Skip to content

Mitakshara 2.670

यथा साक्ष्यादिकृतम् ऋणं त्रिभिर् एव देयं तथा लेख्यकृतम् अप्य् आहर्तृतत्पुत्रतत्पुत्रैस् त्रिभिर् एव देयं न चतुर्थादिभिर् इति नियम्यते । ननु पुत्रपौत्रैर् ऋणं देयम् इत्य् अविशेषेण ऋणमात्रं त्रिभिर् एव देयम् इति नियतम् एव । बाढम् । अस्यैवोत्सर्गस्य पत्रारूढर्णविषये स्मृत्यन्तरप्रभवाम् अपवादशङ्काम् अपनेतुम् इदं वचनम् आरब्धम् । तथा हि पत्रलक्षणम् अभिधाय कात्यायनेनाभिहितम्: एवं कालम् अतिक्रान्तं पितॄणां दाप्यते ऋणम् । इति । इत्थं पत्रारूढम् ऋणम् अतिक्रान्तकालम् अपि पितॄणां संबन्धि दाप्यते । अत्र पितॄणाम् इति बहुवचननिर्देशात् कालम् अतिक्रान्तम् इति वचनाच् चतुर्थादिर् दाप्य इति प्रतीयते । तथा हारीतेनापि: लेख्यं यस्य भवेद् धस्ते लाभं तस्य विनिर्दिशेत् । इति । अत्रापि यस्य हस्ते लेख्य(पत्र)म् अस्ति तस्यर्णलाभे इति सामान्येन चतुर्थादिभ्यो ऽप्य् ऋणलाभो ऽस्तीति प्रतीयते । अतश् चैतद् आशङ्कानिवृत्त्यर्थम् एतद् वचनम् इत्य् उक्तम् । वचनद्वयं च योगीश्वरवचनानुसारेण योजनीयम् ॥

yathā sākṣyādikṛtam ṛṇaṃ tribhir eva deyaṃ tathā lekhyakṛtam apy āhartṛtatputratatputrais tribhir eva deyaṃ na caturthādibhir iti niyamyate | nanu putrapautrair ṛṇaṃ deyam ity aviśeṣeṇa ṛṇamātraṃ tribhir eva deyam iti niyatam eva | bāḍham | asyaivotsargasya patrārūḍharṇaviṣaye smṛtyantaraprabhavām apavādaśaṅkām apanetum idaṃ vacanam ārabdham | tathā hi patralakṣaṇam abhidhāya kātyāyanenābhihitam: evaṃ kālam atikrāntaṃ pitṝṇāṃ dāpyate ṛṇam | iti | itthaṃ patrārūḍham ṛṇam atikrāntakālam api pitṝṇāṃ saṃbandhi dāpyate | atra pitṝṇām iti bahuvacananirdeśāt kālam atikrāntam iti vacanāc caturthādir dāpya iti pratīyate | tathā hārītenāpi: lekhyaṃ yasya bhaved dhaste lābhaṃ tasya vinirdiśet | iti | atrāpi yasya haste lekhya(patra)m asti tasyarṇalābhe iti sāmānyena caturthādibhyo 'py ṛṇalābho 'stīti pratīyate | ataś caitad āśaṅkānivṛttyartham etad vacanam ity uktam | vacanadvayaṃ ca yogīśvaravacanānusāreṇa yojanīyam ||

Report an error