇata | āṇika jīva || 230 ||
अहो वसतीं धवळारें । मोडूनि केलीं देव्हारें । नागवूनि वेव्हारें । गवांदी घातली ॥ २३१ ॥
aho vasatīṃ dhaval̤āreṃ | moḍūni kelīṃ devhāreṃ | nāgavūni vevhāreṃ | gavāṃdī ghātalī || 231 ||
मस्तक पांघुरविलें । तंव तळवटीं उघडें पडलें । घर मोडोनि केले । मांडव पुढें ॥ २३२ ॥
mastaka pāṃghuravileṃ | taṃva tal̤avaṭīṃ ughaḍeṃ paḍaleṃ | ghara moḍoni kele | māṃḍava puḍheṃ || 232 ||
नाना पांघुरणें । जाळूनि जैसें तापणें । जालें आंगधुणें । कुंजराचें ॥ २३३ ॥
nānā pāṃghuraṇeṃ | jāl̤ūni jaiseṃ tāpaṇeṃ | jāleṃ āṃgadhuṇeṃ | kuṃjarāceṃ || 233 ||
नातरी बैल विकूनि गोठा । पुंसा लावोनि बांधिजे गांठा । इया करणी कीं चेष्टा ? । काइ हसों ॥ २३४ ॥
nātarī baila vikūni goṭhā | puṃsā lāvoni bāṃdhije gāṃṭhā | iyā karaṇī kīṃ ceṣṭā ? | kāi hasoṃ || 234 ||
एकीं धर्माचिया वाहणी । गाळूं आदरिलें पाणी । तंव गाळितया आहाळणीं । जीव मेले ॥ २३५ ॥
ekīṃ dharmāciyā vāhaṇī | gāl̤ūṃ ādarileṃ pāṇī | taṃva gāl̤itayā āhāl̤aṇīṃ | jīva mele || 235 ||
एक न पचवितीचि कण । इये हिंसेचे भेण । तेथ कदर्थले प्राण । तेचि हिंसा ॥ २३६ ॥
eka na pacavitīci kaṇa | iye hiṃsece bheṇa | tetha kadarthale prāṇa | teci hiṃsā || 236 ||
एवं हिंसाचि अहिंसा । कर्मकांडीं हा ऐसा । सिद्धांतु सुमनसा । वोळखें तूं ॥ २३७ ॥
evaṃ hiṃsāci ahiṃsā | karmakāṃḍīṃ hā aisā | siddhāṃtu sumanasā | vol̤akheṃ tūṃ || 237 ||
पहिलें अहिंसेचें नांव । आम्हीं केलें जंव । तंव स्फूर्ति बांधली हांव । इये मती ॥ २३८ ॥
pahileṃ ahiṃseceṃ nāṃva | āmhīṃ keleṃ jaṃva | taṃva sphūrti bāṃdhalī hāṃva | iye matī || 238 ||
तरि कैसेनि इयेतें गाळावें । म्हणौनि पडिलें बोलावें । तेवींचि तुवांही जाणावें । ऐसा भावो ॥ २३९ ॥
tari kaiseni iyeteṃ gāl̤āveṃ | mhaṇauni paḍileṃ bolāveṃ | tevīṃci tuvāṃhī jāṇāveṃ | aisā bhāvo || 239 ||
बहुतकरूनि किरीटी । हाचि विषो इये गोठी । एऱ्हवी कां आडवाटीं । धाविजैल गा ? ॥ २४० ॥
bahutakarūni kirīṭī | hāci viṣo iye goṭhī | eṟhavī kāṃ āḍavāṭīṃ | dhāvijaila gā ? || 240 ||
आणि स्वमताचिया निर्धारा- । लागोनियां धनुर्धरा । प्राप्तां मतांतरां । निर्वेचु कीजे ॥ २४१ ॥
āṇi svamatāciyā nirdhārā- | lāgoniyāṃ dhanurdharā | prāptāṃ matāṃtarāṃ | nirvecu kīje || 241 ||
ऐसी हे अवधारीं । निरूपिती परी । आतां ययावरी । मुख्य जें गा ॥ २४२ ॥
aisī he avadhārīṃ | nirūpitī parī | ātāṃ yayāvarī | mukhya jeṃ gā || 242 ||
तें स्वमत बोलिजैल । अहिंसे रूप किजैल । जेणें उठलिया आंतुल । ज्ञान दिसे ॥ २४३ ॥
