Skip to content

अध्याय २ · व्यवहाराध्यायः

Vyavahara: Law and Procedure

Part 3 of 8: passages 587–879 of 2,340Sanskrit with transliteration

यस् तु जानन्न् अपि साक्ष्यम् एव नाङ्गीकरोति दौरात्म्यात् तं प्रत्य् आह ।

yas tu jānann api sākṣyam eva nāṅgīkaroti daurātmyāt taṃ praty āha |

Report an error

न ददाति हि यः साक्ष्यं जानन्न् अपि नराधमः । २.७७

na dadāti hi yaḥ sākṣyaṃ jānann api narādhamaḥ | 2.77

Report an error

स कूटसाक्षिणां पापैस् तुल्यो दण्डेन चैव हि ॥ २.७७ ॥

sa kūṭasākṣiṇāṃ pāpais tulyo daṇḍena caiva hi || 2.77 ||

Report an error

यः पुनर् नराधमो विप्रतिपन्नम् अर्थं विशेषतो जानन्न् अपि साक्ष्यं न ददाति नाङ्गीकरोति स कूटसाक्षिणां तुल्यः पापैः कृत्वा दण्डेन च । कूटसाक्षिणां च दण्डं वक्ष्यति । कूटसाक्षिणश् च दण्डयित्वा पुनर् व्यवहारः प्रवर्तनीयः । कृतो ऽपि वा कौटसाक्ष्ये विदिते निवर्तनीयः । यथाह मनुः: यस्मिन् यस्मिन् विवादे तु कौटसाक्ष्यं कृतं भवेत् । तत् तत् कार्यं निवर्तेत कृतं चाप्यकृतं भवेत् ॥

yaḥ punar narādhamo vipratipannam arthaṃ viśeṣato jānann api sākṣyaṃ na dadāti nāṅgīkaroti sa kūṭasākṣiṇāṃ tulyaḥ pāpaiḥ kṛtvā daṇḍena ca | kūṭasākṣiṇāṃ ca daṇḍaṃ vakṣyati | kūṭasākṣiṇaś ca daṇḍayitvā punar vyavahāraḥ pravartanīyaḥ | kṛto 'pi vā kauṭasākṣye vidite nivartanīyaḥ | yathāha manuḥ: yasmin yasmin vivāde tu kauṭasākṣyaṃ kṛtaṃ bhavet | tat tat kāryaṃ nivarteta kṛtaṃ cāpyakṛtaṃ bhavet ||

Report an error

साक्षिविप्रतिपत्तौ कथं निर्णय इत्य् अत आह ।

sākṣivipratipattau kathaṃ nirṇaya ity ata āha |

Report an error

द्वैधे बहूनां वचनं समेषु गुणिनां तथा । २.७८

dvaidhe bahūnāṃ vacanaṃ sameṣu guṇināṃ tathā | 2.78

Report an error

गुणिद्वैधे तु वचनं ग्राह्यं ये गुणवत्तमाः ॥ २.७८ ॥

guṇidvaidhe tu vacanaṃ grāhyaṃ ye guṇavattamāḥ || 2.78 ||

Report an error

साक्षिणां द्वैधे विप्रतिपत्तौ बहूनां वचनं ग्राह्यम् । समेषु समसंख्येषु द्वैधे ये गुणिनस् तेषां वचनं प्रमाणम् । यदा पुनर् गुणिनां विप्रतिपत्तिस् तदा ये गुणवत्तमाः श्रुताध्ययनतदर्थानुष्ठानधनपुत्रादिगुणसंपन्नास् तेषां वचनं ग्राह्यम् । यत्र तु गुणिनः कतिपये इतरे च बहवस् तत्रापि गुणिनाम् एव वचनं ग्राह्यम्, उभयानुमतः साक्षी भवत्य् एको ऽपि धर्मवित् । इति गुणातिशयस्य मुख्यत्वात् । यत् तु "भेदाद् असाक्षिणः" इत्य् उक्तं, तत् सर्वसामेनागृह्यमाणविशेषविषयम् ॥ २.७८ ॥

sākṣiṇāṃ dvaidhe vipratipattau bahūnāṃ vacanaṃ grāhyam | sameṣu samasaṃkhyeṣu dvaidhe ye guṇinas teṣāṃ vacanaṃ pramāṇam | yadā punar guṇināṃ vipratipattis tadā ye guṇavattamāḥ śrutādhyayanatadarthānuṣṭhānadhanaputrādiguṇasaṃpannās teṣāṃ vacanaṃ grāhyam | yatra tu guṇinaḥ katipaye itare ca bahavas tatrāpi guṇinām eva vacanaṃ grāhyam, ubhayānumataḥ sākṣī bhavaty eko 'pi dharmavit | iti guṇātiśayasya mukhyatvāt | yat tu "bhedād asākṣiṇaḥ" ity uktaṃ, tat sarvasāmenāgṛhyamāṇaviśeṣaviṣayam || 2.78 ||

Report an error

साक्षिभिश् च कथम् उक्ते जयः कथं वा पराजय इत्य् अत आह ।

sākṣibhiś ca katham ukte jayaḥ kathaṃ vā parājaya ity ata āha |

Report an error

यस्योचुः साक्षिणः सत्यां प्रतिज्ञां स जयी भवेत् । २.७९

yasyocuḥ sākṣiṇaḥ satyāṃ pratijñāṃ sa jayī bhavet | 2.79

Report an error

अन्यथावादिनो यस्य ध्रुवस् तस्य पराजयः ॥ २.७९ ॥

anyathāvādino yasya dhruvas tasya parājayaḥ || 2.79 ||

Report an error

यस्य वादिनः प्रतिज्ञां द्रव्यजातिसंख्यादिविशिष्टां साक्षिणः सत्यां वदन्ति सत्यम् एवं जानीमो वयम् इति स जयी भवति । यस्य पुनर् वादिनः प्रतिज्ञाम् अन्यथा वैपरीत्येन मिथ्यैतद् इति वदन्ति तस्य पराजयो ध्रुवो निश्चितः । यत्र तु प्रतिज्ञातार्थस्य विस्मरणादिना भावाभावौ साक्षिणो न प्रतिपादयन्ति तत्र प्रमाणान्तरेण निर्णयः कार्यः । न च राज्ञा साक्षिनः पुनः पुनः प्रष्टव्याः । स्वभावोक्तम् एव वचनं ग्राह्यम् । यथाह । स्वभावोक्तं वचस् तेषां ग्राह्यं यद् दोषवर्जितम् । उक्ते तु साक्षिणो राज्ञा न प्रष्टव्याः पुनः पुनः ॥

yasya vādinaḥ pratijñāṃ dravyajātisaṃkhyādiviśiṣṭāṃ sākṣiṇaḥ satyāṃ vadanti satyam evaṃ jānīmo vayam iti sa jayī bhavati | yasya punar vādinaḥ pratijñām anyathā vaiparītyena mithyaitad iti vadanti tasya parājayo dhruvo niścitaḥ | yatra tu pratijñātārthasya vismaraṇādinā bhāvābhāvau sākṣiṇo na pratipādayanti tatra pramāṇāntareṇa nirṇayaḥ kāryaḥ | na ca rājñā sākṣinaḥ punaḥ punaḥ praṣṭavyāḥ | svabhāvoktam eva vacanaṃ grāhyam | yathāha | svabhāvoktaṃ vacas teṣāṃ grāhyaṃ yad doṣavarjitam | ukte tu sākṣiṇo rājñā na praṣṭavyāḥ punaḥ punaḥ ||

Report an error

"अन्यथावादिनो यस्य ध्रुवस् तस्य पराजयः" इत्य् अस्यापवादम् आह ।

"anyathāvādino yasya dhruvas tasya parājayaḥ" ity asyāpavādam āha |

Report an error

उक्ते ऽपि साक्षिभिः साक्ष्ये यद्य् अन्ये गुणवत्तमाः । २.८०

ukte 'pi sākṣibhiḥ sākṣye yady anye guṇavattamāḥ | 2.80

Report an error

द्विगुणा वान्यथा ब्रूयुः कूटाः स्युः पूर्वसाक्षिणः ॥ २.८० ॥

dviguṇā vānyathā brūyuḥ kūṭāḥ syuḥ pūrvasākṣiṇaḥ || 2.80 ||

Report an error

पूर्वोक्तलक्षनैः साक्षिभिः साक्ष्ये स्वाभिप्राये प्रतिज्ञातार्थावैपरीत्येनाभिहिते यद्य् अन्ये पूर्वेभ्यो गुणवत्तमाः द्विगुणा वा अन्यथा प्रतिज्ञातार्थाननुगुण्येन साक्ष्यं ब्रूयुस् तदा पूर्वे साक्षिणः कूटा मिथ्यावादिनो भवेयुः । ननु एतद् अनुपपन्नम् अर्थिप्रत्यर्थिसभ्यसभापतिभिः परीक्षितैः प्रमाण्भूतैः साक्षिभिर् निगदिते प्रमाणान्तरान्वेषणे ऽनवस्थादोषप्रसङ्गात्, निर्णिक्ते व्यवहारे तु प्रमाणम् अफलं भवेत् । लिखितं साक्षिणो वापि पूर्वम् आवेदितं न चेत् ॥

pūrvoktalakṣanaiḥ sākṣibhiḥ sākṣye svābhiprāye pratijñātārthāvaiparītyenābhihite yady anye pūrvebhyo guṇavattamāḥ dviguṇā vā anyathā pratijñātārthānanuguṇyena sākṣyaṃ brūyus tadā pūrve sākṣiṇaḥ kūṭā mithyāvādino bhaveyuḥ | nanu etad anupapannam arthipratyarthisabhyasabhāpatibhiḥ parīkṣitaiḥ pramāṇbhūtaiḥ sākṣibhir nigadite pramāṇāntarānveṣaṇe 'navasthādoṣaprasaṅgāt, nirṇikte vyavahāre tu pramāṇam aphalaṃ bhavet | likhitaṃ sākṣiṇo vāpi pūrvam āveditaṃ na cet ||

Report an error

यथा पक्वेषु धान्येषु निष्फलाः प्रावृषो गुणाः । निर्णिक्तव्यवहाराणां प्रमाणम् अफलं तथा ॥

yathā pakveṣu dhānyeṣu niṣphalāḥ prāvṛṣo guṇāḥ | nirṇiktavyavahārāṇāṃ pramāṇam aphalaṃ tathā ||

Report an error

इति नारदवचनाच् च । उच्यते । यदार्थी प्रतिज्ञातार्थस्यान्तरात्मसाक्षित्वेनानाविष्कृतदोषाणाम् अपि साक्षिणां वचनम् अर्थविसंवादित्वेनाप्रमाणं मन्यमानः साक्षिष्व् अपि दोषं कल्पयति तदा प्रमाणान्तरान्वेषणं केन वार्यते । उक्तं च – "यस्य च दुष्टं करणं यन् न च मिथ्येति प्रत्ययः स एवासमीचीनः" इति । यथा चक्षुरादिकरणदोषानध्यवसाये ऽप्य् अर्थविसंवादात् तज्जनितस्य ज्ञानस्याप्रामाण्येन करणदोषकल्पना तथेहापि, साक्षिपरीक्षातिरेकेण वाक्यपरीक्षोपदेशाच् च : साक्षिभिर् भाषितं वाक्यं सह सभ्यैः परीक्षयेत् । इति । कात्यायानेनाप्य् उक्तं: यदा शुद्धा क्रिया न्यायात् तदा तद्वाक्यशोधनम् । शुद्धाच् च वाक्याद्यः शुद्धः स शुद्धो ऽर्थे इति स्थितिः ॥

iti nāradavacanāc ca | ucyate | yadārthī pratijñātārthasyāntarātmasākṣitvenānāviṣkṛtadoṣāṇām api sākṣiṇāṃ vacanam arthavisaṃvāditvenāpramāṇaṃ manyamānaḥ sākṣiṣv api doṣaṃ kalpayati tadā pramāṇāntarānveṣaṇaṃ kena vāryate | uktaṃ ca – "yasya ca duṣṭaṃ karaṇaṃ yan na ca mithyeti pratyayaḥ sa evāsamīcīnaḥ" iti | yathā cakṣurādikaraṇadoṣānadhyavasāye 'py arthavisaṃvādāt tajjanitasya jñānasyāprāmāṇyena karaṇadoṣakalpanā tathehāpi, sākṣiparīkṣātirekeṇa vākyaparīkṣopadeśāc ca : sākṣibhir bhāṣitaṃ vākyaṃ saha sabhyaiḥ parīkṣayet | iti | kātyāyānenāpy uktaṃ: yadā śuddhā kriyā nyāyāt tadā tadvākyaśodhanam | śuddhāc ca vākyādyaḥ śuddhaḥ sa śuddho 'rthe iti sthitiḥ ||

Report an error

इति । क्रिया साक्षिलक्षणा "नार्थसंबन्धिनो नाप्ताः" इति न्यायाद् यदा शुद्धा तदा तद्वाक्यशोधनं साक्षिवाक्यशोधनं कर्तव्यम् । वाक्यशुद्धिश् च सत्यार्थप्रतिपादनेन, "सत्येन शुध्यते वाक्यं" इति स्मरणात् । एवं शुद्धायाः क्रियायाः शुद्धवाक्याच् च यः शुद्धो ऽवगतो ऽर्थः स शुद्धस् तथाभूत इति स्थितिर् ईदृशी मर्यादा न्यायविदाम् । कारणदोषबाधकप्रत्ययाभावे सत्य् अवितथ एवार्थ इत्य् अर्थः । ननु स्वयम् अर्थिना प्रमाणीकृतान् साक्षिणो ऽतिक्रम्य कथं क्रियान्तरं प्रमाणीक्रियते । नैष दोषः । यतः, क्रियां बलवतीं मुक्त्वा दुर्बलां यो ऽवलम्बते । स जये ऽवधृते सभ्यैः पुनस् तां नाप्नुयात् क्रियाम् ॥

iti | kriyā sākṣilakṣaṇā "nārthasaṃbandhino nāptāḥ" iti nyāyād yadā śuddhā tadā tadvākyaśodhanaṃ sākṣivākyaśodhanaṃ kartavyam | vākyaśuddhiś ca satyārthapratipādanena, "satyena śudhyate vākyaṃ" iti smaraṇāt | evaṃ śuddhāyāḥ kriyāyāḥ śuddhavākyāc ca yaḥ śuddho 'vagato 'rthaḥ sa śuddhas tathābhūta iti sthitir īdṛśī maryādā nyāyavidām | kāraṇadoṣabādhakapratyayābhāve saty avitatha evārtha ity arthaḥ | nanu svayam arthinā pramāṇīkṛtān sākṣiṇo 'tikramya kathaṃ kriyāntaraṃ pramāṇīkriyate | naiṣa doṣaḥ | yataḥ, kriyāṃ balavatīṃ muktvā durbalāṃ yo 'valambate | sa jaye 'vadhṛte sabhyaiḥ punas tāṃ nāpnuyāt kriyām ||

Report an error

इति कात्यायनेन जयावधारणोत्तरकालं क्रियान्तरपरिग्रहनिषेधाज् जयावधारणात् प्राक् क्रियान्तरपरिग्रहो दर्शितः । नारदेनापि, निर्णिक्ते व्यवहारे तु प्रमाणम् अफलं भवेत् । इति वदता जयावधारणोत्तरकालम् एव प्रमाणान्तरं निषिद्धं न प्राग् अपि । तस्माद् उक्ते ऽपि साक्षिभिः साक्ष्ये ऽपरितुष्यता क्रियान्तरम् अङ्गीकर्तव्यम् इति स्थितम् । एवं स्थिते यद्य् अभिहितवचनेभ्यः साक्षिभ्यो गुणवत्तमा द्विगुणा वा पूर्वनिर्दिष्टा असन्निहिताः साक्षिणः सन्ति तदा त एव प्रमाणीकर्तव्याः -- “स्वभावेनैव यद् ब्रूयुस् तद् ग्राह्यं व्यावहारिकम्” इत्यस्य सर्वव्यव्हारशेषत्वात्, निर्णिक्ते व्यवहारे तु प्रमाणम् अफलं भवेत् । लिखितं साक्षिणो वापि पूर्वम् आवेदितं न चेत् ॥

iti kātyāyanena jayāvadhāraṇottarakālaṃ kriyāntaraparigrahaniṣedhāj jayāvadhāraṇāt prāk kriyāntaraparigraho darśitaḥ | nāradenāpi, nirṇikte vyavahāre tu pramāṇam aphalaṃ bhavet | iti vadatā jayāvadhāraṇottarakālam eva pramāṇāntaraṃ niṣiddhaṃ na prāg api | tasmād ukte 'pi sākṣibhiḥ sākṣye 'parituṣyatā kriyāntaram aṅgīkartavyam iti sthitam | evaṃ sthite yady abhihitavacanebhyaḥ sākṣibhyo guṇavattamā dviguṇā vā pūrvanirdiṣṭā asannihitāḥ sākṣiṇaḥ santi tadā ta eva pramāṇīkartavyāḥ -- “svabhāvenaiva yad brūyus tad grāhyaṃ vyāvahārikam” ityasya sarvavyavhāraśeṣatvāt, nirṇikte vyavahāre tu pramāṇam aphalaṃ bhavet | likhitaṃ sākṣiṇo vāpi pūrvam āveditaṃ na cet ||

Report an error

इति नारदवचनाच् च । पूर्वनिर्दिष्टानाम् असंभवे त्व् अनिर्दिष्टा अपि तथाविधाः साक्षिण एव ग्राह्या न दिव्यम्, संभवे साक्षिणां प्राज्ञो वर्जयेद् दैविकीं क्रियाम् । इति स्मरणात् । तेषाम् असंभवे दिव्यं प्रमाणीकर्तव्यम् । अतः परम् अपरितुष्यताप्य् अर्थिना न प्रमाणान्तरम् अन्वेषणीयम् अवचनाद् इति परिसमापनीयो व्यवहारः । यत्र तु प्रत्यर्थिनः स्वप्रत्ययविसंवादित्वेन साक्षिवचनस्याप्रामाण्यं मन्यमानस्य साक्षिषु दोषारोपणेनापरितोषस् तत्र प्रत्यर्थिनः क्रियोपन्यासावसराभावात् सप्ताहावधिकदैविकराजिकव्यसनोद्भवेन साक्षिपरीक्षणं कर्तव्यम् । तत्र च साक्षिणो दोषावधारणे विवादास्पदीभूतम् ऋणं दाप्याः, सारानुसारेण दण्डनीयाश् च । अथ दोषानवधारणं तदा प्रत्यर्थिना तावता संतोष्टव्यम् । यथाह मनुः । यस्य दृश्येत सप्ताहाद् उक्तवाक्यस्य साक्षिणः । रोगो ऽग्निर् ज्ञातिमरणम् ऋणं दाप्यो दमं च सः ॥

iti nāradavacanāc ca | pūrvanirdiṣṭānām asaṃbhave tv anirdiṣṭā api tathāvidhāḥ sākṣiṇa eva grāhyā na divyam, saṃbhave sākṣiṇāṃ prājño varjayed daivikīṃ kriyām | iti smaraṇāt | teṣām asaṃbhave divyaṃ pramāṇīkartavyam | ataḥ param aparituṣyatāpy arthinā na pramāṇāntaram anveṣaṇīyam avacanād iti parisamāpanīyo vyavahāraḥ | yatra tu pratyarthinaḥ svapratyayavisaṃvāditvena sākṣivacanasyāprāmāṇyaṃ manyamānasya sākṣiṣu doṣāropaṇenāparitoṣas tatra pratyarthinaḥ kriyopanyāsāvasarābhāvāt saptāhāvadhikadaivikarājikavyasanodbhavena sākṣiparīkṣaṇaṃ kartavyam | tatra ca sākṣiṇo doṣāvadhāraṇe vivādāspadībhūtam ṛṇaṃ dāpyāḥ, sārānusāreṇa daṇḍanīyāś ca | atha doṣānavadhāraṇaṃ tadā pratyarthinā tāvatā saṃtoṣṭavyam | yathāha manuḥ | yasya dṛśyeta saptāhād uktavākyasya sākṣiṇaḥ | rogo 'gnir jñātimaraṇam ṛṇaṃ dāpyo damaṃ ca saḥ ||

Report an error

इति । एतच् च, यस्योचुः साक्षिणः सत्यां प्रतिज्ञां स जयी भवेत् । इत्य् अस्य परितुष्यत्प्रत्यर्थिविषये ऽपवादो द्रष्टव्यः । केचित् तु "उक्ते ऽपि साक्षिभिः साक्ष्ये" इत्य् एतद् वचनम् अर्थिना निर्दिष्टेषु साक्षिष्व् अर्थ्यनुकूलम् अभिहितवत्सु यदि प्रत्यर्थी गुणवत्तमान् द्विगुणान् वान्यान् साक्षिणः पूर्वोक्तविपरीतं संवादयति तदा पूर्ववादिनः साक्षिणः कूटा इति व्याचक्षते । तद् असत्, प्रत्यर्थिनः क्रियानुपपत्तेः । तथा हि । अर्थी नाम साध्यस्यार्थस्य निर्देष्टा, तत्प्रतिपक्षतदभाववादी प्रत्यर्थी पत्राभावस्य भावसिद्धिसापेक्षसिद्धित्वाद् भावस्य चाभावसिद्धिनिरपेक्षसिद्धित्वाद् भावस्यैव साध्यत्वं युक्तम्, अभावस्य स्वरुपेण साक्ष्यादिप्रमेयत्वाभावात् । अतश् चार्थिन एव क्रिया युक्ता । अपि चोत्तरानुसारेण सर्वत्रैव क्रिया नियता स्मर्यते । प्राङ्न्यायकारणोक्तौ तु प्रत्यर्थी निर्दिशेत् क्रियाम् । मिथ्योक्तौ पूर्ववादी तु प्रतिपत्तौ न सा भवेत् ॥

iti | etac ca, yasyocuḥ sākṣiṇaḥ satyāṃ pratijñāṃ sa jayī bhavet | ity asya parituṣyatpratyarthiviṣaye 'pavādo draṣṭavyaḥ | kecit tu "ukte 'pi sākṣibhiḥ sākṣye" ity etad vacanam arthinā nirdiṣṭeṣu sākṣiṣv arthyanukūlam abhihitavatsu yadi pratyarthī guṇavattamān dviguṇān vānyān sākṣiṇaḥ pūrvoktaviparītaṃ saṃvādayati tadā pūrvavādinaḥ sākṣiṇaḥ kūṭā iti vyācakṣate | tad asat, pratyarthinaḥ kriyānupapatteḥ | tathā hi | arthī nāma sādhyasyārthasya nirdeṣṭā, tatpratipakṣatadabhāvavādī pratyarthī patrābhāvasya bhāvasiddhisāpekṣasiddhitvād bhāvasya cābhāvasiddhinirapekṣasiddhitvād bhāvasyaiva sādhyatvaṃ yuktam, abhāvasya svarupeṇa sākṣyādiprameyatvābhāvāt | ataś cārthina eva kriyā yuktā | api cottarānusāreṇa sarvatraiva kriyā niyatā smaryate | prāṅnyāyakāraṇoktau tu pratyarthī nirdiśet kriyām | mithyoktau pūrvavādī tu pratipattau na sā bhavet ||

Report an error

इति । न चैकस्मिन् व्यवहारे द्वयोः क्रिया, न चैकस्मिन् विवादे तु क्रिया स्याद् वादिनोर् द्वयोः । इति स्मरणात् । तस्मात् प्रतिवादिनः साक्षिणो गुणवत्तमा द्विगुणा वान्यथा ब्रूयुर् इत्य् अनुपपन्नम् । अथ मतम् । यत्र द्वाव् अपि भावप्रतिज्ञावादिनौ मदीयम् इदं दायादप्राप्तम् इति प्रतिज्ञावादिनोः पूर्वापरकालविभागानाकलितम् एव वदतस् तत्र द्वयोः साक्षिषु सत्सु कस्य साक्षिणो ग्राह्या इत्य् आकाङ्क्षायां, द्वयोर् विवदतोर् अर्थे द्वयोः सस्तु च साक्षिषु । पूर्वपक्षो भवेद् यस्य भवेयुस् तस्य साक्षिणः ॥

iti | na caikasmin vyavahāre dvayoḥ kriyā, na caikasmin vivāde tu kriyā syād vādinor dvayoḥ | iti smaraṇāt | tasmāt prativādinaḥ sākṣiṇo guṇavattamā dviguṇā vānyathā brūyur ity anupapannam | atha matam | yatra dvāv api bhāvapratijñāvādinau madīyam idaṃ dāyādaprāptam iti pratijñāvādinoḥ pūrvāparakālavibhāgānākalitam eva vadatas tatra dvayoḥ sākṣiṣu satsu kasya sākṣiṇo grāhyā ity ākāṅkṣāyāṃ, dvayor vivadator arthe dvayoḥ sastu ca sākṣiṣu | pūrvapakṣo bhaved yasya bhaveyus tasya sākṣiṇaḥ ||

Report an error

इति वचनेन यः पूर्वं निवेदयति तस्य साक्षिणो ग्राह्या इति स्थिते तस्यापवादः “उक्तेऽपि साक्षिभिः साक्ष्ये” इति । अतश् च पूर्वोत्तरयोर् वादिनोः समसंख्येषु समगुणेषु साक्षिणो गुणवत्तमा द्विगुणा वा तदा प्रतिवादिनः साक्षिणः प्रष्टव्याः । एवं च नाभावस्य साध्यता । उभयोर् अपि भाववादित्वात्, चतुर्विधोत्तरविलक्षणत्वाच् च प्रकृतोदाहरणे न क्रियाव्यवस्था । एकस्मिन् व्यवहारे तु यथैकस्यार्थिनः क्रियाद्वयं परमते तथा वादिप्रतिवादिनोः क्रियाद्वये ऽप्य् अविरोध इति । तद् अप्य् आचार्यो नानुमन्यते “उक्ते ऽपि साक्षिभिः साक्ष्ये” इत्य् अपिशब्दाद् अर्थात् प्रकरणाद् वास्यार्थस्यानवगमाद् इत्य् अलं प्रसङ्गेन ॥ २.८० ॥

iti vacanena yaḥ pūrvaṃ nivedayati tasya sākṣiṇo grāhyā iti sthite tasyāpavādaḥ “ukte'pi sākṣibhiḥ sākṣye” iti | ataś ca pūrvottarayor vādinoḥ samasaṃkhyeṣu samaguṇeṣu sākṣiṇo guṇavattamā dviguṇā vā tadā prativādinaḥ sākṣiṇaḥ praṣṭavyāḥ | evaṃ ca nābhāvasya sādhyatā | ubhayor api bhāvavāditvāt, caturvidhottaravilakṣaṇatvāc ca prakṛtodāharaṇe na kriyāvyavasthā | ekasmin vyavahāre tu yathaikasyārthinaḥ kriyādvayaṃ paramate tathā vādiprativādinoḥ kriyādvaye 'py avirodha iti | tad apy ācāryo nānumanyate “ukte 'pi sākṣibhiḥ sākṣye” ity apiśabdād arthāt prakaraṇād vāsyārthasyānavagamād ity alaṃ prasaṅgena || 2.80 ||

Report an error

कूटसाक्षिणो दर्शितास् तेषां दण्डम् आह ।

kūṭasākṣiṇo darśitās teṣāṃ daṇḍam āha |

Report an error

पृथक् पृथग् दण्डनीयाः कूटकृत् साक्षिणस् तथा । २.८१

pṛthak pṛthag daṇḍanīyāḥ kūṭakṛt sākṣiṇas tathā | 2.81

Report an error

विवादाद् द्विगुणं दण्डं विवास्यो ब्राह्मणः स्मृतः ॥ २.८१ ॥

vivādād dviguṇaṃ daṇḍaṃ vivāsyo brāhmaṇaḥ smṛtaḥ || 2.81 ||

Report an error

यो धनदानादिना कूटान् साक्षिणः करोतीति स कूटकृत् साक्षिणश् च ये तथा कूटास् ते विवादान् नाम विवादपराजयात् पराजये यो दण्डस् तत्र तत्रोक्तस् तं दण्डं द्विगुणं पृथक् पृथग् एकैकशो दण्डनीयाः । ब्राह्मणस् तु विवास्यो राष्ट्रान् निर्वास्यो न दण्डनीयः । एतच् च लोभादिकारणविशेषापरिज्ञाने अनभ्यासे च वेदितव्यम् । लोभादिकारणविशेषपरिज्ञाने ऽभ्यासे च मनुनोक्तम् । लोभात् सहस्रं दण्ड्यः स्यान् मोहात् पूर्वं तु साहसम् । भयाद् द्वौ मध्यमौ दण्डौ मैत्र्यात् पूर्वं चतुर्गुणम् ॥

yo dhanadānādinā kūṭān sākṣiṇaḥ karotīti sa kūṭakṛt sākṣiṇaś ca ye tathā kūṭās te vivādān nāma vivādaparājayāt parājaye yo daṇḍas tatra tatroktas taṃ daṇḍaṃ dviguṇaṃ pṛthak pṛthag ekaikaśo daṇḍanīyāḥ | brāhmaṇas tu vivāsyo rāṣṭrān nirvāsyo na daṇḍanīyaḥ | etac ca lobhādikāraṇaviśeṣāparijñāne anabhyāse ca veditavyam | lobhādikāraṇaviśeṣaparijñāne 'bhyāse ca manunoktam | lobhāt sahasraṃ daṇḍyaḥ syān mohāt pūrvaṃ tu sāhasam | bhayād dvau madhyamau daṇḍau maitryāt pūrvaṃ caturguṇam ||

Report an error

कामाद् दशगुणं पूर्वं क्रोधात् तु त्रिगुणं परम् । अज्ञानाद् द्वे शते पूर्णे बालिश्याच् छतम् एव तु ॥

kāmād daśaguṇaṃ pūrvaṃ krodhāt tu triguṇaṃ param | ajñānād dve śate pūrṇe bāliśyāc chatam eva tu ||

Report an error

इति । तत्र लोभो ऽर्थलिप्सा । मोहो विपर्ययज्ञानम् । भयं संत्रासः । मैत्री स्नेहातिशयः । कामः स्त्रीव्यतिकराभिलाषः । क्रोधो ऽमर्षः । अज्ञानम् अस्फुटज्ञानम् । बालिश्यं ज्ञानानुत्पादः । सहस्रादिषु ताम्रिकाः पणा गृह्यन्ते । तथा । कौटसाक्ष्यं तु कुर्वाणांस् त्रीन् वर्णान् धार्मिको नृपः । प्रवासयेद् दण्डयित्वा ब्राह्मणं तु विवासयेत् ॥

iti | tatra lobho 'rthalipsā | moho viparyayajñānam | bhayaṃ saṃtrāsaḥ | maitrī snehātiśayaḥ | kāmaḥ strīvyatikarābhilāṣaḥ | krodho 'marṣaḥ | ajñānam asphuṭajñānam | bāliśyaṃ jñānānutpādaḥ | sahasrādiṣu tāmrikāḥ paṇā gṛhyante | tathā | kauṭasākṣyaṃ tu kurvāṇāṃs trīn varṇān dhārmiko nṛpaḥ | pravāsayed daṇḍayitvā brāhmaṇaṃ tu vivāsayet ||

Report an error

इति । एतच् चाभ्यासविषयम् । कुर्वाणान् इति वर्तमाननिर्देशात् । त्रीन् वर्णान् क्षत्रियादीन् पूर्वोक्तं दण्डयित्वा प्रवासयेन् मारयेत्, अर्थशास्त्रे प्रवासशब्दस्य मारणे प्रयोगात्, अस्य चार्थशास्त्ररूपत्वात् । तत्रापि प्रवासनम् ओष्टच्छेदनं जिह्वाच्छेदनं प्राणवियोजनं च कौटसाक्ष्यविषयानुसारेण द्रष्टव्यम् । ब्राह्मणं तु दण्डयित्वा विवासयेत् स्वराष्ट्रान् निष्कासयेत् । यद् वा विवासयेत् वाससो विगतो विवासाः । विवाससं करोतीति णिचि कृते "णाविष्टवत् प्रातिपदिकस्य" इति टिलोपे रूपम् । नग्नी कुर्याद् इत्य् अर्थः । अथ वा वसत्य् अस्मिन्न् इति वासो गृहम् । विवासयेत् भग्नगृहं कुर्याद् इत्यर्थः । ब्राह्मणस्यापि लोभादिकारणविशेषापरिज्ञाने ऽनभ्यासे च तत्र तत्रोक्तो दण्ड एव । अभ्यासे त्व् अर्थदण्डो विवासनं च । तत्रापि जातिद्रव्यानुबन्धाद्यपेक्षया विवासनं नग्नीकरणं गृहभङ्गो देशान् निर्वासनं चेति व्यवस्था द्रष्टव्या । लोभादिकारणविशेषापरिज्ञाने ऽनभ्यासे चाल्पविषये कौटसाक्ष्ये ब्राह्मणस्यापि क्षत्रियादिवद् अर्थदण्ड एव । महाविषये तु देशान् निर्वासनम् एव । अत्राप्य् अभ्यासे सर्वेषाम् एव मनूक्तं द्रष्टव्यम् ।

iti | etac cābhyāsaviṣayam | kurvāṇān iti vartamānanirdeśāt | trīn varṇān kṣatriyādīn pūrvoktaṃ daṇḍayitvā pravāsayen mārayet, arthaśāstre pravāsaśabdasya māraṇe prayogāt, asya cārthaśāstrarūpatvāt | tatrāpi pravāsanam oṣṭacchedanaṃ jihvācchedanaṃ prāṇaviyojanaṃ ca kauṭasākṣyaviṣayānusāreṇa draṣṭavyam | brāhmaṇaṃ tu daṇḍayitvā vivāsayet svarāṣṭrān niṣkāsayet | yad vā vivāsayet vāsaso vigato vivāsāḥ | vivāsasaṃ karotīti ṇici kṛte "ṇāviṣṭavat prātipadikasya" iti ṭilope rūpam | nagnī kuryād ity arthaḥ | atha vā vasaty asminn iti vāso gṛham | vivāsayet bhagnagṛhaṃ kuryād ityarthaḥ | brāhmaṇasyāpi lobhādikāraṇaviśeṣāparijñāne 'nabhyāse ca tatra tatrokto daṇḍa eva | abhyāse tv arthadaṇḍo vivāsanaṃ ca | tatrāpi jātidravyānubandhādyapekṣayā vivāsanaṃ nagnīkaraṇaṃ gṛhabhaṅgo deśān nirvāsanaṃ ceti vyavasthā draṣṭavyā | lobhādikāraṇaviśeṣāparijñāne 'nabhyāse cālpaviṣaye kauṭasākṣye brāhmaṇasyāpi kṣatriyādivad arthadaṇḍa eva | mahāviṣaye tu deśān nirvāsanam eva | atrāpy abhyāse sarveṣām eva manūktaṃ draṣṭavyam |

Report an error

न च ब्राह्मणस्यार्थदण्डो नास्तीति मन्तव्यम् । अर्थदण्डाभावे शारीरदण्डे च निषिद्धे स्वल्पे ऽप्य् अपराधे नग्नीकरणगृहभङ्गाङ्ककरणविप्रवासनं दण्डाभावो वा प्रसज्येत, चतुर्णाम् अपि वर्णानां प्रायश्चित्तम् अकुर्वताम् । शारीरं धनसंयुक्तं दण्डं धर्म्यं प्रकल्पयेत् ॥

na ca brāhmaṇasyārthadaṇḍo nāstīti mantavyam | arthadaṇḍābhāve śārīradaṇḍe ca niṣiddhe svalpe 'py aparādhe nagnīkaraṇagṛhabhaṅgāṅkakaraṇavipravāsanaṃ daṇḍābhāvo vā prasajyeta, caturṇām api varṇānāṃ prāyaścittam akurvatām | śārīraṃ dhanasaṃyuktaṃ daṇḍaṃ dharmyaṃ prakalpayet ||