teṃ svamata bolijaila | ahiṃse rūpa kijaila | jeṇeṃ uṭhaliyā āṃtula | jñāna dise || 243 ||
परिइ तें अधिष्ठिलेनि आंगें । जाणिजे आचरतेनि बगें । जैसी कसवटी सांगे । वानियातें ॥ २४४ ॥
parii teṃ adhiṣṭhileni āṃgeṃ | jāṇije ācarateni bageṃ | jaisī kasavaṭī sāṃge | vāniyāteṃ || 244 ||
तरी तरंगु नोलांडितु । लहरी पायें न फोडितु । सांचलु न मोडितु । पाणियाचा ॥ २४५–२४६ ॥
tarī taraṃgu nolāṃḍitu | laharī pāyeṃ na phoḍitu | sāṃcalu na moḍitu | pāṇiyācā || 245–246 ||
वेगें आणि लेसा । दिठी घालूनि आंविसा । जळीं बकु जैसा । पाउल सुये ॥ २४७ ॥
vegeṃ āṇi lesā | diṭhī ghālūni āṃvisā | jal̤īṃ baku jaisā | pāula suye || 247 ||
कां कमळावरी भ्रमर । पाय ठेविती हळुवार । कुचुंबैल केसर । इया शंका ॥ २४८ ॥
kāṃ kamal̤āvarī bhramara | pāya ṭhevitī hal̤uvāra | kucuṃbaila kesara | iyā śaṃkā || 248 ||
तैसे परमाणु पां गुंतले । जाणूनि जीव सानुले । कारुण्यामाजीं पाउलें । लपवूनि चाले ॥ २४९ ॥
taise paramāṇu pāṃ guṃtale | jāṇūni jīva sānule | kāruṇyāmājīṃ pāuleṃ | lapavūni cāle || 249 ||
ते वाट कृपेची करितु । ते दिशाचि स्नेह भरितु । जीवातळीं आंथरितु । आपुला जीवु ॥ २५० ॥
te vāṭa kṛpecī karitu | te diśāci sneha bharitu | jīvātal̤īṃ āṃtharitu | āpulā jīvu || 250 ||
ऐसिया जतना । चालणें जया अर्जुना । हें अनिर्वाच्य परिमाणा । पुरिजेना ॥ २५१ ॥
aisiyā jatanā | cālaṇeṃ jayā arjunā | heṃ anirvācya parimāṇā | purijenā || 251 ||
पैं मोहाचेनि सांगडें । लासी पिलीं धरी तोंडें । तेथ दांतांचे आगरडे । लागती जैसे ॥ २५२ ॥
paiṃ mohāceni sāṃgaḍeṃ | lāsī pilīṃ dharī toṃḍeṃ | tetha dāṃtāṃce āgaraḍe | lāgatī jaise || 252 ||
कां स्नेहाळु माये । तान्हयाची वास पाहे । तिये दिठी आहे । हळुवार जें ॥ २५३ ॥
kāṃ snehāl̤u māye | tānhayācī vāsa pāhe | tiye diṭhī āhe | hal̤uvāra jeṃ || 253 ||
नाना कमळदळें । डोलविजती ढाळें । तो जेणें पाडें बुबुळें । वारा घेपे ॥ २५४ ॥
nānā kamal̤adal̤eṃ | ḍolavijatī ḍhāl̤eṃ | to jeṇeṃ pāḍeṃ bubul̤eṃ | vārā ghepe || 254 ||
तैसेनि मार्दवें पाय । भूमीवरी न्यसीतु जाय । लागती तेथ होय । जीवां सुख ॥ २५५ ॥
taiseni mārdaveṃ pāya | bhūmīvarī nyasītu jāya | lāgatī tetha hoya | jīvāṃ sukha || 255 ||
ऐसिया लघिमा चालतां । कृमि कीटक पंडुसुता । देखे तरी माघौता । हळूचि निघे ॥ २५६ ॥
aisiyā laghimā cālatāṃ | kṛmi kīṭaka paṃḍusutā | dekhe tarī māghautā | hal̤ūci nighe || 256 ||
म्हणे पावो धडफडील । तरी स्वामीची निद्रा मोडैल । रचलेपणा पडैल । झोती हन ॥ २५७ ॥