Report an error

इति स्मरणाच् च । तथा । सहस्रं ब्राह्मणो दण्ड्यो गुप्तां विप्रां बलाद् व्रजन् । इति स्मरणात् । यत् तु शङ्खवचनम्: "त्रयाणां वर्णानां धनापहारवधबन्धक्रिया विवासनाङ्ककरणं ब्राह्मणस्य” इति, तत्र धनापहारः सर्वस्वापहारो विवक्षितो वधसाहचर्यात्, शारीरस् त्व् अवरोधादिर् जीवितान्तः प्रकीर्तितः । काकिण्यादिस् त्व् अर्थदण्डः सर्वस्वान्तस् तथैव च ॥

iti smaraṇāc ca | tathā | sahasraṃ brāhmaṇo daṇḍyo guptāṃ viprāṃ balād vrajan | iti smaraṇāt | yat tu śaṅkhavacanam: "trayāṇāṃ varṇānāṃ dhanāpahāravadhabandhakriyā vivāsanāṅkakaraṇaṃ brāhmaṇasya” iti, tatra dhanāpahāraḥ sarvasvāpahāro vivakṣito vadhasāhacaryāt, śārīras tv avarodhādir jīvitāntaḥ prakīrtitaḥ | kākiṇyādis tv arthadaṇḍaḥ sarvasvāntas tathaiva ca ||

Report an error

इति वधसर्वस्वहरणयोः सहपाठात् । यद् अप्य् उक्तम्, राष्ट्राद् एनं बहिः कुर्यात् समग्रधनम् अक्षतम् । इति तत् प्रथमकृतसाहसविषयं न सर्वविषयम् । शारीरस् तु ब्राह्मणस्य न कदाचिद् भवति, न जातु ब्राह्मणं हन्यात् सर्वपापेष्व् अपि स्थितम् । इति सामान्येन मनुस्मरणात् । तथा मनुः । न ब्राह्मणवधाद् भूयान् अधर्मो विद्यते भुवि । तस्माद् अस्य वधं राजा मनसापि न चिन्तयेत् ॥

iti vadhasarvasvaharaṇayoḥ sahapāṭhāt | yad apy uktam, rāṣṭrād enaṃ bahiḥ kuryāt samagradhanam akṣatam | iti tat prathamakṛtasāhasaviṣayaṃ na sarvaviṣayam | śārīras tu brāhmaṇasya na kadācid bhavati, na jātu brāhmaṇaṃ hanyāt sarvapāpeṣv api sthitam | iti sāmānyena manusmaraṇāt | tathā manuḥ | na brāhmaṇavadhād bhūyān adharmo vidyate bhuvi | tasmād asya vadhaṃ rājā manasāpi na cintayet ||

Report an error

यः साक्ष्यं श्रावितो ऽन्येभ्यो निह्नुते तत् तमोवृतः । २.८२

yaḥ sākṣyaṃ śrāvito 'nyebhyo nihnute tat tamovṛtaḥ | 2.82

Report an error

स दाप्यो ऽष्टगुणं दण्डं ब्राह्मणं तु विवासयेत् ॥ २.८२ ॥

sa dāpyo 'ṣṭaguṇaṃ daṇḍaṃ brāhmaṇaṃ tu vivāsayet || 2.82 ||

Report an error

यस् तु साक्षित्वम् अङ्गीकृत्यान्यैः साक्षिभिः सह साक्ष्यं श्रावितः सन् निगदनकाले तमोवृतो रागाद्याक्रान्तचित्तस् तत्साक्ष्यम् अन्येभ्यः साक्षिभ्यो निह्नुते नाहम् अत्र साक्षी भवामीति स विवादपराजये यो दण्डस् तं दण्डम् अष्टगुणं दाप्यः । ब्राह्मणं पुनर् अष्टगुणद्रव्यदण्डदानासमर्थं विवासयेत् । विवासनं च नग्नीकरणगृहभङ्गदेषनिर्वासनलक्षणं विशयानुसारेण द्रष्टव्यम् । इतरेषं त्व् अष्टगुणद्रव्यदण्डदानासंभवे स्वजात्युचितकर्मकरणनिगडबन्धनकारागृहप्रवेशादि द्रष्टव्यम् । एतच् च पूर्वश्लोके ऽप्य् अनुसर्तव्यम् । यदा सर्वे साक्ष्यं निह्नुवते तदा सर्वे समानदोषाः । यदा तु साक्ष्यम् उक्त्वा पुनर् अन्यथा वदन्ति तदानुबन्धाद्यपेक्षया दण्ड्याः । यथाह कात्यायनः । उक्त्वान्यथा ब्रुवाणाश् च दण्ड्याः स्युर् वाक्छलान्विताः । इति । न चान्येनोक्ताः साक्षिणो ऽन्येन रहस्य् अनुसर्तव्याः । यथाह नारदः । न परेण समुद्दिष्टम् उपेयात् साक्षिणं रहः । भेदयेन् नैव चान्येन हीयेतैवं समाचरन् ॥

yas tu sākṣitvam aṅgīkṛtyānyaiḥ sākṣibhiḥ saha sākṣyaṃ śrāvitaḥ san nigadanakāle tamovṛto rāgādyākrāntacittas tatsākṣyam anyebhyaḥ sākṣibhyo nihnute nāham atra sākṣī bhavāmīti sa vivādaparājaye yo daṇḍas taṃ daṇḍam aṣṭaguṇaṃ dāpyaḥ | brāhmaṇaṃ punar aṣṭaguṇadravyadaṇḍadānāsamarthaṃ vivāsayet | vivāsanaṃ ca nagnīkaraṇagṛhabhaṅgadeṣanirvāsanalakṣaṇaṃ viśayānusāreṇa draṣṭavyam | itareṣaṃ tv aṣṭaguṇadravyadaṇḍadānāsaṃbhave svajātyucitakarmakaraṇanigaḍabandhanakārāgṛhapraveśādi draṣṭavyam | etac ca pūrvaśloke 'py anusartavyam | yadā sarve sākṣyaṃ nihnuvate tadā sarve samānadoṣāḥ | yadā tu sākṣyam uktvā punar anyathā vadanti tadānubandhādyapekṣayā daṇḍyāḥ | yathāha kātyāyanaḥ | uktvānyathā bruvāṇāś ca daṇḍyāḥ syur vākchalānvitāḥ | iti | na cānyenoktāḥ sākṣiṇo 'nyena rahasy anusartavyāḥ | yathāha nāradaḥ | na pareṇa samuddiṣṭam upeyāt sākṣiṇaṃ rahaḥ | bhedayen naiva cānyena hīyetaivaṃ samācaran ||

Report an error

साक्षिणाम् अवचनम् असत्यवचनं च सर्वत्र प्रतिषिद्धम् । तद् अपवादार्थम् आह ।

sākṣiṇām avacanam asatyavacanaṃ ca sarvatra pratiṣiddham | tad apavādārtham āha |

Report an error

वर्णिनां हि वधो यत्र तत्र साक्ष्य् अनृतं वदेत् । २.८३

varṇināṃ hi vadho yatra tatra sākṣy anṛtaṃ vadet | 2.83

Report an error

यत्र वर्णिनां शूद्रविट्क्षत्रविप्रानां सत्यवचनेन वधः संभाव्यते तत्र साक्ष्य् अनृतं वदेत् सत्यं न वदेत् । अनेन च सत्यवचनप्रतिषेधेन साक्षिणः पूर्वप्रतिषिद्धम् असत्यवचनम् अवचनं चाभ्यनुज्ञायते । यत्र शङ्काभियोगादौ सत्यवचने वर्णिनो वधो ऽनृतवचने न कस्यापि वधस् तत्रानृतवचनम् अभ्यनुज्ञायते । यत्र तु सत्यवचने ऽर्थिप्रत्यर्थिनोर् अन्यतरस्य वधो ऽसत्यवचने चान्यतरस्य वधस् तत्र तूष्णींभावाभ्यनुज्ञा राजा यद्य् अनुमन्यते । अथ राजा कथम् अप्य् अकथने न मुञ्चति तदा भेदाद् असाक्षित्वं कर्तव्यम् । तस्याप्य् असंभवे सत्यम् एव वदितव्यम् । असत्यवचने वर्णिवधदोषो ऽसत्यवचनदोषश् च । सत्यवचने तु वर्णिवधदोष एव । तत्र च यथाशास्त्रं प्रायश्चित्तं कर्तव्यम् ॥

yatra varṇināṃ śūdraviṭkṣatraviprānāṃ satyavacanena vadhaḥ saṃbhāvyate tatra sākṣy anṛtaṃ vadet satyaṃ na vadet | anena ca satyavacanapratiṣedhena sākṣiṇaḥ pūrvapratiṣiddham asatyavacanam avacanaṃ cābhyanujñāyate | yatra śaṅkābhiyogādau satyavacane varṇino vadho 'nṛtavacane na kasyāpi vadhas tatrānṛtavacanam abhyanujñāyate | yatra tu satyavacane 'rthipratyarthinor anyatarasya vadho 'satyavacane cānyatarasya vadhas tatra tūṣṇīṃbhāvābhyanujñā rājā yady anumanyate | atha rājā katham apy akathane na muñcati tadā bhedād asākṣitvaṃ kartavyam | tasyāpy asaṃbhave satyam eva vaditavyam | asatyavacane varṇivadhadoṣo 'satyavacanadoṣaś ca | satyavacane tu varṇivadhadoṣa eva | tatra ca yathāśāstraṃ prāyaścittaṃ kartavyam ||

Report an error

तर्ह्य् असत्यवचने तूष्णींभावे च शास्त्राभ्यनुज्ञानात् प्रत्यवायाभाव इत्य् अत आह ।

tarhy asatyavacane tūṣṇīṃbhāve ca śāstrābhyanujñānāt pratyavāyābhāva ity ata āha |

Report an error

तत्पावनाय निर्वाप्यश् चरुः सारस्वतो द्विजैः ॥ २.८३ ॥

tatpāvanāya nirvāpyaś caruḥ sārasvato dvijaiḥ || 2.83 ||

Report an error

तत्पावनाय अनृतवचनावचननिमित्तप्रत्यवायपरिहाराय सारस्वतश् चरुर् द्विजैर् एकैकशो निर्वाप्यः कर्तव्यः । सरस्वती देवता अस्येति सारस्वतः । अनवस्रावितान्तरूष्मपक्वौदने चरुशब्दः प्रसिद्धः । इहायम् अभिसन्धिः: साक्षिणाम् अनृतवचनम् अवचनं च यन् निषद्धं तद् इहाभ्यनुज्ञातम् । यत् तु, नानृतं वदेत् । अब्रुवन् विब्रुवन् वापि नरो भवति किल्बिषी । इति सामान्येनानृतवचनम् अवचनं च प्रतिषिद्धं तदतिक्रमनिमित्तम् इदं प्रायश्चित्तम् । न च मन्तव्यं साक्षिणाम् अनृतवचनावचनाभ्यनुज्ञाने ऽपि साधारणानृतवचनावचनप्रतिषेधातिक्रमनिमित्तप्रत्यवायस्य तादवस्थ्याद् अभ्यनुज्ञावचनम् अनर्थकम् इति । यतः साक्ष्यनृतवचनावचनयोर् भूयान् प्रत्यवायः साधारणानृतवचनावचनयोर् अल्पीयान् इत्य् अर्थवद् अभ्यनुज्ञावचनम् । यद्य् अपि भूयसः प्रत्यवायस्य निवृत्त्या आनुषङ्गिकस्याल्पीयसः प्रत्यवायस्य निवृत्तिर् अन्यत्र तथापीहाभ्यनुज्ञावचनात् प्रायश्चित्तविधानाच् च भूयसो निवृत्त्याल्पीयान् अप्य् आनुषङ्गिको ऽपि प्रत्यवायो न निवर्तत इति गम्यते ।

tatpāvanāya anṛtavacanāvacananimittapratyavāyaparihārāya sārasvataś carur dvijair ekaikaśo nirvāpyaḥ kartavyaḥ | sarasvatī devatā asyeti sārasvataḥ | anavasrāvitāntarūṣmapakvaudane caruśabdaḥ prasiddhaḥ | ihāyam abhisandhiḥ: sākṣiṇām anṛtavacanam avacanaṃ ca yan niṣaddhaṃ tad ihābhyanujñātam | yat tu, nānṛtaṃ vadet | abruvan vibruvan vāpi naro bhavati kilbiṣī | iti sāmānyenānṛtavacanam avacanaṃ ca pratiṣiddhaṃ tadatikramanimittam idaṃ prāyaścittam | na ca mantavyaṃ sākṣiṇām anṛtavacanāvacanābhyanujñāne 'pi sādhāraṇānṛtavacanāvacanapratiṣedhātikramanimittapratyavāyasya tādavasthyād abhyanujñāvacanam anarthakam iti | yataḥ sākṣyanṛtavacanāvacanayor bhūyān pratyavāyaḥ sādhāraṇānṛtavacanāvacanayor alpīyān ity arthavad abhyanujñāvacanam | yady api bhūyasaḥ pratyavāyasya nivṛttyā ānuṣaṅgikasyālpīyasaḥ pratyavāyasya nivṛttir anyatra tathāpīhābhyanujñāvacanāt prāyaścittavidhānāc ca bhūyaso nivṛttyālpīyān apy ānuṣaṅgiko 'pi pratyavāyo na nivartata iti gamyate |

Report an error

एतद् एवान्यत्र प्रश्नेषु वर्णिवधाशङ्कायां पान्थादीनाम् अनृतवचनावचनाभ्यनुज्ञानं वेदितव्यम् । न च तत्र प्रायश्चित्तम् अस्ति प्रतिषेधान्तराभावात् । निमित्तान्तरेण कालान्तरे ऽर्थतत्त्वावगमे ऽपि साक्षिनाम् अन्येषां च दण्डाभावो ऽस्माद् एव वचनाद् अवगम्यत इति ॥ ८३ ॥

etad evānyatra praśneṣu varṇivadhāśaṅkāyāṃ pānthādīnām anṛtavacanāvacanābhyanujñānaṃ veditavyam | na ca tatra prāyaścittam asti pratiṣedhāntarābhāvāt | nimittāntareṇa kālāntare 'rthatattvāvagame 'pi sākṣinām anyeṣāṃ ca daṇḍābhāvo 'smād eva vacanād avagamyata iti || 83 ||

Report an error

इति साक्षिप्रकरणम्

iti sākṣiprakaraṇam

Report an error

अथ लेख्यप्रकरणम्

atha lekhyaprakaraṇam

Report an error

भुक्तिसाक्षिणौ निरूपितौ । सांप्रतं लेख्यं निरूप्यते । तत्र लेख्यं द्विविधं शासनं जानपदं चेति । शासनं निरूपितम् । जानपदम् अभिधीयते । तच् च द्विविधम् स्वहस्तकृतम् अन्यकृतं चेति । तत्र स्वहस्तकृतम् असाक्षिकं अन्यकृतं ससाक्षिकम् । अनयोश् च देशाचारानुसारेण प्रामाण्यम् । यथाह नारदः । लेख्यं तु द्विविधं ज्ञेयं स्वहस्तान्यकृतं तथा । असाक्षिमत् साक्षिमच् च सिद्धिर् देशस्थितेस् तयोः ॥

bhuktisākṣiṇau nirūpitau | sāṃprataṃ lekhyaṃ nirūpyate | tatra lekhyaṃ dvividhaṃ śāsanaṃ jānapadaṃ ceti | śāsanaṃ nirūpitam | jānapadam abhidhīyate | tac ca dvividham svahastakṛtam anyakṛtaṃ ceti | tatra svahastakṛtam asākṣikaṃ anyakṛtaṃ sasākṣikam | anayoś ca deśācārānusāreṇa prāmāṇyam | yathāha nāradaḥ | lekhyaṃ tu dvividhaṃ jñeyaṃ svahastānyakṛtaṃ tathā | asākṣimat sākṣimac ca siddhir deśasthites tayoḥ ||

Report an error

तत्रान्यकृतम् आह ।

tatrānyakṛtam āha |

Report an error

यः कश्चिद् अर्थो निष्णातः स्वरुच्या तु परस्परम् । २.८४

yaḥ kaścid artho niṣṇātaḥ svarucyā tu parasparam | 2.84

Report an error

लेख्यं तु साक्षिमत् कार्यं तस्मिन् धनिकपूर्वकम् ॥ २.८४ ॥

lekhyaṃ tu sākṣimat kāryaṃ tasmin dhanikapūrvakam || 2.84 ||

Report an error

धनिकाधमर्णयोर् यो ऽर्थो हिरण्यादिः परस्परं स्वरुच्या इयता कालेनैतावद् देयम् इयती च प्रतिमासं वृद्धिर् इति निष्णातो व्यवस्थितः तस्मिन्न् अर्थे कालान्तरे विप्रतिपत्तौ वस्तुतत्त्वनिर्णयार्थं लेख्यं साक्षिमद् उक्तलक्षणसाक्षियुक्तं धनिकपूर्वकं धनिकः पूर्वो यस्मिंस् तद्धनिकपूर्वकम् । धनिकनामलेखनपूर्वकम् इति यावत् । कार्यं कर्तव्यम् । उक्तलक्षणाः साक्षिणो वा कर्तव्याः, कर्ता तु यत् कृतम् कार्यं सिद्ध्यर्थं तस्य साक्षिणः । प्रवर्तन्ते विवादेषु स्वकृतम् वाथ लेख्यकम् ॥

dhanikādhamarṇayor yo 'rtho hiraṇyādiḥ parasparaṃ svarucyā iyatā kālenaitāvad deyam iyatī ca pratimāsaṃ vṛddhir iti niṣṇāto vyavasthitaḥ tasminn arthe kālāntare vipratipattau vastutattvanirṇayārthaṃ lekhyaṃ sākṣimad uktalakṣaṇasākṣiyuktaṃ dhanikapūrvakaṃ dhanikaḥ pūrvo yasmiṃs taddhanikapūrvakam | dhanikanāmalekhanapūrvakam iti yāvat | kāryaṃ kartavyam | uktalakṣaṇāḥ sākṣiṇo vā kartavyāḥ, kartā tu yat kṛtam kāryaṃ siddhyarthaṃ tasya sākṣiṇaḥ | pravartante vivādeṣu svakṛtam vātha lekhyakam ||

Report an error

इति स्मरणात् ॥ २.८४ ॥

iti smaraṇāt || 2.84 ||

Report an error

समामासतदर्धाहर्नामजातिस्वगोत्रकैः । २.८५

samāmāsatadardhāharnāmajātisvagotrakaiḥ | 2.85

Report an error

सब्रह्मचारिकात्मीयपितृनामादिचिह्नितम् ॥ २.८५ ॥

sabrahmacārikātmīyapitṛnāmādicihnitam || 2.85 ||

Report an error

समा संवत्सरः । मासश् चैत्रादि । तदर्धं पक्षः शुक्लः कृण्णो वा । अहस् तिथिः प्रतिपदादिः । नाम धनिकर्णिकयोः । जातिर् ब्राह्मणत्वादिः । स्वगोत्रं वासिष्टादिगोत्रम् । एतैः समादिभिश् चिह्नितम् । तथा सब्रह्मचारिकं बह्वृचादिशाखाप्रयुक्तं गुणनाम बह्वृचः कठ इति । आत्मीयपितृनाम धनिकर्णिकपितृनाम । आदिग्रहणाद् द्रव्यजातिसंख्याचारादेर् ग्रहणम् । एतैश् च चिह्नितं लेख्यम् कार्यम् इति गतेन संबन्धः ॥ २.८५ ॥

samā saṃvatsaraḥ | māsaś caitrādi | tadardhaṃ pakṣaḥ śuklaḥ kṛṇṇo vā | ahas tithiḥ pratipadādiḥ | nāma dhanikarṇikayoḥ | jātir brāhmaṇatvādiḥ | svagotraṃ vāsiṣṭādigotram | etaiḥ samādibhiś cihnitam | tathā sabrahmacārikaṃ bahvṛcādiśākhāprayuktaṃ guṇanāma bahvṛcaḥ kaṭha iti | ātmīyapitṛnāma dhanikarṇikapitṛnāma | ādigrahaṇād dravyajātisaṃkhyācārāder grahaṇam | etaiś ca cihnitaṃ lekhyam kāryam iti gatena saṃbandhaḥ || 2.85 ||

Report an error

समाप्ते ऽर्थे ऋणी नाम स्वहस्तेन निवेशयेत् । २.८६

samāpte 'rthe ṛṇī nāma svahastena niveśayet | 2.86

Report an error

मतं मे ऽमुकपुत्रस्य यद् अत्रोपरि लेखितम् ॥ २.८६ ॥

mataṃ me 'mukaputrasya yad atropari lekhitam || 2.86 ||

Report an error

धनिकाधमर्णयोर् यो ऽर्थः स्वरुच्या व्यवस्थितस् तस्मिन्न् अर्थे समाप्ते लिखिते ऋण्य् अधमर्णो नामात्मीयं स्वहस्तेनास्मिंल् लेख्ये यद् उपरि लेखितं तन् ममामुकपुत्रस्य मतम् अभिप्रेतम् इति निवेशयेत् पत्रे विलिखेत् ॥ २.८६ ॥

dhanikādhamarṇayor yo 'rthaḥ svarucyā vyavasthitas tasminn arthe samāpte likhite ṛṇy adhamarṇo nāmātmīyaṃ svahastenāsmiṃl lekhye yad upari lekhitaṃ tan mamāmukaputrasya matam abhipretam iti niveśayet patre vilikhet || 2.86 ||

Report an error

साक्षिणश् च स्वहस्तेन पितृनामकपूर्वकम् । २.८७

sākṣiṇaś ca svahastena pitṛnāmakapūrvakam | 2.87

Report an error

अत्राहम् अमुकः साक्षी लिखेयुर् इति ते समाः ॥ २.८७ ॥

atrāham amukaḥ sākṣī likheyur iti te samāḥ || 2.87 ||

Report an error

तस्मिंल् लेख्ये ये साक्षिणो लिखितास् ते ऽप्य् आत्मीयपितृनामलेखनपूर्वकं अस्मिन्न् अर्थे ऽयम् अमुको देवत्तः साक्षीति स्वहस्तेनैकैकशो लिखेयुः । ते च समाः संख्यातो गुणतश् च कर्तव्याः । यद्य् अधमर्णः साक्षी वा लिपिज्ञो न भवति तदाधमर्णो ऽन्येन साक्षी च साक्ष्यन्तरेण सर्वसाक्षिसंनिधौ स्वमतं लेखयेत् । यथाह नारदः: अलिपिज्ञ ऋणी यः स्यात् स्वमतं तु स लेखयेत् । साक्षी वा साक्षिणान्येन सर्वसाक्षिसमीपतः ॥

tasmiṃl lekhye ye sākṣiṇo likhitās te 'py ātmīyapitṛnāmalekhanapūrvakaṃ asminn arthe 'yam amuko devattaḥ sākṣīti svahastenaikaikaśo likheyuḥ | te ca samāḥ saṃkhyāto guṇataś ca kartavyāḥ | yady adhamarṇaḥ sākṣī vā lipijño na bhavati tadādhamarṇo 'nyena sākṣī ca sākṣyantareṇa sarvasākṣisaṃnidhau svamataṃ lekhayet | yathāha nāradaḥ: alipijña ṛṇī yaḥ syāt svamataṃ tu sa lekhayet | sākṣī vā sākṣiṇānyena sarvasākṣisamīpataḥ ||

Report an error

उभयाभ्यर्थितेनैतन् मया ह्य् अमुकसूनुना । २.८८

ubhayābhyarthitenaitan mayā hy amukasūnunā | 2.88

Report an error

लिखितं ह्य् अमुकेनेति लेखको ऽन्ते ततो लिखेत् ॥ २.८८ ॥

likhitaṃ hy amukeneti lekhako 'nte tato likhet || 2.88 ||

Report an error

ततो लेखक उभाभ्यां धनिकाधमर्णिकाभ्याम् प्रार्थितेन मयामुकेन देवदत्तेन विष्णुमित्रसूनुना एतल् लेख्यं लिखितम् इत्य् अन्ते लिखेत् ॥ २.८८ ॥

tato lekhaka ubhābhyāṃ dhanikādhamarṇikābhyām prārthitena mayāmukena devadattena viṣṇumitrasūnunā etal lekhyaṃ likhitam ity ante likhet || 2.88 ||

Report an error

सांप्रतं स्वकृतं लेख्यम् आह ।

sāṃprataṃ svakṛtaṃ lekhyam āha |

Report an error

विनापि साक्षिभिर् लेख्यं स्वहस्तलिखितं तु यत् । २.८९

vināpi sākṣibhir lekhyaṃ svahastalikhitaṃ tu yat | 2.89

Report an error

तत्प्रमाणं स्मृतं लेख्यं बलोपधिकृताद् ऋते ॥ २.८९ ॥

tatpramāṇaṃ smṛtaṃ lekhyaṃ balopadhikṛtād ṛte || 2.89 ||

Report an error

यल् लेख्यं स्वहस्तेन लिखितम् अधमर्णेन तत् साक्षिभिर् विनापि प्रमाणं स्मृतं मन्वादिभिः । बलोपधिकृताद् ऋते बलेन बलात्कारेण उपधिना छललोभक्रोधभयमदादिलक्षणेन यत् कृतं तस्माद् विना । नारदो ऽप्य् आह । मत्ताभियुक्तस्त्रीबालबलात्कारकृतं च यत् । तद् अप्रमाणं लिखितं भयोपधिकृतं तथा ॥

yal lekhyaṃ svahastena likhitam adhamarṇena tat sākṣibhir vināpi pramāṇaṃ smṛtaṃ manvādibhiḥ | balopadhikṛtād ṛte balena balātkāreṇa upadhinā chalalobhakrodhabhayamadādilakṣaṇena yat kṛtaṃ tasmād vinā | nārado 'py āha | mattābhiyuktastrībālabalātkārakṛtaṃ ca yat | tad apramāṇaṃ likhitaṃ bhayopadhikṛtaṃ tathā ||

Report an error

इति । तच् चैतत् स्वहस्तकृतं परहस्तकृतं च यल् लेख्यं देशाचारानुसारेण सबन्धकव्यवहारे ऽबन्धकव्यवहारे च युक्तम् अर्थक्रमापरिलोपेन लिप्यक्षरापरिलोपेन च लेख्यम् इत्य् एतावत् न पुनः साधुशब्दैर् एव, प्रातिस्विकदेशभाषयापि लेखनीयम् । यथाह नारदः । देशाचाराविरुद्धं यद् व्यक्ताधिविधिलक्षणम् । तत् प्रमाणं स्मृतं लेख्यम् अविलुप्तक्रमाक्षरम् ॥

iti | tac caitat svahastakṛtaṃ parahastakṛtaṃ ca yal lekhyaṃ deśācārānusāreṇa sabandhakavyavahāre 'bandhakavyavahāre ca yuktam arthakramāparilopena lipyakṣarāparilopena ca lekhyam ity etāvat na punaḥ sādhuśabdair eva, prātisvikadeśabhāṣayāpi lekhanīyam | yathāha nāradaḥ | deśācārāviruddhaṃ yad vyaktādhividhilakṣaṇam | tat pramāṇaṃ smṛtaṃ lekhyam aviluptakramākṣaram ||

Report an error

इति । विधानं विधिः, आधेर् विधिर् आधिविधिर् आधीकरणं, तस्य लक्षणं गोप्याधिभोग्याधिकालकृतमित्यादि, तद् व्यक्तं विस्पष्टं यस्मिंस् तद् व्यक्ताधिविधिलक्षणम् । अविलुप्तक्रमाक्षरं अक्षराणां क्रमः क्रमश् चाक्षराणि च क्रमाक्षराण्य् अविलुप्तानि क्रमाक्षराणि यस्मिंस् तद् अविलुप्तक्रमाक्षरं । तद् एवंभूतं लेख्यं प्रमाणम् । राजशासनवन् न साधुशब्दनियमो ऽत्रेत्य् अभिप्रायः ॥ २.८९ ॥

iti | vidhānaṃ vidhiḥ, ādher vidhir ādhividhir ādhīkaraṇaṃ, tasya lakṣaṇaṃ gopyādhibhogyādhikālakṛtamityādi, tad vyaktaṃ vispaṣṭaṃ yasmiṃs tad vyaktādhividhilakṣaṇam | aviluptakramākṣaraṃ akṣarāṇāṃ kramaḥ kramaś cākṣarāṇi ca kramākṣarāṇy aviluptāni kramākṣarāṇi yasmiṃs tad aviluptakramākṣaraṃ | tad evaṃbhūtaṃ lekhyaṃ pramāṇam | rājaśāsanavan na sādhuśabdaniyamo 'trety abhiprāyaḥ || 2.89 ||

Report an error

लेख्यप्रसङ्गेन लेख्यारूढम् अप्य् ऋणं त्रिभिर् एव देयम् इत्य् आह ।

lekhyaprasaṅgena lekhyārūḍham apy ṛṇaṃ tribhir eva deyam ity āha |

Report an error

ऋणं लेख्यकृतं देयं पुरुषैस् त्रिभिर् एव तु । २.९०

ṛṇaṃ lekhyakṛtaṃ deyaṃ puruṣais tribhir eva tu | 2.90

Report an error

यथा साक्ष्यादिकृतम् ऋणं त्रिभिर् एव देयं तथा लेख्यकृतम् अप्य् आहर्तृतत्पुत्रतत्पुत्रैस् त्रिभिर् एव देयं न चतुर्थादिभिर् इति नियम्यते । ननु पुत्रपौत्रैर् ऋणं देयम् इत्य् अविशेषेण ऋणमात्रं त्रिभिर् एव देयम् इति नियतम् एव । बाढम् । अस्यैवोत्सर्गस्य पत्रारूढर्णविषये स्मृत्यन्तरप्रभवाम् अपवादशङ्काम् अपनेतुम् इदं वचनम् आरब्धम् । तथा हि पत्रलक्षणम् अभिधाय कात्यायनेनाभिहितम्: एवं कालम् अतिक्रान्तं पितॄणां दाप्यते ऋणम् । इति । इत्थं पत्रारूढम् ऋणम् अतिक्रान्तकालम् अपि पितॄणां संबन्धि दाप्यते । अत्र पितॄणाम् इति बहुवचननिर्देशात् कालम् अतिक्रान्तम् इति वचनाच् चतुर्थादिर् दाप्य इति प्रतीयते । तथा हारीतेनापि: लेख्यं यस्य भवेद् धस्ते लाभं तस्य विनिर्दिशेत् । इति । अत्रापि यस्य हस्ते लेख्य(पत्र)म् अस्ति तस्यर्णलाभे इति सामान्येन चतुर्थादिभ्यो ऽप्य् ऋणलाभो ऽस्तीति प्रतीयते । अतश् चैतद् आशङ्कानिवृत्त्यर्थम् एतद् वचनम् इत्य् उक्तम् । वचनद्वयं च योगीश्वरवचनानुसारेण योजनीयम् ॥

yathā sākṣyādikṛtam ṛṇaṃ tribhir eva deyaṃ tathā lekhyakṛtam apy āhartṛtatputratatputrais tribhir eva deyaṃ na caturthādibhir iti niyamyate | nanu putrapautrair ṛṇaṃ deyam ity aviśeṣeṇa ṛṇamātraṃ tribhir eva deyam iti niyatam eva | bāḍham | asyaivotsargasya patrārūḍharṇaviṣaye smṛtyantaraprabhavām apavādaśaṅkām apanetum idaṃ vacanam ārabdham | tathā hi patralakṣaṇam abhidhāya kātyāyanenābhihitam: evaṃ kālam atikrāntaṃ pitṝṇāṃ dāpyate ṛṇam | iti | itthaṃ patrārūḍham ṛṇam atikrāntakālam api pitṝṇāṃ saṃbandhi dāpyate | atra pitṝṇām iti bahuvacananirdeśāt kālam atikrāntam iti vacanāc caturthādir dāpya iti pratīyate | tathā hārītenāpi: lekhyaṃ yasya bhaved dhaste lābhaṃ tasya vinirdiśet | iti | atrāpi yasya haste lekhya(patra)m asti tasyarṇalābhe iti sāmānyena caturthādibhyo 'py ṛṇalābho 'stīti pratīyate | ataś caitad āśaṅkānivṛttyartham etad vacanam ity uktam | vacanadvayaṃ ca yogīśvaravacanānusāreṇa yojanīyam ||

Report an error

अस्यापवादम् आह ।

asyāpavādam āha |

Report an error

आधिस् तु भुज्यते तावद् यावत् तन् न प्रदीयते ॥ २.९० ॥

ādhis tu bhujyate tāvad yāvat tan na pradīyate || 2.90 ||

Report an error

संबन्धके ऽपि पत्रारूढम् ऋणं त्रिभिर् एव देयम् इति नियमाद् ऋणापाकरणानधिकारेणाध्याहरणे ऽप्य् अनधिकारप्राप्ताव् इदम् उच्यते । यावच् चतुर्थेन पञ्चमेन वा ऋणं न दीयते तावद् एवाधिर् भुज्यत इति वदता सबन्धकर्णापाकरणे चतुर्थादेर् अप्य् अधिकारो दर्शितः । ननु एतद् अप्य् उक्तम् एव "फलभोग्यो न नश्यति" इति । सत्यम् । तद् अप्य् एतस्मिन्न् असत्य् अपअवादवचने पुरुषत्रयविषयम् एव स्याद् इति सर्वम् अनवद्यम् ॥ २.९० ॥

saṃbandhake 'pi patrārūḍham ṛṇaṃ tribhir eva deyam iti niyamād ṛṇāpākaraṇānadhikāreṇādhyāharaṇe 'py anadhikāraprāptāv idam ucyate | yāvac caturthena pañcamena vā ṛṇaṃ na dīyate tāvad evādhir bhujyata iti vadatā sabandhakarṇāpākaraṇe caturthāder apy adhikāro darśitaḥ | nanu etad apy uktam eva "phalabhogyo na naśyati" iti | satyam | tad apy etasminn asaty apaavādavacane puruṣatrayaviṣayam eva syād iti sarvam anavadyam || 2.90 ||

Report an error

प्रासङ्गिकं परिसमाप्य प्रकृतम् एवानुसरति ।

prāsaṅgikaṃ parisamāpya prakṛtam evānusarati |

Report an error

देशान्तरस्थे दुर्लेख्ये नष्टोन्मृष्टे हृते तथा । २.९१

deśāntarasthe durlekhye naṣṭonmṛṣṭe hṛte tathā | 2.91

Report an error

भिन्ने दग्धे ऽथवा छिन्ने लेख्यम् अन्यत् तु कारयेत् ॥ २.९१ ॥

bhinne dagdhe 'thavā chinne lekhyam anyat tu kārayet || 2.91 ||

Report an error

व्यवहाराक्षमे पत्रे पत्रान्तरं कुर्याद् इति विधीयते । व्यवहाराक्षमत्वं चात्यन्तव्यवहितदेशान्तरस्थे पत्रे दुर्लेख्ये दुष्टानि संदिह्यमानान्य् अवाचकानि वा लेख्यानि लिप्यक्षराणि पदानि वा यस्मिंस् तत् दुर्लेख्यं तस्मिन् दुर्लेख्ये, नष्टे कालवशेन, उन्मृष्टे मषीदौर्बल्यादिना मृदितलिप्यक्षरे, हृते तस्करादिभिः, भिन्ने विदलिते, दग्धे प्रज्वलिते, छिन्ने द्विधाभूते सति पत्रं द्विर्भवति । एतच् चार्थिप्रत्यर्थिनोः परस्परानुमतौ सत्याम् । विमत्यां तु व्यवहारप्राप्तौ देशान्तरस्थपत्रानयनायाध्वापेक्षया कालो दातव्यः । दुर्देशावस्थिते नष्टे वा पत्रे साक्षिभिर् एव व्यवहारनिर्णयः कार्यः । यथाह नारदः । लेख्ये देशान्तरन्यस्ते शीर्णे दुर्लिखिते हृते । सतस् तत्कालकरणम् असतो द्रष्टदर्शणम् ॥

vyavahārākṣame patre patrāntaraṃ kuryād iti vidhīyate | vyavahārākṣamatvaṃ cātyantavyavahitadeśāntarasthe patre durlekhye duṣṭāni saṃdihyamānāny avācakāni vā lekhyāni lipyakṣarāṇi padāni vā yasmiṃs tat durlekhyaṃ tasmin durlekhye, naṣṭe kālavaśena, unmṛṣṭe maṣīdaurbalyādinā mṛditalipyakṣare, hṛte taskarādibhiḥ, bhinne vidalite, dagdhe prajvalite, chinne dvidhābhūte sati patraṃ dvirbhavati | etac cārthipratyarthinoḥ parasparānumatau satyām | vimatyāṃ tu vyavahāraprāptau deśāntarasthapatrānayanāyādhvāpekṣayā kālo dātavyaḥ | durdeśāvasthite naṣṭe vā patre sākṣibhir eva vyavahāranirṇayaḥ kāryaḥ | yathāha nāradaḥ | lekhye deśāntaranyaste śīrṇe durlikhite hṛte | satas tatkālakaraṇam asato draṣṭadarśaṇam ||