mhaṇe pāvo dhaḍaphaḍīla | tarī svāmīcī nidrā moḍaila | racalepaṇā paḍaila | jhotī hana || 257 ||
इया काकुळती । वाहणी घे माघौती । कोणेही व्यक्ती । न वचे वरी ॥ २५८ ॥
iyā kākul̤atī | vāhaṇī ghe māghautī | koṇehī vyaktī | na vace varī || 258 ||
जीवाचेनि नांवें । तृणातेंही नोलांडवे । मग न लेखितां जावें । हे कें गोठी ? ॥ २५९ ॥
jīvāceni nāṃveṃ | tṛṇāteṃhī nolāṃḍave | maga na lekhitāṃ jāveṃ | he keṃ goṭhī ? || 259 ||
मुंगिये मेरु नोलांडवे । मशका सिंधु न तरवे । तैसा भेटलियां न करवे । अतिक्रमु ॥ २६० ॥
muṃgiye meru nolāṃḍave | maśakā siṃdhu na tarave | taisā bheṭaliyāṃ na karave | atikramu || 260 ||
ऐसी जयाची चाली । कृपाफळी फळा आली । देखसी जियाली । दया वाचे ॥ २६१ ॥
aisī jayācī cālī | kṛpāphal̤ī phal̤ā ālī | dekhasī jiyālī | dayā vāce || 261 ||
स्वयें श्वसणेंचि सुकुमार । मुख मोहाचें माहेर । माधुर्या जाहले अंकुर । दशन तैसे ॥ २६२ ॥
svayeṃ śvasaṇeṃci sukumāra | mukha mohāceṃ māhera | mādhuryā jāhale aṃkura | daśana taise || 262 ||
पुढां स्नेह पाझरे । माघां चालती अक्षरें । शब्द पाठीं अवतरे । कृपा आधीं ॥ २६३ ॥
puḍhāṃ sneha pājhare | māghāṃ cālatī akṣareṃ | śabda pāṭhīṃ avatare | kṛpā ādhīṃ || 263 ||
तंव बोलणेंचि नाहीं । बोलों म्हणे जरी कांहीं । तरी बोल कोणाही । खुपेल कां ॥ २६४ ॥
taṃva bolaṇeṃci nāhīṃ | boloṃ mhaṇe jarī kāṃhīṃ | tarī bola koṇāhī | khupela kāṃ || 264 ||
बोलतां अधिकुही निघे । तरी कोण्हाही वर्मीं न लगे । आणि कोण्हासि न रिघे । शंका मनीं ॥ २६५ ॥
bolatāṃ adhikuhī nighe | tarī koṇhāhī varmīṃ na lage | āṇi koṇhāsi na righe | śaṃkā manīṃ || 265 ||
मांडिली गोठी हन मोडैल । वासिपैल कोणी उडैल । आइकोनिचि वोवांडिल । कोण्ही जरी ॥ २६६ ॥
māṃḍilī goṭhī hana moḍaila | vāsipaila koṇī uḍaila | āikonici vovāṃḍila | koṇhī jarī || 266 ||
तरी दुवाळी कोणा नोहावी । भुंवई कवणाची नुचलावी । ऐसा भावो जीवीं । म्हणौनि उगा ॥ २६७ ॥
tarī duvāl̤ī koṇā nohāvī | bhuṃvaī kavaṇācī nucalāvī | aisā bhāvo jīvīṃ | mhaṇauni ugā || 267 ||
मग प्रार्थिला विपायें । जरी लोभें बोलों जाये । तरी परिसतया होये । मायबापु ॥ २६८ ॥
maga prārthilā vipāyeṃ | jarī lobheṃ boloṃ jāye | tarī parisatayā hoye | māyabāpu || 268 ||
कां नादब्रह्मचि मुसे आलें । कीं गंगापय असललें । पतिव्रते आलें । वार्धक्य जैसे ॥ २६९ ॥
kāṃ nādabrahmaci muse āleṃ | kīṃ gaṃgāpaya asalaleṃ | pativrate āleṃ | vārdhakya jaise || 269 ||
तैसें साच आणि मवाळ । मितले आणि रसाळ । शब्द जैसे कल्लोळ । अमृताचे ॥ २७० ॥