Report an error

इति । सतो विद्यमानस्य पत्रस्य देशान्तरस्थस्यानयनाय कालकरणं कालावधिर् दातव्यः । असतां पुनर् अविद्यमानस्य पत्रस्य पूर्वं ये द्रष्टारः साक्षिणस् तैर् दर्शनं व्यवहारपरिसमापनं कार्यम् । यदा तु साक्षिणो न सन्ति तदा दिव्येन निर्णयः कार्यः, अलेख्यसाक्षिके दैवीं व्यवहारे विनिर्दिशेत् । इति स्मरणात् । एतच् च जानपदं व्यवस्थापत्रम् । राजकीयम् अपि व्यवस्थापत्रम् ईदृशम् एव भवति । इयांस् तु विशेषः: राज्ञः स्वहस्तसंयुक्तं स्वमुद्राचिह्नितं तथा । राजकीयं स्मृतं लेख्यं सर्वेष्व् अर्थेषु साक्षिमत् ॥

iti | sato vidyamānasya patrasya deśāntarasthasyānayanāya kālakaraṇaṃ kālāvadhir dātavyaḥ | asatāṃ punar avidyamānasya patrasya pūrvaṃ ye draṣṭāraḥ sākṣiṇas tair darśanaṃ vyavahāraparisamāpanaṃ kāryam | yadā tu sākṣiṇo na santi tadā divyena nirṇayaḥ kāryaḥ, alekhyasākṣike daivīṃ vyavahāre vinirdiśet | iti smaraṇāt | etac ca jānapadaṃ vyavasthāpatram | rājakīyam api vyavasthāpatram īdṛśam eva bhavati | iyāṃs tu viśeṣaḥ: rājñaḥ svahastasaṃyuktaṃ svamudrācihnitaṃ tathā | rājakīyaṃ smṛtaṃ lekhyaṃ sarveṣv artheṣu sākṣimat ||

Report an error

इति । तथान्यद् अपि राजकीयं जयपत्रकम् वृद्धवसिष्टेनोक्तम् । यथोपन्यस्तसाध्यार्थसंयुक्तं सोत्तरक्रियम् । सावधारणकं चैव जयपत्रकम् इष्यते ॥

iti | tathānyad api rājakīyaṃ jayapatrakam vṛddhavasiṣṭenoktam | yathopanyastasādhyārthasaṃyuktaṃ sottarakriyam | sāvadhāraṇakaṃ caiva jayapatrakam iṣyate ||

Report an error

प्राड्विवाकादिहस्ताङ्कं मुद्रितं राजमुद्रया । सिद्धे ऽर्थे वादिने दद्याज् जयिने जयपत्रकम् ॥

prāḍvivākādihastāṅkaṃ mudritaṃ rājamudrayā | siddhe 'rthe vādine dadyāj jayine jayapatrakam ||

Report an error

इति । तथा सभासदो ऽपि मतं मे ऽमुकपुत्रस्येति स्वहस्तं दद्युः, सभासदश् च ये तत्र स्मृतिशास्त्रविदः स्थिताः । यथालेख्यविधौ तद्वत् स्वहस्तं दद्युर् एव ते ॥

iti | tathā sabhāsado 'pi mataṃ me 'mukaputrasyeti svahastaṃ dadyuḥ, sabhāsadaś ca ye tatra smṛtiśāstravidaḥ sthitāḥ | yathālekhyavidhau tadvat svahastaṃ dadyur eva te ||

Report an error

इति स्मरणात् । सभासदां च परस्परानुमतिव्यतिरेकेण न व्यवहारो निःशल्यो भवति । यथाह नारदः: यत्र सभ्यो जनः सर्वः साध्व् एतद् इति मन्यते । स निःशल्यो विवादः स्यात् सशल्यस् त्व् अन्यथा भवेत् ॥

iti smaraṇāt | sabhāsadāṃ ca parasparānumativyatirekeṇa na vyavahāro niḥśalyo bhavati | yathāha nāradaḥ: yatra sabhyo janaḥ sarvaḥ sādhv etad iti manyate | sa niḥśalyo vivādaḥ syāt saśalyas tv anyathā bhavet ||

Report an error

इति । एतच् चतुष्पाद्व्यवहार एव, साधयेत् साध्यम् अर्थं यच् चतुष्पादान्वितं च यत् । राजमुद्रान्वितं चैव जयपत्रकम् इष्यते ॥

iti | etac catuṣpādvyavahāra eva, sādhayet sādhyam arthaṃ yac catuṣpādānvitaṃ ca yat | rājamudrānvitaṃ caiva jayapatrakam iṣyate ||

Report an error

इति स्मरणात् । यत्र तु हीनता, यथा, अन्यवादी क्रियाद्वेषी नोपस्थाता निरुत्तरः । आहूतप्रपलायी च हीनः पञ्चविधः स्मृतः ॥

iti smaraṇāt | yatra tu hīnatā, yathā, anyavādī kriyādveṣī nopasthātā niruttaraḥ | āhūtaprapalāyī ca hīnaḥ pañcavidhaḥ smṛtaḥ ||

Report an error

इति, तत्र न जयपत्रकम् अस्त्य् अपि तु हीनपत्रकम् एव । तच् च कालान्तरे दण्डप्राप्त्यर्थे जयपत्रं तु प्राङ्न्यायविधिसिद्ध्यर्थम् इति विशेषः ॥ २.९१ ॥

iti, tatra na jayapatrakam asty api tu hīnapatrakam eva | tac ca kālāntare daṇḍaprāptyarthe jayapatraṃ tu prāṅnyāyavidhisiddhyartham iti viśeṣaḥ || 2.91 ||

Report an error

लेख्यसंदेहे निर्णयनिमित्तान्य् आह ।

lekhyasaṃdehe nirṇayanimittāny āha |

Report an error

संदिग्धलेख्यशुद्धिः स्यात् स्वहस्तलिखितादिभिः । २.९२

saṃdigdhalekhyaśuddhiḥ syāt svahastalikhitādibhiḥ | 2.92

Report an error

युक्तिप्राप्तिक्रियाचिह्नसंबन्धागमहेतुभिः ॥ २.९२ ॥

yuktiprāptikriyācihnasaṃbandhāgamahetubhiḥ || 2.92 ||

Report an error

शुद्धम् अशुद्धं वेति संदिग्धस्य लेख्यस्य शुद्धिः स्वहस्तलिखितादिभिः स्यात् । स्वहस्तेन लिखितं यल् लेख्यान्तरं तेन शुद्धिः । यदि सदृशान्य् अक्षराणि भवन्ति तदा शुद्धिः स्याद् इत्य् अर्थः । आदिशब्दात् साक्षिलेखकस्वहस्तलिखितान्तरसंवादाच् छुद्धिर् इति । युक्त्या प्राप्तिर् युक्तिप्राप्तिः । देशकालपुरुषाणां द्रव्येण सह संबन्धः प्राप्तिः । अस्मिन् देशे ऽस्मिन्काले ऽस्य पुरुषस्येदं द्रव्यं घटत इति युक्तिप्राप्तिः । क्रिया तत्साक्ष्युपन्यासः । चिह्नम् असाधारणं श्रीकारादि । संबन्धो ऽर्थिप्रत्यर्थिनोः पूर्वम् अपि परस्परविश्वासेन दानग्रहणादिसंबन्धः । आगमो ऽस्यैतावतो ऽर्थस्य संभावितः प्राप्त्युपायः । एते एव हेतवः । एभिर् हेतुभिः संदिग्धलेख्यस्य शुद्धिः स्याद् इत्य् अन्वयः । यदा तु लेख्यसंदेहे निर्णयो न जायते तदा साक्षिभिर् निर्णयः कार्यः । यथाह कात्यायनः: दूषिते पत्रके वादी तदारूढांस् तु निर्दिशेत् । इति । साक्षिसंभवविषयम् इदं वचनं । साक्ष्यसंभवविषयं तु हारीतवचनम्: न मयैतत् कृतं पत्रं कूटम् एतेन कारितम् । अधरीकृत्य तत् पत्रम् अथो दिव्येन निर्णयः ॥

śuddham aśuddhaṃ veti saṃdigdhasya lekhyasya śuddhiḥ svahastalikhitādibhiḥ syāt | svahastena likhitaṃ yal lekhyāntaraṃ tena śuddhiḥ | yadi sadṛśāny akṣarāṇi bhavanti tadā śuddhiḥ syād ity arthaḥ | ādiśabdāt sākṣilekhakasvahastalikhitāntarasaṃvādāc chuddhir iti | yuktyā prāptir yuktiprāptiḥ | deśakālapuruṣāṇāṃ dravyeṇa saha saṃbandhaḥ prāptiḥ | asmin deśe 'sminkāle 'sya puruṣasyedaṃ dravyaṃ ghaṭata iti yuktiprāptiḥ | kriyā tatsākṣyupanyāsaḥ | cihnam asādhāraṇaṃ śrīkārādi | saṃbandho 'rthipratyarthinoḥ pūrvam api parasparaviśvāsena dānagrahaṇādisaṃbandhaḥ | āgamo 'syaitāvato 'rthasya saṃbhāvitaḥ prāptyupāyaḥ | ete eva hetavaḥ | ebhir hetubhiḥ saṃdigdhalekhyasya śuddhiḥ syād ity anvayaḥ | yadā tu lekhyasaṃdehe nirṇayo na jāyate tadā sākṣibhir nirṇayaḥ kāryaḥ | yathāha kātyāyanaḥ: dūṣite patrake vādī tadārūḍhāṃs tu nirdiśet | iti | sākṣisaṃbhavaviṣayam idaṃ vacanaṃ | sākṣyasaṃbhavaviṣayaṃ tu hārītavacanam: na mayaitat kṛtaṃ patraṃ kūṭam etena kāritam | adharīkṛtya tat patram atho divyena nirṇayaḥ ||

Report an error

एवं शोधिते पत्रे ऋणे च दातव्ये प्राप्ते, यदा कृत्स्नम् एव ऋणं दातुम् असमर्थस् तदा किं कर्तव्यम् इत्य् अत आह ।

evaṃ śodhite patre ṛṇe ca dātavye prāpte, yadā kṛtsnam eva ṛṇaṃ dātum asamarthas tadā kiṃ kartavyam ity ata āha |

Report an error

लेख्यस्य पृष्ठे ऽभिलिखेद् दत्त्वा दत्त्वर्णिको धनम् । २.९३

lekhyasya pṛṣṭhe 'bhilikhed dattvā dattvarṇiko dhanam | 2.93

Report an error

धनी वोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरिचिह्नितम् ॥ २.९३ ॥

dhanī vopagataṃ dadyāt svahastaparicihnitam || 2.93 ||

Report an error

यदाधमर्णिकः सकलम् ऋणं दातुम् असमर्थस् तदा शक्त्यनुसारेण दत्त्व पूर्वकृतस्य लेख्यस्य पृष्ठे ऽभिलिखेत् एतावन् मया दत्तम् इति । उत्तमर्णो वा उपगतं प्राप्तं धनं तस्यैव लेख्यस्य पृष्ठे दद्याद् अभिलिखेत् "एतावन् मया लब्धम्" इति । कथम् । स्वहस्तपरिचिह्नितं स्वहस्तलिखिताक्षरचिह्नितम् । यद् वोपगतं प्रवेशपत्रं स्वहस्तलिखितचिह्नितम् अधमर्णायोत्तमर्णो दद्यात् ॥ २.९३॥

yadādhamarṇikaḥ sakalam ṛṇaṃ dātum asamarthas tadā śaktyanusāreṇa dattva pūrvakṛtasya lekhyasya pṛṣṭhe 'bhilikhet etāvan mayā dattam iti | uttamarṇo vā upagataṃ prāptaṃ dhanaṃ tasyaiva lekhyasya pṛṣṭhe dadyād abhilikhet "etāvan mayā labdham" iti | katham | svahastaparicihnitaṃ svahastalikhitākṣaracihnitam | yad vopagataṃ praveśapatraṃ svahastalikhitacihnitam adhamarṇāyottamarṇo dadyāt || 2.93||

Report an error

ऋणे तु कृत्स्ने दत्ते, लेख्यं किं कर्तव्यम् इत्य् अत आह ।

ṛṇe tu kṛtsne datte, lekhyaṃ kiṃ kartavyam ity ata āha |

Report an error

दत्त्वर्णं पाटयेल् लेख्यं शुद्ध्यै वान्यत् तु कारयेत् । २.९४

dattvarṇaṃ pāṭayel lekhyaṃ śuddhyai vānyat tu kārayet | 2.94

Report an error

क्रमेण सकृद् एव वा कृत्स्नम् ऋणं दत्त्वा पूर्वकृतं लेख्यं पाटयेत् । यदा तु दुर्गदेशावस्थितं लेख्यं नष्टं वा तदा शुद्ध्या अधमर्णत्वनिवृत्त्यर्थम् अन्यल् लेख्यं कारयेद् उत्तमर्णेनाधमर्णः । पूर्वोक्तक्रमेणोत्तमर्णो विशुद्धिपत्रम् अधमर्णाय दद्याद् इत्य् अर्थः ॥

krameṇa sakṛd eva vā kṛtsnam ṛṇaṃ dattvā pūrvakṛtaṃ lekhyaṃ pāṭayet | yadā tu durgadeśāvasthitaṃ lekhyaṃ naṣṭaṃ vā tadā śuddhyā adhamarṇatvanivṛttyartham anyal lekhyaṃ kārayed uttamarṇenādhamarṇaḥ | pūrvoktakrameṇottamarṇo viśuddhipatram adhamarṇāya dadyād ity arthaḥ ||

Report an error

ससाक्षिके ऋणे कृत्स्ने दातव्ये, किं कर्तव्यम् इत्य् अत आह ।

sasākṣike ṛṇe kṛtsne dātavye, kiṃ kartavyam ity ata āha |

Report an error

साक्षिमच् च भवेद् यद् वा तद् दातव्यं ससाक्षिकम् ॥ २.९४ ॥

sākṣimac ca bhaved yad vā tad dātavyaṃ sasākṣikam || 2.94 ||

Report an error

यत् तु ससाक्षिकम् ऋणं तत् पूर्वसाक्षिसमक्षम् एव दद्यात् ॥ २.९४ ॥

yat tu sasākṣikam ṛṇaṃ tat pūrvasākṣisamakṣam eva dadyāt || 2.94 ||

Report an error

इति लेख्यप्रकरणम्

iti lekhyaprakaraṇam

Report an error

अथ दिव्यप्रकरणम्

atha divyaprakaraṇam

Report an error

लिखितसाक्षिभुक्तिलक्षणं त्रिविधं मानुषं प्रमाणम् उक्तम् । अथावसरप्राप्तं दिव्यं प्रमाणम् अभिधास्यन् "तुलाग्न्यापः" इत्यादिभिर् आद्यैः पञ्चभिः श्लोकैर् दिव्यमातृकां कथयति । तत्र तावद् दिव्यान्य् उपदिशति ।

likhitasākṣibhuktilakṣaṇaṃ trividhaṃ mānuṣaṃ pramāṇam uktam | athāvasaraprāptaṃ divyaṃ pramāṇam abhidhāsyan "tulāgnyāpaḥ" ityādibhir ādyaiḥ pañcabhiḥ ślokair divyamātṛkāṃ kathayati | tatra tāvad divyāny upadiśati |

Report an error

तुलाग्न्यापो विषं कोशो दिव्यानीह विशुद्धये । २.९५

tulāgnyāpo viṣaṃ kośo divyānīha viśuddhaye | 2.95

Report an error

तुलादीनि कोशान्तानि पञ्च दिव्यानीह धर्मशास्त्रे विशुद्धये संदिग्धस्यार्थस्य संदेहनिवृत्तये दातव्यानीति ॥

tulādīni kośāntāni pañca divyānīha dharmaśāstre viśuddhaye saṃdigdhasyārthasya saṃdehanivṛttaye dātavyānīti ||

Report an error

ननु अन्यत्रान्यान्य् अपि तण्डुलादीनि दिव्यानि सन्ति, धटो ऽग्निर् उदकं चैव विषं कोशस् तथैव च । तण्डुलाश् चैव दिव्यानि सप्तमस् तप्तमाषकः ॥

nanu anyatrānyāny api taṇḍulādīni divyāni santi, dhaṭo 'gnir udakaṃ caiva viṣaṃ kośas tathaiva ca | taṇḍulāś caiva divyāni saptamas taptamāṣakaḥ ||

Report an error

) इति पितामहस्मरणात् ।

) iti pitāmahasmaraṇāt |

Report an error

अतः कथम् एतावन्त्य् एवेत्य् अत आह ।

ataḥ katham etāvanty evety ata āha |

Report an error

महाभियोगेष्व् एतानि । २.९५

mahābhiyogeṣv etāni | 2.95

Report an error

एतानि महाभियोगेष्व् एव नान्यत्रेति नियम्यते न पुनर् इमान्य् एव दिव्यानीति । महत्त्वावधिं च वक्ष्यति । ननु अल्पाभियोगे ऽपि कोश इष्यते "कोशम् अल्पे ऽपि दापयेत्" इति स्मरणात् । सत्यम् । कोशस्य तुलादिषु पाठो न महाभियोगेष्व् एवेति नियमार्थः, किं तु सावष्टम्भाभियोगे ऽपि प्राप्त्यर्थः । अन्यथा शङ्काभियोगे एव स्यात्, अवष्टम्भाभियुक्तानां धटादीनि विनिर्दिशेत् । तण्डुलाश् चैव कोशश् च शङ्कास्व् एव न संशयः ॥

etāni mahābhiyogeṣv eva nānyatreti niyamyate na punar imāny eva divyānīti | mahattvāvadhiṃ ca vakṣyati | nanu alpābhiyoge 'pi kośa iṣyate "kośam alpe 'pi dāpayet" iti smaraṇāt | satyam | kośasya tulādiṣu pāṭho na mahābhiyogeṣv eveti niyamārthaḥ, kiṃ tu sāvaṣṭambhābhiyoge 'pi prāptyarthaḥ | anyathā śaṅkābhiyoge eva syāt, avaṣṭambhābhiyuktānāṃ dhaṭādīni vinirdiśet | taṇḍulāś caiva kośaś ca śaṅkāsv eva na saṃśayaḥ ||

Report an error

महाभियोगेषु शङ्कितेषु सावष्टम्भेषु चाविशेषेण प्राप्ताव् अपवादम् आह ।

mahābhiyogeṣu śaṅkiteṣu sāvaṣṭambheṣu cāviśeṣeṇa prāptāv apavādam āha |

Report an error

शीर्षकस्थे ऽभियोक्तरि ॥ २.९५ ॥

śīrṣakasthe 'bhiyoktari || 2.95 ||

Report an error

एतानि तुलादीन्य् अभियोक्तरि शीर्षकस्थे ऽभियुक्तस्य भवन्ति । शीर्षकं शिरोव्यवहारस्य चतुर्थः पादो जयपराजयलक्षणस् तेन च दण्डो लक्ष्यते तत्र तिष्टतीति शीर्षकस्थः तत्प्रयुक्तदण्डभाग् इत्य् अर्थः ॥ २.९५ ॥

etāni tulādīny abhiyoktari śīrṣakasthe 'bhiyuktasya bhavanti | śīrṣakaṃ śirovyavahārasya caturthaḥ pādo jayaparājayalakṣaṇas tena ca daṇḍo lakṣyate tatra tiṣṭatīti śīrṣakasthaḥ tatprayuktadaṇḍabhāg ity arthaḥ || 2.95 ||

Report an error

"ततोऽर्थी लेखयेत् सद्यः प्रतिज्ञातार्थसाधनं" इति भावप्रतिज्ञावादिन एव क्रियेति व्यवस्था दर्शिता । तद् अपवादम् आह ।

"tato'rthī lekhayet sadyaḥ pratijñātārthasādhanaṃ" iti bhāvapratijñāvādina eva kriyeti vyavasthā darśitā | tad apavādam āha |

Report an error

रुच्या वान्यतरः कुर्याद् इतरो वर्तयेच् छिरः । २.९६

rucyā vānyataraḥ kuryād itaro vartayec chiraḥ | 2.96

Report an error

रुच्याभियोत्रभियुक्तयोः परस्परसंप्रतिपत्त्यान्यतरो ऽभियुक्तो ऽभियोक्ता वा दिव्यं कुर्यात् । इतरो ऽभियुक्तो ऽभियोक्ता वा शिरः शारीरम् अर्थदण्डं वा वर्तयेद् अङ्गीकुर्यात् । अयम् अभिसन्धिः । न मानुषप्रमाणवद् दिव्यं प्रमाणं भावैकगोचरं अपि तु भावाभावावविशेषेण गोचरयति । अतश् च मिथ्योत्तरे प्रत्यवस्कन्दने प्राङ्न्याये वार्थिप्रत्यर्थिनोर् अन्यतरस्येच्छया दिव्यं भवतीति ॥

rucyābhiyotrabhiyuktayoḥ parasparasaṃpratipattyānyataro 'bhiyukto 'bhiyoktā vā divyaṃ kuryāt | itaro 'bhiyukto 'bhiyoktā vā śiraḥ śārīram arthadaṇḍaṃ vā vartayed aṅgīkuryāt | ayam abhisandhiḥ | na mānuṣapramāṇavad divyaṃ pramāṇaṃ bhāvaikagocaraṃ api tu bhāvābhāvāvaviśeṣeṇa gocarayati | ataś ca mithyottare pratyavaskandane prāṅnyāye vārthipratyarthinor anyatarasyecchayā divyaṃ bhavatīti ||

Report an error

अल्पाभियोगे महाभियोगे शङ्कासावष्टम्भयोर् अप्य् अविशेषेण कोशो भवतीत्य् उक्तं, तुलादीनि विषान्तानि तु महाभियोगेष्व् एव सावष्टम्भेष्व् एवेति च नियमो दर्शितः । तत्रावष्टम्भाभियोगेष्व् एवेत्य् अस्यापवादम् आह ।

alpābhiyoge mahābhiyoge śaṅkāsāvaṣṭambhayor apy aviśeṣeṇa kośo bhavatīty uktaṃ, tulādīni viṣāntāni tu mahābhiyogeṣv eva sāvaṣṭambheṣv eveti ca niyamo darśitaḥ | tatrāvaṣṭambhābhiyogeṣv evety asyāpavādam āha |

Report an error

विनापि शीर्षकात् कुर्यान् नृपद्रोहे ऽथ पातके ॥ २.९६

vināpi śīrṣakāt kuryān nṛpadrohe 'tha pātake || 2.96

Report an error

राजद्रोहाभिशण्कायां ब्रह्महत्यादिपातकाभिशण्कायां च शिरःस्थायिना विनापि तुलादीनि कुर्यात् महाचौर्याभिशण्कायां च । यथाह: राजभिः शङ्कितानां च निर्दिष्टानां च दस्युभिः । आत्मशुद्धिपराणां च दिव्यं देयं शिरो विना ॥

rājadrohābhiśaṇkāyāṃ brahmahatyādipātakābhiśaṇkāyāṃ ca śiraḥsthāyinā vināpi tulādīni kuryāt mahācauryābhiśaṇkāyāṃ ca | yathāha: rājabhiḥ śaṅkitānāṃ ca nirdiṣṭānāṃ ca dasyubhiḥ | ātmaśuddhiparāṇāṃ ca divyaṃ deyaṃ śiro vinā ||

Report an error

इति । तण्डुलाः पुनर् अल्पचौर्यशङ्कायाम् एव, चौर्ये तु तण्डुला देया नान्यत्रेति विनिश्चयः । इति पितामहवचनात् । तप्तमाषस् तु महाचौर्याभिशण्कायाम् एव, चौर्यशण्काभियुक्तानां तप्तमाषो विधीयते । इति स्मरणात् । अन्ये पुनः शपथा अल्पार्थविषयाः, सत्यं वाहनशस्त्राणि गोबीजकनकानि च । देवतापितृपादांश् च दत्तानि सुकृतानि च ॥

iti | taṇḍulāḥ punar alpacauryaśaṅkāyām eva, caurye tu taṇḍulā deyā nānyatreti viniścayaḥ | iti pitāmahavacanāt | taptamāṣas tu mahācauryābhiśaṇkāyām eva, cauryaśaṇkābhiyuktānāṃ taptamāṣo vidhīyate | iti smaraṇāt | anye punaḥ śapathā alpārthaviṣayāḥ, satyaṃ vāhanaśastrāṇi gobījakanakāni ca | devatāpitṛpādāṃś ca dattāni sukṛtāni ca ||

Report an error

स्पृशेच् छिरांसि पुत्राणां दाराणां सुहृदां तथा । अभियोगेषु सर्वेषु कोशपानम् अथापि वा ॥

spṛśec chirāṃsi putrāṇāṃ dārāṇāṃ suhṛdāṃ tathā | abhiyogeṣu sarveṣu kośapānam athāpi vā ||

Report an error

इत्य् एते शपथाः प्रोक्ता मनुना स्वल्पकारणे ॥

ity ete śapathāḥ proktā manunā svalpakāraṇe ||

Report an error

इति नारदस्मरणात् ॥

iti nāradasmaraṇāt ||

Report an error

यद्य् अपि मानुषप्रमाणानिर्णेयस्य निर्णायकं यत् तद् दिव्यम् इति लोकप्रसिद्ध्या शपथानाम् अपि दिव्यत्वं तथापि कालान्तरनिर्णयनिमित्तत्वेन समनन्तरनिर्णयनिमित्तेभ्यो धटादिभ्यो दिव्येभ्यो भेदत्वव्यपदेशो ब्राह्मणपरिव्राजकवत् । कोशस्य तु शपथत्वे ऽपि धटादिषु पाठो महाभियोगविषयत्वेनावष्टम्भाभियोगविषयत्वेन च धटादिसाम्यान् न तु समनन्तरनिर्णयनिमित्तत्वेन । तण्डुलानां तप्तमाषस्य च समनन्तरनिर्णयनिमित्तत्वे ऽप्य् अल्पविषयत्वेन शङ्काविषयत्वेन च धटादिवैलक्षण्यात् तेष्व् अपाठ इति संतोष्टव्यम् । एतानि च दिव्यानि शपथाश् च यथासंभवम् ऋणादिषु विवादेषु प्रयोक्तव्यानि । यत् तु पितामहवचनम्: स्थावरेषु विवादेषु दिव्यानि परिवर्जयेत् । इति, तद् अपि लिखितसामन्तादिसद्भावे दिव्यानि परिवर्जयेद् इति व्याख्येयम् । ननु विवादान्तरेष्व् अपि प्रमाणान्तरसंभवे दिव्यानाम् अनवकाश एव । सत्यम् । ऋणादिषु विवादेषु उक्तलक्षणसाक्ष्युपन्यासे ऽर्थिना कृते ऽपि प्रत्यर्ती यदि दण्डाभ्युपगमावष्टम्भेन दिव्यम् अवलम्बते तदा दिव्यम् अपि भवति ।

yady api mānuṣapramāṇānirṇeyasya nirṇāyakaṃ yat tad divyam iti lokaprasiddhyā śapathānām api divyatvaṃ tathāpi kālāntaranirṇayanimittatvena samanantaranirṇayanimittebhyo dhaṭādibhyo divyebhyo bhedatvavyapadeśo brāhmaṇaparivrājakavat | kośasya tu śapathatve 'pi dhaṭādiṣu pāṭho mahābhiyogaviṣayatvenāvaṣṭambhābhiyogaviṣayatvena ca dhaṭādisāmyān na tu samanantaranirṇayanimittatvena | taṇḍulānāṃ taptamāṣasya ca samanantaranirṇayanimittatve 'py alpaviṣayatvena śaṅkāviṣayatvena ca dhaṭādivailakṣaṇyāt teṣv apāṭha iti saṃtoṣṭavyam | etāni ca divyāni śapathāś ca yathāsaṃbhavam ṛṇādiṣu vivādeṣu prayoktavyāni | yat tu pitāmahavacanam: sthāvareṣu vivādeṣu divyāni parivarjayet | iti, tad api likhitasāmantādisadbhāve divyāni parivarjayed iti vyākhyeyam | nanu vivādāntareṣv api pramāṇāntarasaṃbhave divyānām anavakāśa eva | satyam | ṛṇādiṣu vivādeṣu uktalakṣaṇasākṣyupanyāse 'rthinā kṛte 'pi pratyartī yadi daṇḍābhyupagamāvaṣṭambhena divyam avalambate tadā divyam api bhavati |

Report an error

साक्षिणाम् आशयदोषसंभवाद् दिव्यस्य च निर्दोषत्वेन वस्तुतत्त्वविषयत्वात् तल्लक्षणत्वाच् च धर्मस्य । यथाह नारदः: तत्र सत्ये स्थितो धर्मो व्यवहारस्तु साक्षिणि । दैवसाध्ये पौरुषेयीं न लेख्यं वा प्रयोजयेत् ॥

sākṣiṇām āśayadoṣasaṃbhavād divyasya ca nirdoṣatvena vastutattvaviṣayatvāt tallakṣaṇatvāc ca dharmasya | yathāha nāradaḥ: tatra satye sthito dharmo vyavahārastu sākṣiṇi | daivasādhye pauruṣeyīṃ na lekhyaṃ vā prayojayet ||

Report an error

इति । स्थावरेषु च विवादेषु प्रत्यर्थिना दण्डावष्टम्भेन दिव्यावलम्बने कृते ऽपि सामन्तादिदृष्टप्रमाणसद्भावे न दिव्यं ग्राह्यम् इति विकल्पनिराकरणार्थं "स्थावरेषु विवादेषु" इत्यादिपितामहवचनं नात्यन्तिकदिव्यनिराकरणार्थम् । लिखितसामन्ताद्यभावे स्थावरविवादेष्व् अनिर्णयप्रसङ्गात् ॥ २.९६ ॥

iti | sthāvareṣu ca vivādeṣu pratyarthinā daṇḍāvaṣṭambhena divyāvalambane kṛte 'pi sāmantādidṛṣṭapramāṇasadbhāve na divyaṃ grāhyam iti vikalpanirākaraṇārthaṃ "sthāvareṣu vivādeṣu" ityādipitāmahavacanaṃ nātyantikadivyanirākaraṇārtham | likhitasāmantādyabhāve sthāvaravivādeṣv anirṇayaprasaṅgāt || 2.96 ||

Report an error

सचैलं स्नातम् आहूय सूर्योदय उपोषितम् । २.९७

sacailaṃ snātam āhūya sūryodaya upoṣitam | 2.97

Report an error

कारयेत् सर्वदिव्यानि नृपब्राह्मणसंनिधौ ॥ २.९७

kārayet sarvadivyāni nṛpabrāhmaṇasaṃnidhau || 2.97

Report an error

पूर्वेद्युर् उपोषितम् उदिते सूर्ये सचैलं स्नातं दिव्यग्राहिणम् आहूय नृपस्य सभ्यानां ब्राह्मणानां च संनिधौ सर्वाणि दिव्यानि कारयेत् प्राड्विवाकः । त्रिरात्रोपोषिताय स्युर् एकरात्रोषिताय वा । नित्यं दिव्यानि देयानि शुचये चार्द्रवाससे ॥

pūrvedyur upoṣitam udite sūrye sacailaṃ snātaṃ divyagrāhiṇam āhūya nṛpasya sabhyānāṃ brāhmaṇānāṃ ca saṃnidhau sarvāṇi divyāni kārayet prāḍvivākaḥ | trirātropoṣitāya syur ekarātroṣitāya vā | nityaṃ divyāni deyāni śucaye cārdravāsase ||

Report an error

इत्य् उपवासविकल्पः पितामहेनोक्तो बलवदबलवन्महाकार्याल्पकार्यविषयत्वेन व्यवस्थितो द्रष्टव्यः । उपवासनियमश् च कारयितुः प्राड्विवाकस्यापि, दिव्येषु सर्वकार्याणि प्राड्विवाकः समाचरेत् । अध्वरेषु यथाध्वर्युः सोपवासो नृपाज्ञया ॥

ity upavāsavikalpaḥ pitāmahenokto balavadabalavanmahākāryālpakāryaviṣayatvena vyavasthito draṣṭavyaḥ | upavāsaniyamaś ca kārayituḥ prāḍvivākasyāpi, divyeṣu sarvakāryāṇi prāḍvivākaḥ samācaret | adhvareṣu yathādhvaryuḥ sopavāso nṛpājñayā ||

Report an error

इति पितामहवचनात् ॥

iti pitāmahavacanāt ||

Report an error

अत्र यद्य् अपि सूर्योदय इत्य् अविशेषेणोक्तं तथापि शिष्टसमाचाराद् भानुवासरे दिव्यानि देयानि । तत्रापि, पूर्वाह्ने ऽग्निपरीक्षा स्यात् पूर्वाह्ने च धटो भवेत् । मध्याह्ने तु जलं देयं धर्मतत्त्वम् अभीप्सता ॥

atra yady api sūryodaya ity aviśeṣeṇoktaṃ tathāpi śiṣṭasamācārād bhānuvāsare divyāni deyāni | tatrāpi, pūrvāhne 'gniparīkṣā syāt pūrvāhne ca dhaṭo bhavet | madhyāhne tu jalaṃ deyaṃ dharmatattvam abhīpsatā ||

Report an error

दिवसस्य तु पूर्वाह्ने कोशशुद्धिर् विधीयते । रत्रौ तु पश्चिमे यामे विषं देयं सुशीतलम् ॥

divasasya tu pūrvāhne kośaśuddhir vidhīyate | ratrau tu paścime yāme viṣaṃ deyaṃ suśītalam ||

Report an error

इति पितामहोक्तो विशेषो द्रष्टव्यः । अनुक्तकालविशेषाणां तण्डुलतप्तमाषप्रभृतीनां पूर्वाह्न एव प्रदानम्, पूर्वाह्ने सर्वदिव्यानां प्रदानं परिकीर्तितम् । इति सामान्येन नारदस्मरणात् । अहनि त्रिधा विभक्ते पूर्वो भागः पूर्वह्नो मध्यमो मध्याह्न उत्तरो ऽपराह्नः । तथापरो ऽपि कालविशेषो विधिप्रतिषेधमुखेन दर्शितः । विधिमुखस् तावत्, अग्नेः शिशिरहेमन्तौ वर्षाश् चैव प्रकीर्तिताः । शरद्ग्रीष्मेषु सलिलं हेमन्ते शिशिरे विषम् ॥

iti pitāmahokto viśeṣo draṣṭavyaḥ | anuktakālaviśeṣāṇāṃ taṇḍulataptamāṣaprabhṛtīnāṃ pūrvāhna eva pradānam, pūrvāhne sarvadivyānāṃ pradānaṃ parikīrtitam | iti sāmānyena nāradasmaraṇāt | ahani tridhā vibhakte pūrvo bhāgaḥ pūrvahno madhyamo madhyāhna uttaro 'parāhnaḥ | tathāparo 'pi kālaviśeṣo vidhipratiṣedhamukhena darśitaḥ | vidhimukhas tāvat, agneḥ śiśirahemantau varṣāś caiva prakīrtitāḥ | śaradgrīṣmeṣu salilaṃ hemante śiśire viṣam ||

Report an error

चैत्रो मार्गशिरश् चैव वैशाखश् च तथैव च । एते साधारणा मासा दिव्यानाम् अविरोधिनः ॥

caitro mārgaśiraś caiva vaiśākhaś ca tathaiva ca | ete sādhāraṇā māsā divyānām avirodhinaḥ ||