taiseṃ sāca āṇi mavāl̤a | mitale āṇi rasāl̤a | śabda jaise kallol̤a | amṛtāce || 270 ||
विरोधुवादुबळु । प्राणितापढाळु । उपहासु छळु । वर्मस्पर्शु ॥ २७१ ॥
virodhuvādubal̤u | prāṇitāpaḍhāl̤u | upahāsu chal̤u | varmasparśu || 271 ||
आटु वेगु विंदाणु । आशा शंका प्रतारणु । हे संन्यासिले अवगुणु । जया वाचा ॥ २७२ ॥
āṭu vegu viṃdāṇu | āśā śaṃkā pratāraṇu | he saṃnyāsile avaguṇu | jayā vācā || 272 ||
आणि तयाचि परी किरीटी । थाउ जयाचिये दिठी । सांडिलिया भ्रुकुटी । मोकळिया ॥ २७३ ॥
āṇi tayāci parī kirīṭī | thāu jayāciye diṭhī | sāṃḍiliyā bhrukuṭī | mokal̤iyā || 273 ||
कां जे भूतीं वस्तु आहे । तियें रुपों शके विपायें । म्हणौनि वासु न पाहे । बहुतकरूनी ॥ २७४ ॥
kāṃ je bhūtīṃ vastu āhe | tiyeṃ rupoṃ śake vipāyeṃ | mhaṇauni vāsu na pāhe | bahutakarūnī || 274 ||
ऐसाही कोणे एके वेळे । भीतरले कृपेचेनि बळें । उघडोनियां डोळे । दृष्टी घाली ॥ २७५ ॥
aisāhī koṇe eke vel̤e | bhītarale kṛpeceni bal̤eṃ | ughaḍoniyāṃ ḍol̤e | dṛṣṭī ghālī || 275 ||
तरी चंद्रबिंबौनि धारा । निघतां नव्हती गोचरा । परि एकसरें चकोरां । निघती दोंदें ॥ २७६ ॥
tarī caṃdrabiṃbauni dhārā | nighatāṃ navhatī gocarā | pari ekasareṃ cakorāṃ | nighatī doṃdeṃ || 276 ||
तैसें प्राणियांसि होये । जरी तो कहींवासु पाहे । तया अवलोकनाची सोये । कूर्मींही नेणे ॥ २७७ ॥
taiseṃ prāṇiyāṃsi hoye | jarī to kahīṃvāsu pāhe | tayā avalokanācī soye | kūrmīṃhī neṇe || 277 ||
किंबहुना ऐसी । दिठी जयाची भूतांसी । करही देखसी । तैसेचि ते ॥ २७८ ॥
kiṃbahunā aisī | diṭhī jayācī bhūtāṃsī | karahī dekhasī | taiseci te || 278 ||
तरी होऊनियां कृतार्थ । राहिले सिद्धांचे मनोरथ । तैसे जयाचे हात । निर्व्यापार ॥ २७९ ॥
tarī hoūniyāṃ kṛtārtha | rāhile siddhāṃce manoratha | taise jayāce hāta | nirvyāpāra || 279 ||
अक्षमें आणि संन्यासिलें । कीं निरिंधन आणि विझालें । मुकेनि घेतलें । मौन जैसें ॥ २८० ॥
akṣameṃ āṇi saṃnyāsileṃ | kīṃ niriṃdhana āṇi vijhāleṃ | mukeni ghetaleṃ | mauna jaiseṃ || 280 ||
तयापरी कांहीं । जयां करां करणें नाहीं । जे अकर्तयाच्या ठायीं । बैसों येती ॥ २८१ ॥
tayāparī kāṃhīṃ | jayāṃ karāṃ karaṇeṃ nāhīṃ | je akartayācyā ṭhāyīṃ | baisoṃ yetī || 281 ||
आसुडैल वारा । नख लागेल अंबरा । इया बुद्धी करां । चळों नेदी ॥ २८२ ॥
āsuḍaila vārā | nakha lāgela aṃbarā | iyā buddhī karāṃ | cal̤oṃ nedī || 282 ||
तेथ आंगावरिलीं उडवावीं । कां डोळां रिगतें झाडावीं । पशुपक्ष्यां दावावीं । त्रासमुद्रा ॥ २८३ ॥