Report an error

कोशस् तु सर्वदा देयस् तुला स्यात् सार्वकालिकी ॥

kośas tu sarvadā deyas tulā syāt sārvakālikī ||

Report an error

इति । कोशग्रहणं सर्वशपथानाम् उपलक्षणम् । तण्डुलानां पुनर् विशेषानभिधानात् सार्वकालिकत्वम् । प्रतिषेधमुखो ऽपि, न शीते तोयशुद्धिः स्यान् नोष्णकाले ऽग्निशोधनम् । न प्रावृषि विषं दद्यात् प्रवाते न तुलां तथा ॥

iti | kośagrahaṇaṃ sarvaśapathānām upalakṣaṇam | taṇḍulānāṃ punar viśeṣānabhidhānāt sārvakālikatvam | pratiṣedhamukho 'pi, na śīte toyaśuddhiḥ syān noṣṇakāle 'gniśodhanam | na prāvṛṣi viṣaṃ dadyāt pravāte na tulāṃ tathā ||

Report an error

नापराह्ने न सन्ध्यायां न मध्याह्ने कदाचन ॥

nāparāhne na sandhyāyāṃ na madhyāhne kadācana ||

Report an error

इति । "न शीते तोयशुद्धिः स्याद्" इत्य् अत्र शीतशब्देन हेमन्तशिशिरवर्षाणां ग्रहणम् । "नोष्णकाले ऽग्निशोधनम्" इत्य् अत्रोष्णकालशब्देन ग्रीष्मशरदोः विधानलब्धस्यापि पुनर् निषेध आदरार्थः । प्रयोजनं तु वक्ष्यते ॥ २.९७ ॥

iti | "na śīte toyaśuddhiḥ syād" ity atra śītaśabdena hemantaśiśiravarṣāṇāṃ grahaṇam | "noṣṇakāle 'gniśodhanam" ity atroṣṇakālaśabdena grīṣmaśaradoḥ vidhānalabdhasyāpi punar niṣedha ādarārthaḥ | prayojanaṃ tu vakṣyate || 2.97 ||

Report an error

अधिकारिव्यवस्थाम् आह ।

adhikārivyavasthām āha |

Report an error

तुलास्त्रीबालवृद्धान्धपङ्गुब्राह्मणरोगिणाम् । २.९८

tulāstrībālavṛddhāndhapaṅgubrāhmaṇarogiṇām | 2.98

Report an error

अग्निर् जलं वा शूद्रस्य यवाः सप्त विषस्य वा ॥ २.९८

agnir jalaṃ vā śūdrasya yavāḥ sapta viṣasya vā || 2.98

Report an error

स्त्री स्त्रीमात्रं जातिवयोवस्थाविशेषानादरेण । बाल आषोडशाद् वर्षाज् जातिविशेषानादरेण । वृद्धो ऽशीतिकावरः । अन्धो नेत्रविकलः । पङ्गुः पादविकलः । ब्राह्मणो जातिमात्रम् । रोगी व्याधितः । एतेषां शोधनार्थं तुलैवेति नियम्यते । अग्निः फालस् तप्तमाषश् च क्षत्रियस्य । जलम् एव वैश्यस्य । वाशब्दो ऽवधारणे । विषस्य यवा उक्तपरिमाणाः सप्तैव शूद्रस्य शोधनार्थं भवन्ति । ब्राह्मणस्य तुलाविधानात् "शूद्रस्य यवाः सप्त विषस्य वा" इति विषविधानाद् अग्निर् जलं वेति क्षत्रियवैश्यविषयम् उक्तम् । एतद् एव स्पष्टीकृतं पितामहेन: ब्राह्मणस्य धटो देयः क्षत्रियस्य हुताशनः । वैश्यस्य सलिलं प्रोक्तं विषं शूद्रस्य दापयेत् ॥

strī strīmātraṃ jātivayovasthāviśeṣānādareṇa | bāla āṣoḍaśād varṣāj jātiviśeṣānādareṇa | vṛddho 'śītikāvaraḥ | andho netravikalaḥ | paṅguḥ pādavikalaḥ | brāhmaṇo jātimātram | rogī vyādhitaḥ | eteṣāṃ śodhanārthaṃ tulaiveti niyamyate | agniḥ phālas taptamāṣaś ca kṣatriyasya | jalam eva vaiśyasya | vāśabdo 'vadhāraṇe | viṣasya yavā uktaparimāṇāḥ saptaiva śūdrasya śodhanārthaṃ bhavanti | brāhmaṇasya tulāvidhānāt "śūdrasya yavāḥ sapta viṣasya vā" iti viṣavidhānād agnir jalaṃ veti kṣatriyavaiśyaviṣayam uktam | etad eva spaṣṭīkṛtaṃ pitāmahena: brāhmaṇasya dhaṭo deyaḥ kṣatriyasya hutāśanaḥ | vaiśyasya salilaṃ proktaṃ viṣaṃ śūdrasya dāpayet ||

Report an error

इति । यत् तु स्त्र्यादीनां दिव्याभावस्मरणम्, सव्रतानां भृशार्तानां व्याधितानां तपस्विनाम् । स्त्रीणां च न भवेद् दिव्यं यदि धर्मस् त्व् अपेक्षितः ॥

iti | yat tu stryādīnāṃ divyābhāvasmaraṇam, savratānāṃ bhṛśārtānāṃ vyādhitānāṃ tapasvinām | strīṇāṃ ca na bhaved divyaṃ yadi dharmas tv apekṣitaḥ ||

Report an error

इति, तत् "रुच्या वान्यतरः कुर्यात्" इति विकल्पनिवृत्त्यर्थम् । एतद् उक्तं भवति: अवष्टम्भाभियोगेषु स्त्र्यादीनाम् अभियोक्तृत्वे ऽभियोज्यानाम् एव दिव्यं, एतेषाम् अभियोज्यत्वे ऽप्य् अभियोक्तॄणाम् एव दिव्यम् । परस्पराभियोगे तु विकल्प एव । तत्रापि तुलैवेति कात्यायनवचनेन नियम्यते । तथा महापातकादिशङ्काभियोगे स्त्र्यादीनां तुलैवेति एतच् च वचनं सर्वदिव्यसाधारणेषु मार्गशिरश्चैत्रवैशाखेषु स्त्र्यादीनां सर्वदिव्यसमवधाने नियामकतयार्थवत् । न च सर्वकालं स्त्रीणां तुलैवेति, स्त्रीणां तु न विषं प्रोक्तं न चापि सलिलं स्मृतम् । धटकोशादिभिस् तासाम् अन्तस् तत्त्वं विचारयेत् ॥

iti, tat "rucyā vānyataraḥ kuryāt" iti vikalpanivṛttyartham | etad uktaṃ bhavati: avaṣṭambhābhiyogeṣu stryādīnām abhiyoktṛtve 'bhiyojyānām eva divyaṃ, eteṣām abhiyojyatve 'py abhiyoktṝṇām eva divyam | parasparābhiyoge tu vikalpa eva | tatrāpi tulaiveti kātyāyanavacanena niyamyate | tathā mahāpātakādiśaṅkābhiyoge stryādīnāṃ tulaiveti etac ca vacanaṃ sarvadivyasādhāraṇeṣu mārgaśiraścaitravaiśākheṣu stryādīnāṃ sarvadivyasamavadhāne niyāmakatayārthavat | na ca sarvakālaṃ strīṇāṃ tulaiveti, strīṇāṃ tu na viṣaṃ proktaṃ na cāpi salilaṃ smṛtam | dhaṭakośādibhis tāsām antas tattvaṃ vicārayet ||

Report an error

इति विषसलिलव्यतिरिक्तधटकोशाग्न्यादिभिः शुद्धिविधानात् । एवं बालादिष्व् अपि योजनीयम् । तथा ब्राह्मणादीनाम् अपि न सार्वकालिकस् तुलादिनियमः, सर्वेषाम् एव वर्णानां कोशशुद्धिर् विधीयते । सर्वाण्य् एतानि सर्वेषां ब्राह्मणस्य विषं विना ॥

iti viṣasalilavyatiriktadhaṭakośāgnyādibhiḥ śuddhividhānāt | evaṃ bālādiṣv api yojanīyam | tathā brāhmaṇādīnām api na sārvakālikas tulādiniyamaḥ, sarveṣām eva varṇānāṃ kośaśuddhir vidhīyate | sarvāṇy etāni sarveṣāṃ brāhmaṇasya viṣaṃ vinā ||

Report an error

इति पितामहस्मरणात् । तस्मात् साधारणे काले बहुदिव्यसमवधाने तुलादिनियमार्थम् एवेदं वचनम् । कालान्तरे तु तत्तत्कालविहितं सर्वेषाम् । तथाहि वर्षास्व् अग्निर् एव सर्वेषाम् । हेमन्तशिशिरयोस् तु क्षत्रियादित्रयाणाम् अग्निविषयोर् विकल्पः । ब्राह्मणस्य त्व् अग्निर् एव न कदाचिद् विषम्, "ब्राह्मणस्य विषम् विना" इति प्रतिषेधात् । ग्रीष्मशरदोस् तु सलिलम् एव । येषां तु व्याधिविशेषेणाग्न्यादिनिषेधः, कुष्टिनां वर्जयेद् अग्निं सलिलं श्वासकासिनाम् । पित्तश्लेष्मवतां नित्यं विषं तु परिवर्जयेत् ॥

iti pitāmahasmaraṇāt | tasmāt sādhāraṇe kāle bahudivyasamavadhāne tulādiniyamārtham evedaṃ vacanam | kālāntare tu tattatkālavihitaṃ sarveṣām | tathāhi varṣāsv agnir eva sarveṣām | hemantaśiśirayos tu kṣatriyāditrayāṇām agniviṣayor vikalpaḥ | brāhmaṇasya tv agnir eva na kadācid viṣam, "brāhmaṇasya viṣam vinā" iti pratiṣedhāt | grīṣmaśarados tu salilam eva | yeṣāṃ tu vyādhiviśeṣeṇāgnyādiniṣedhaḥ, kuṣṭināṃ varjayed agniṃ salilaṃ śvāsakāsinām | pittaśleṣmavatāṃ nityaṃ viṣaṃ tu parivarjayet ||

Report an error

इति तेषाम् अग्न्यादिकाले ऽपि साधारणं तुलाद्य् एव दिव्यं भवति । तथा, तोयम् अग्निर् विषं चैव दातव्यं बलिनां नृणाम् । इति वचनाद् दुर्बलानाम् अपि सर्वथा विधिप्रतिषेधाद् ऋतुकालानतिक्रमेण जातिवयोवस्थाश्रितानि दिव्यानि देयानि ॥ २.९८ ॥

iti teṣām agnyādikāle 'pi sādhāraṇaṃ tulādy eva divyaṃ bhavati | tathā, toyam agnir viṣaṃ caiva dātavyaṃ balināṃ nṛṇām | iti vacanād durbalānām api sarvathā vidhipratiṣedhād ṛtukālānatikrameṇa jātivayovasthāśritāni divyāni deyāni || 2.98 ||

Report an error

"महाभियोगेष्व् एतानि" इत्य् उक्तम् । तत्राभियोगस्य यदपेक्षं महत्त्वं तद् इदानीम् आह ।

"mahābhiyogeṣv etāni" ity uktam | tatrābhiyogasya yadapekṣaṃ mahattvaṃ tad idānīm āha |

Report an error

नासहस्राद् धरेत् फालं न विषं न तुलां तथा । २.९९

nāsahasrād dharet phālaṃ na viṣaṃ na tulāṃ tathā | 2.99

Report an error

पणसहस्राद् अर्वाक् फालं विषं तुलां वा न कारयेत् । मध्यवर्ति जलम् अपि । यथोक्तम्: तुलादीनि विषान्तानि गुरुष्व् अर्थेषु दापयेत् । इति । अत्र कोशस्याग्रहणं "कोशम् अल्पे ऽपि दापयेत्" इत्य् अल्पाभियोगे ऽपि तस्य स्मरणात् । एतानि चत्वारि दिव्यानि पणसहस्राद् ऊर्ध्वम् एव भवन्ति नार्वाग् इत्य् अर्थः ॥

paṇasahasrād arvāk phālaṃ viṣaṃ tulāṃ vā na kārayet | madhyavarti jalam api | yathoktam: tulādīni viṣāntāni guruṣv artheṣu dāpayet | iti | atra kośasyāgrahaṇaṃ "kośam alpe 'pi dāpayet" ity alpābhiyoge 'pi tasya smaraṇāt | etāni catvāri divyāni paṇasahasrād ūrdhvam eva bhavanti nārvāg ity arthaḥ ||

Report an error

ननु अर्वाग् अप्य् अग्न्यादीनि पितामहेन दर्शितानि: सहस्रे तु धटं दद्यात् सहस्रार्धे तथायसम् । अर्धस्यार्धे तु सलिलं तस्यार्धे तु विषं स्मृतम् ॥

nanu arvāg apy agnyādīni pitāmahena darśitāni: sahasre tu dhaṭaṃ dadyāt sahasrārdhe tathāyasam | ardhasyārdhe tu salilaṃ tasyārdhe tu viṣaṃ smṛtam ||

Report an error

इति । सत्यम् । तत्रेत्थं व्यवस्था: यद्द्रव्यापहारे पातित्यं भवति तद्विषयं पितामहवचनं, इतरद्रव्यविषयं योगीश्वरवचनम् इति । एतच् च वचनद्वयं स्तेयसाहसविषयम् । अपह्नवे तु विशेषो दर्शितः कात्यायनेन: दत्तस्यापह्नवो यत्र प्रमाणं तत्र कल्पयेत् । स्तेयसाहसयोर् दिव्यं स्वल्पे ऽप्य् अर्थे प्रदापयेत् ॥

iti | satyam | tatretthaṃ vyavasthā: yaddravyāpahāre pātityaṃ bhavati tadviṣayaṃ pitāmahavacanaṃ, itaradravyaviṣayaṃ yogīśvaravacanam iti | etac ca vacanadvayaṃ steyasāhasaviṣayam | apahnave tu viśeṣo darśitaḥ kātyāyanena: dattasyāpahnavo yatra pramāṇaṃ tatra kalpayet | steyasāhasayor divyaṃ svalpe 'py arthe pradāpayet ||

Report an error

सर्वद्रव्यप्रमाणं तु ज्ञात्वा हेम प्रकल्पयेत् । हेमप्रमाणयुक्तं तु तदा दिव्यं नियोजयेत् ॥

sarvadravyapramāṇaṃ tu jñātvā hema prakalpayet | hemapramāṇayuktaṃ tu tadā divyaṃ niyojayet ||

Report an error

ज्ञात्वा संख्यां सुवर्णानां शतनाशे विषं स्मृतम् । अशीतेस्तु विनाशे वै दद्याच् चैव हुताशनम् ॥

jñātvā saṃkhyāṃ suvarṇānāṃ śatanāśe viṣaṃ smṛtam | aśītestu vināśe vai dadyāc caiva hutāśanam ||

Report an error

षष्ट्या नाशे जलं देयं चत्वारिंशति वै धटम् । विंशद्दशविनाशे तु कोशपानं विधीयते ॥

ṣaṣṭyā nāśe jalaṃ deyaṃ catvāriṃśati vai dhaṭam | viṃśaddaśavināśe tu kośapānaṃ vidhīyate ||

Report an error

पञ्चाधिकस्य वा नाशे ततो ऽर्धार्धस्य तण्डुलाः । ततो ऽर्धार्धविनाशे हि स्पृशेत् पुत्रादिमस्तकान् ॥

pañcādhikasya vā nāśe tato 'rdhārdhasya taṇḍulāḥ | tato 'rdhārdhavināśe hi spṛśet putrādimastakān ||

Report an error

ततो ऽर्धार्धविनाशे हि लौकक्यश् च क्रियाः स्मृताः । एवं विचारयन् राजा धर्मार्थाभ्यां न हीयते ॥

tato 'rdhārdhavināśe hi laukakyaś ca kriyāḥ smṛtāḥ | evaṃ vicārayan rājā dharmārthābhyāṃ na hīyate ||

Report an error

इति । "ज्ञात्वा संख्या सुवर्णानाम्" इत्य् अत्र सुवर्णशब्दः "षोडश माषाः सुवर्णः" इत्युक्तप्रिमाणवचनः । नाशशब्दश् चात्रापह्नववचनः । "नासहस्राद् धेर्त् फालम्" इत्य् अत्र तु ताम्रिकपणसहस्रं बोद्धव्यम् ॥

iti | "jñātvā saṃkhyā suvarṇānām" ity atra suvarṇaśabdaḥ "ṣoḍaśa māṣāḥ suvarṇaḥ" ityuktaprimāṇavacanaḥ | nāśaśabdaś cātrāpahnavavacanaḥ | "nāsahasrād dhert phālam" ity atra tu tāmrikapaṇasahasraṃ boddhavyam ||

Report an error

ननु नृपद्रोहे महापातके चैतानि दिव्यान्य् उक्तानि, तत् कथं नासहस्राद् धरेत् फालम् इत्य् अत्राह ।

nanu nṛpadrohe mahāpātake caitāni divyāny uktāni, tat kathaṃ nāsahasrād dharet phālam ity atrāha |

Report an error

नृपार्थेष्व् अभिशापे च वहेयुः शुचयः सदा ॥ २.९९ ॥

nṛpārtheṣv abhiśāpe ca vaheyuḥ śucayaḥ sadā || 2.99 ||

Report an error

नृपद्रोहे महापातकाभियोगे च सदा द्रव्यसंख्याम् अनपेक्ष्यैवैतानि दिव्यानि वदेयुः कुर्युर् उपवासादिना शुचयः सन्तः । तथा देशविशेषो ऽपि नारदेनोक्तः । सभाराजकुलद्वारदेवायतनचत्वरे । निधेयो निश्चलः पूज्यो धूपमाल्यानुलेपनैः ॥

nṛpadrohe mahāpātakābhiyoge ca sadā dravyasaṃkhyām anapekṣyaivaitāni divyāni vadeyuḥ kuryur upavāsādinā śucayaḥ santaḥ | tathā deśaviśeṣo 'pi nāradenoktaḥ | sabhārājakuladvāradevāyatanacatvare | nidheyo niścalaḥ pūjyo dhūpamālyānulepanaiḥ ||

Report an error

इति । निधेयो धटः । व्यवस्था च कात्यायनेनोक्ता । इन्द्रस्थाने ऽभिशस्तानां महापातकिनां नृणाम् । नृपद्रोहे प्रवृत्तानां राजद्वारे प्रयोजयेत् ॥

iti | nidheyo dhaṭaḥ | vyavasthā ca kātyāyanenoktā | indrasthāne 'bhiśastānāṃ mahāpātakināṃ nṛṇām | nṛpadrohe pravṛttānāṃ rājadvāre prayojayet ||