tetha āṃgāvarilīṃ uḍavāvīṃ | kāṃ ḍol̤āṃ rigateṃ jhāḍāvīṃ | paśupakṣyāṃ dāvāvīṃ | trāsamudrā || 283 ||
इया केउतिया गोठी । नावडे दंडु काठी । मग शस्त्राचें किरीटी । बोलणें कें ? ॥ २८४ ॥
iyā keutiyā goṭhī | nāvaḍe daṃḍu kāṭhī | maga śastrāceṃ kirīṭī | bolaṇeṃ keṃ ? || 284 ||
लीलाकमळें खेळणें । कांपुष्पमाळा झेलणें । न करी म्हणे गोफणें । ऐसें होईल ॥ २८५ ॥
līlākamal̤eṃ khel̤aṇeṃ | kāṃpuṣpamāl̤ā jhelaṇeṃ | na karī mhaṇe gophaṇeṃ | aiseṃ hoīla || 285 ||
हालवतील रोमावळी । यालागीं आंग न कुरवाळी । नखांची गुंडाळी । बोटांवरी ॥ २८६ ॥
hālavatīla romāval̤ī | yālāgīṃ āṃga na kuravāl̤ī | nakhāṃcī guṃḍāl̤ī | boṭāṃvarī || 286 ||
तंव करणेयाचाचि अभावो । परी ऐसाही पडे प्रस्तावो । तरी हातां हाचि सरावो । जे जोडिजती ॥ २८७ ॥
taṃva karaṇeyācāci abhāvo | parī aisāhī paḍe prastāvo | tarī hātāṃ hāci sarāvo | je joḍijatī || 287 ||
कां नाभिकारा उचलिजे । हातु पडिलियां देइजे । नातरी आर्तातें स्पर्शिजे । अळुमाळु ॥ २८८ ॥
kāṃ nābhikārā ucalije | hātu paḍiliyāṃ deije | nātarī ārtāteṃ sparśije | al̤umāl̤u || 288 ||
हेंही उपरोधें करणें । तरी आर्तभय हरणें । नेणती चंद्रकिरणें । जिव्हाळा तो ॥ २८९ ॥
heṃhī uparodheṃ karaṇeṃ | tarī ārtabhaya haraṇeṃ | neṇatī caṃdrakiraṇeṃ | jivhāl̤ā to || 289 ||
पावोनि तो स्पर्शु । मलयानिळु खरपुसु । तेणें मानें पशु । कुरवाळणें ॥ २९० ॥
pāvoni to sparśu | malayānil̤u kharapusu | teṇeṃ māneṃ paśu | kuravāl̤aṇeṃ || 290 ||
जे सदा रिते मोकळे । जैशी चंदनांगें निसळें । न फळतांही निर्फळें । होतीचिना ॥ २९१ ॥
je sadā rite mokal̤e | jaiśī caṃdanāṃgeṃ nisal̤eṃ | na phal̤atāṃhī nirphal̤eṃ | hotīcinā || 291 ||
आतां असो हें वाग्जाळ । जाणें तें करतळ । सज्जनांचे शीळ । स्वभाव जैसे ॥ २९२ ॥
ātāṃ aso heṃ vāgjāl̤a | jāṇeṃ teṃ karatal̤a | sajjanāṃce śīl̤a | svabhāva jaise || 292 ||
आतां मन तयाचें । सांगों म्हणों जरी साचें । तरी सांगितले कोणाचे । विलास हे ? ॥ २९३ ॥
ātāṃ mana tayāceṃ | sāṃgoṃ mhaṇoṃ jarī sāceṃ | tarī sāṃgitale koṇāce | vilāsa he ? || 293 ||
काइ शाखा नव्हे तरु ? । जळेंवीण असे सागरु ? । तेज आणि तेजाकारु । आन काई ? ॥ २९४ ॥
kāi śākhā navhe taru ? | jal̤eṃvīṇa ase sāgaru ? | teja āṇi tejākāru | āna kāī ? || 294 ||
अवयव आणि शरीर । हे वेगळाले कीर ? । कीं रसु आणि नीर । सिनानीं आथी ? ॥ २९५ ॥
avayava āṇi śarīra | he vegal̤āle kīra ? | kīṃ rasu āṇi nīra | sinānīṃ āthī ? || 295 ||
म्हणौनि हे जे सर्व । सांगितले बाह्य भाव । ते मनचि गा सावयव । ऐसें जाणें ॥ २९६ ॥
mhaṇauni he je sarva | sāṃgitale bāhya bhāva | te manaci gā sāvayava | aiseṃ jāṇeṃ || 296 ||
जें बीज भुईं खोंविलें । तेंचि वरी रुख जाहलें । तैसें इंद्रियाद्वारीं फांकलें । अंतरचि कीं ॥ २९७ ॥
jeṃ bīja bhuīṃ khoṃvileṃ | teṃci varī rukha jāhaleṃ | taiseṃ iṃdriyādvārīṃ phāṃkaleṃ | aṃtaraci kīṃ || 297 ||
पैं मानसींचि जरी । अहिंसेची अवसरी । तरी कैंची बाहेरी । वोसंडेल ? ॥ २९८ ॥
paiṃ mānasīṃci jarī | ahiṃsecī avasarī | tarī kaiṃcī bāherī | vosaṃḍela ? || 298 ||
आवडे ते वृत्ती किरीटी । आधीं मनौनीचि उठी । मग ते वाचे दिठी । करांसि ये ॥ २९९ ॥
āvaḍe te vṛttī kirīṭī | ādhīṃ manaunīci uṭhī | maga te vāce diṭhī | karāṃsi ye || 299 ||
वांचूनि मनींचि नाहीं । तें वाचेसि उमटेल काई ? । बींवीण भुईं । अंकुर असे ? ॥ ३०० ॥
vāṃcūni manīṃci nāhīṃ | teṃ vācesi umaṭela kāī ? | bīṃvīṇa bhuīṃ | aṃkura ase ? || 300 ||
म्हणौनि मनपण जैं मोडे । तैं इंद्रिय आधींचि उबडें । सूत्रधारेंवीण साइखडें । वावो जैसें ॥ ३०१ ॥
mhaṇauni manapaṇa jaiṃ moḍe | taiṃ iṃdriya ādhīṃci ubaḍeṃ | sūtradhāreṃvīṇa sāikhaḍeṃ | vāvo jaiseṃ || 301 ||
उगमींचि वाळूनि जाये । तें वोघीं कैचें वाहे । जीवु गेलिया आहे । चेष्टा देहीं ? ॥ ३०२ ॥
ugamīṃci vāl̤ūni jāye | teṃ voghīṃ kaiceṃ vāhe | jīvu geliyā āhe | ceṣṭā dehīṃ ? || 302 ||
तैसें मन हें पांडवा । मूळ या इंद्रियभावा । हेंचि राहटे आघवां । द्वारीं इहीं ॥ ३०३ ॥
taiseṃ mana heṃ pāṃḍavā | mūl̤a yā iṃdriyabhāvā | heṃci rāhaṭe āghavāṃ | dvārīṃ ihīṃ || 303 ||
परी जिये वेळीं जैसें । जें होऊनि आंतु असे । बाहेरी ये तैसें । व्यापाररूपें ॥ ३०४ ॥
parī jiye vel̤īṃ jaiseṃ | jeṃ hoūni āṃtu ase | bāherī ye taiseṃ | vyāpārarūpeṃ || 304 ||
यालागी साचोकारें । मनीं अहिंसा थांवे थोरें । पिकली द्रुती आदरें । बोभात निघे ॥ ३०५ ॥
yālāgī sācokāreṃ | manīṃ ahiṃsā thāṃve thoreṃ | pikalī drutī ādareṃ | bobhāta nighe || 305 ||
म्हणौनि इंद्रियें तेचि संपदा । वेचितां हीं उदावादा । अहिंसेचा धंदा । करितें आहाती ॥ ३०६ ॥
mhaṇauni iṃdriyeṃ teci saṃpadā | vecitāṃ hīṃ udāvādā | ahiṃsecā dhaṃdā | kariteṃ āhātī || 306 ||
समुद्रीं दाटे भरितें । तैं समुद्रचि भरी तरियांते । तैसें स्वसंपत्ती चित्तें । इंद्रियां केलें ॥ ३०७ ॥
samudrīṃ dāṭe bhariteṃ | taiṃ samudraci bharī tariyāṃte | taiseṃ svasaṃpattī citteṃ | iṃdriyāṃ keleṃ || 307 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).