Report an error

प्रातिलोम्यप्रसूतानां दिव्यं देयं चतुष्पथे । अतो ऽन्येषु सभामध्ये दिव्यं देयं विदुर् बुधाः ॥

prātilomyaprasūtānāṃ divyaṃ deyaṃ catuṣpathe | ato 'nyeṣu sabhāmadhye divyaṃ deyaṃ vidur budhāḥ ||

Report an error

अस्पृश्याधमदासानां म्लेच्छानां पापकारिणाम् । प्रातिलोम्यप्रसूतानां निश्चयो न तु राजनि । तत्प्रसिद्धानि दिव्यानि संशये तेषु निर्दिशेत् ॥

aspṛśyādhamadāsānāṃ mlecchānāṃ pāpakāriṇām | prātilomyaprasūtānāṃ niścayo na tu rājani | tatprasiddhāni divyāni saṃśaye teṣu nirdiśet ||

Report an error

इति दिव्यमातृका ॥

iti divyamātṛkā ||

Report an error

एवं सर्वदिव्योपयोगिनीं दिव्यमातृकाम् अभिधायेदानीं धटादिदिव्यानां प्रयोगम् आह ।

evaṃ sarvadivyopayoginīṃ divyamātṛkām abhidhāyedānīṃ dhaṭādidivyānāṃ prayogam āha |

Report an error

तुलाधारणविद्वद्भिर् अभियुक्तस् तुलाश्रितः । २.१००

tulādhāraṇavidvadbhir abhiyuktas tulāśritaḥ | 2.100

Report an error

प्रतिमानसमीभूतो रेखां कृत्वावतारितः ॥ २.१०० ॥

pratimānasamībhūto rekhāṃ kṛtvāvatāritaḥ || 2.100 ||

Report an error

त्वं तुले सत्यधामासि पुरा देवैर् विनिर्मिता । २.१०१

tvaṃ tule satyadhāmāsi purā devair vinirmitā | 2.101

Report an error

तत् सत्यं वद कल्याणि संशयान् मां विमोचय ॥ २.१०१ ॥

tat satyaṃ vada kalyāṇi saṃśayān māṃ vimocaya || 2.101 ||

Report an error

यद्य् अस्मि पापकृन् मातस् ततो मां त्वम् अधो नय । २.१०२

yady asmi pāpakṛn mātas tato māṃ tvam adho naya | 2.102

Report an error

शुद्धश् चेद् गमयोर्ध्वं मां तुलाम् इत्य् अभिमन्त्रयेत् ॥ २.१०२ ॥

śuddhaś ced gamayordhvaṃ māṃ tulām ity abhimantrayet || 2.102 ||

Report an error

तुलाया धारणं तोलनं ये विदन्ति सुवर्णकारप्रभृतयस् तैः प्रतिमानेन मृदादिना समीभूतः समीकृतस् तुलाम् आश्रितो ऽधिरूढो ऽभियुक्तो ऽभियोक्ता वा दिव्यकारी रेखां कृत्वा येन संनिवेशेन प्रतिमानसमीकरणदशायां शिक्यतले ऽवस्थितस् तस्मिन् पाण्दुलेखेनाङ्कयित्वावतारितस् तुलाम् अभिमन्त्रयेत् प्रार्थयेद् अनेन मन्त्रेण । हे तुले त्वं सत्यस्य स्थानम् असि । पुरा आदिसृष्टौ देवैर् हिरण्यगर्भप्रभृतिभिर् विनिर्मितोत्पादिता । तत् तस्मात् सत्यं संदिग्धस्यार्थस्य स्वरूपं वद दर्शय कल्याणि शोभने अस्मात् संशयान् मां विमोचय । हे मातः यद्य् अहं पापकृद् असत्यवाद्य् अस्मि ततो मं त्वम् अधो नय । अथ शुद्धः सत्यवाद्य् अस्मि ततो माम् ऊर्ध्वं गमयेति । प्राड्विवाकस्य तुलाभिमन्त्रणमन्त्रः स्मृत्यन्तरोक्तः । अयम् तु दिव्यकारिणः । जयपराजयलक्षणं तु मन्त्रलिङ्गाद् एवावगम्यत इति न पृथग् उक्तम् । धटनिर्माणं पुनर् आरोहणाद्यर्थसिद्धम् एव पितामहनारदादिभिः स्पष्टीकृतम् । तद् यथा: छित्त्वा तु यज्ञियं वृक्षं यूपवन् मन्त्रपूर्वकम् । प्रणम्य लोकपालेभ्यस् तुला कार्या मनीषिभिः ॥

tulāyā dhāraṇaṃ tolanaṃ ye vidanti suvarṇakāraprabhṛtayas taiḥ pratimānena mṛdādinā samībhūtaḥ samīkṛtas tulām āśrito 'dhirūḍho 'bhiyukto 'bhiyoktā vā divyakārī rekhāṃ kṛtvā yena saṃniveśena pratimānasamīkaraṇadaśāyāṃ śikyatale 'vasthitas tasmin pāṇdulekhenāṅkayitvāvatāritas tulām abhimantrayet prārthayed anena mantreṇa | he tule tvaṃ satyasya sthānam asi | purā ādisṛṣṭau devair hiraṇyagarbhaprabhṛtibhir vinirmitotpāditā | tat tasmāt satyaṃ saṃdigdhasyārthasya svarūpaṃ vada darśaya kalyāṇi śobhane asmāt saṃśayān māṃ vimocaya | he mātaḥ yady ahaṃ pāpakṛd asatyavādy asmi tato maṃ tvam adho naya | atha śuddhaḥ satyavādy asmi tato mām ūrdhvaṃ gamayeti | prāḍvivākasya tulābhimantraṇamantraḥ smṛtyantaroktaḥ | ayam tu divyakāriṇaḥ | jayaparājayalakṣaṇaṃ tu mantraliṅgād evāvagamyata iti na pṛthag uktam | dhaṭanirmāṇaṃ punar ārohaṇādyarthasiddham eva pitāmahanāradādibhiḥ spaṣṭīkṛtam | tad yathā: chittvā tu yajñiyaṃ vṛkṣaṃ yūpavan mantrapūrvakam | praṇamya lokapālebhyas tulā kāryā manīṣibhiḥ ||

Report an error

मन्त्रः सौम्यो वानस्पत्यश् छेदने जप्य एव च । चतुरस्रा तुला कार्या दृढा ऋज्वी तथ एव च ॥

mantraḥ saumyo vānaspatyaś chedane japya eva ca | caturasrā tulā kāryā dṛḍhā ṛjvī tatha eva ca ||

Report an error

कटकानि च देयानि त्रिषु स्थानेषु चार्थवत् । चतुर्हस्ता तुला कार्या पादौ चोपरि तत्समौ । अन्तरं तु तयोर् हस्तौ भवेद् अध्यर्धम् एव च । हस्तद्वयं निखेयं तु पादयोर् उभयोर् अपि ॥

kaṭakāni ca deyāni triṣu sthāneṣu cārthavat | caturhastā tulā kāryā pādau copari tatsamau | antaraṃ tu tayor hastau bhaved adhyardham eva ca | hastadvayaṃ nikheyaṃ tu pādayor ubhayor api ||

Report an error

तोरणे च तथा कार्ये पार्श्वयोर् उभयोर् अपि । धटाद् उच्चतरे स्यातां नित्यं दशभिर् अङ्गुलैः ॥

toraṇe ca tathā kārye pārśvayor ubhayor api | dhaṭād uccatare syātāṃ nityaṃ daśabhir aṅgulaiḥ ||

Report an error

अवलम्बौ च कर्तव्यौ तोरणाभ्याम् अधोमुखौ । मृन्मयौ सूत्रसंबद्धौ धटमस्तकचुम्बिनौ ॥

avalambau ca kartavyau toraṇābhyām adhomukhau | mṛnmayau sūtrasaṃbaddhau dhaṭamastakacumbinau ||

Report an error

प्राङ्मुखो निश्चलः कार्यः शुचौ देशे धटस् तथा । शिक्यद्वयं समासज्य पार्श्वयोर् उभयोर् अपि ॥

prāṅmukho niścalaḥ kāryaḥ śucau deśe dhaṭas tathā | śikyadvayaṃ samāsajya pārśvayor ubhayor api ||

Report an error

प्राङ्मुखान् कल्पयेद् दर्भाञ् शिक्ययोर् उभयोर् अपि । पश्चिमे तोलयेत् कर्तॄन् अन्यस्मिन् मृत्तिकां शुभाम् ॥

prāṅmukhān kalpayed darbhāñ śikyayor ubhayor api | paścime tolayet kartṝn anyasmin mṛttikāṃ śubhām ||

Report an error

पिटकं पूरयेत् तस्मिन्न् इष्टकाग्रावपांसुभिः । अत्र च मृत्तिकेष्टकाग्रावपांसूनां विकल्पः । परीक्षका नियोक्तव्यास् तुलामानविशारदाः ॥

piṭakaṃ pūrayet tasminn iṣṭakāgrāvapāṃsubhiḥ | atra ca mṛttikeṣṭakāgrāvapāṃsūnāṃ vikalpaḥ | parīkṣakā niyoktavyās tulāmānaviśāradāḥ ||

Report an error

वणिजो हेमकारा श्च कांस्यकारास् तथैव च । कार्यः परीक्षकैर् नित्यम् अवलम्बसमो धटः ॥

vaṇijo hemakārā śca kāṃsyakārās tathaiva ca | kāryaḥ parīkṣakair nityam avalambasamo dhaṭaḥ ||

Report an error

उदकं च प्रदातव्यं धटस्योपरि पण्डितैः । यस्मिन् न प्लवते तोयं स विज्ञेयः समो धटः ॥

udakaṃ ca pradātavyaṃ dhaṭasyopari paṇḍitaiḥ | yasmin na plavate toyaṃ sa vijñeyaḥ samo dhaṭaḥ ||

Report an error

तोलयित्वा नरं पूर्वं पश्चात् तम् अवतार्य तु । धटं तु कारयेन् नित्यं पताकाध्वजशोभितम् ॥

tolayitvā naraṃ pūrvaṃ paścāt tam avatārya tu | dhaṭaṃ tu kārayen nityaṃ patākādhvajaśobhitam ||

Report an error

तत आवाहयेद् देवान् विधिनानेन मन्त्रवित् । वादित्रतूर्यघोषैश् च गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥

tata āvāhayed devān vidhinānena mantravit | vāditratūryaghoṣaiś ca gandhamālyānulepanaiḥ ||

Report an error

प्राङ्मुखः प्राञ्जलिर् भूत्वा प्राड्विवाकस् ततो वदेत् । एह्य् एहि भगवन् धर्म अस्मिन् दिव्ये समाविश ॥

prāṅmukhaḥ prāñjalir bhūtvā prāḍvivākas tato vadet | ehy ehi bhagavan dharma asmin divye samāviśa ||

Report an error

सहितो लोकपालैश् च वस्वादित्यमरुद्गणैः । आवाह्य तु धटे धर्मं पश्चाद् अङ्गानि विन्यसेत् ॥

sahito lokapālaiś ca vasvādityamarudgaṇaiḥ | āvāhya tu dhaṭe dharmaṃ paścād aṅgāni vinyaset ||

Report an error

इन्द्रं पूर्वं तु संस्थाप्य प्रेतेशं दक्षिणे तथा । वरुणं पश्चिमे भागे कुबेरं चोत्तरे तथा ॥

indraṃ pūrvaṃ tu saṃsthāpya preteśaṃ dakṣiṇe tathā | varuṇaṃ paścime bhāge kuberaṃ cottare tathā ||

Report an error

अग्न्यादिलोकपालांश् च कोणभागेषु विन्यसेत् । इन्द्रः पीतो यमः श्यामो वरुणः स्फटिकप्रभः ॥

agnyādilokapālāṃś ca koṇabhāgeṣu vinyaset | indraḥ pīto yamaḥ śyāmo varuṇaḥ sphaṭikaprabhaḥ ||

Report an error

कुबेरस् तु सुवर्णाभो वह्निश् चापि सुवर्णभः । तथाइव निरृतिः श्यामो वायुर् धूम्रः प्रशस्यते ॥

kuberas tu suvarṇābho vahniś cāpi suvarṇabhaḥ | tathāiva nirṛtiḥ śyāmo vāyur dhūmraḥ praśasyate ||

Report an error

ईशानस् तु भवेद् रक्त एवं ध्यायेत् क्रमाद् इमान् । इन्द्रस्य दक्षिणे पार्श्वे वसून् आराधयेद् बुधः ॥

īśānas tu bhaved rakta evaṃ dhyāyet kramād imān | indrasya dakṣiṇe pārśve vasūn ārādhayed budhaḥ ||

Report an error

धरो ध्रुवस् तथा सोम आपश् चैवानिलो ऽनलः । प्रत्यूषश् च प्रभासश् च वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥

dharo dhruvas tathā soma āpaś caivānilo 'nalaḥ | pratyūṣaś ca prabhāsaś ca vasavo 'ṣṭau prakīrtitāḥ ||

Report an error

देवेशेशानयोर् मध्य आदित्यानां तथा गणम् । धातार्यमा च मित्रश् च वरुणो ऽंशुर्भगस् तथा ॥

deveśeśānayor madhya ādityānāṃ tathā gaṇam | dhātāryamā ca mitraś ca varuṇo 'ṃśurbhagas tathā ||

Report an error

इन्द्रो विवस्वान् पूषा च पर्जन्यो दशमः स्मृतः । ततस् त्वष्टा ततो विष्णुर् अजघन्यो जघन्यजः ॥

indro vivasvān pūṣā ca parjanyo daśamaḥ smṛtaḥ | tatas tvaṣṭā tato viṣṇur ajaghanyo jaghanyajaḥ ||

Report an error

इत्य् एते द्वादशादित्या नामभिः परिकीर्तिताः । अग्नेः पश्चिमभागे तु रुद्राणाम् अयनं विदुः ॥

ity ete dvādaśādityā nāmabhiḥ parikīrtitāḥ | agneḥ paścimabhāge tu rudrāṇām ayanaṃ viduḥ ||

Report an error

वीरभद्रश् च शम्भुश् च गिरिशश् च महायशाः । अजैकपादहिर्बुध्न्यः पिनाकी चापराजितः ॥

vīrabhadraś ca śambhuś ca giriśaś ca mahāyaśāḥ | ajaikapādahirbudhnyaḥ pinākī cāparājitaḥ ||

Report an error

भवनाधीश्वरश् चैव कपाली च विशां पतिः । स्थाणुर् भवश् च भगवान् रुद्रास् त्व् एकादश स्मृताः ॥

bhavanādhīśvaraś caiva kapālī ca viśāṃ patiḥ | sthāṇur bhavaś ca bhagavān rudrās tv ekādaśa smṛtāḥ ||

Report an error

प्रेतेशरक्षोमध्ये तु मातृस्थानं प्रकल्पयेत् । ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा ॥

preteśarakṣomadhye tu mātṛsthānaṃ prakalpayet | brāhmī māheśvarī caiva kaumārī vaiṣṇavī tathā ||

Report an error

वाराही चैव माहेन्द्री चामुण्डा गणसंयुता । निरृतेर् उत्तरे भागे गणेशायतनं विदुः ॥

vārāhī caiva māhendrī cāmuṇḍā gaṇasaṃyutā | nirṛter uttare bhāge gaṇeśāyatanaṃ viduḥ ||

Report an error

वरुणस्योत्तरे भागे मरुतां स्थानम् उच्यते । पवनः स्पर्शनो वायुर् अनिलो मारुतस् तथा ॥

varuṇasyottare bhāge marutāṃ sthānam ucyate | pavanaḥ sparśano vāyur anilo mārutas tathā ||

Report an error

प्राणः प्राणेशजीवौ च मरुतो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः । धटस्योत्तरभागे तु दुर्गाम् आवाहयेद् बुधः ॥

prāṇaḥ prāṇeśajīvau ca maruto 'ṣṭau prakīrtitāḥ | dhaṭasyottarabhāge tu durgām āvāhayed budhaḥ ||

Report an error

एतासां देवतानां तु स्वनाम्ना पूजनं विदुः । भूषावसानं धर्माय दत्त्वा चार्घ्यादिकं क्रमात् ॥

etāsāṃ devatānāṃ tu svanāmnā pūjanaṃ viduḥ | bhūṣāvasānaṃ dharmāya dattvā cārghyādikaṃ kramāt ||

Report an error

अर्घ्यादिपश्चाद् अङ्गानां भूषान्तम् उपकल्पयेत् । गन्धादिकां नैवेद्यान्तां परिचर्यां प्रकल्पयेत् ॥

arghyādipaścād aṅgānāṃ bhūṣāntam upakalpayet | gandhādikāṃ naivedyāntāṃ paricaryāṃ prakalpayet ||

Report an error

इति । अत्र च तुलां पताकाध्वजालंकृतां विधाय तस्याम् एह्य् एहीति मन्त्रेण धर्मम् आवाह्य धर्मायार्घ्यं कल्पयामि नम इत्यादिना प्रयोगेणार्घ्यपाद्याचमनीयमधुपर्काचमनीयस्नानवस्त्रयज्ञोपवीताचमनीय-मुकुटकटकादिभूषान्तं दत्त्वा इन्द्रादीनां दुर्गान्तानां प्रणवाद्यैः स्वनामभिश् चतुर्थ्यन्तैर् नमोन्तैर् अर्घ्यादिभूषान्तं पदार्थानुसमयेन दत्त्वा धर्माय गन्धपुष्पधूपदीपनैवेद्यादि दत्त्वा इन्द्रादीनां गन्धादीनि पूर्ववद् दद्यात् । गन्धपुष्पाणि च धटपूजायां रक्तानि कार्याणि । यथाह नारदः । रक्तैर् गन्धैश् च माल्यैश् च दध्यपूपाक्षतादिभिः । अर्चयेत् तु धटं पूर्वं ततः शिष्टांस् तु पूजयेत् ॥

iti | atra ca tulāṃ patākādhvajālaṃkṛtāṃ vidhāya tasyām ehy ehīti mantreṇa dharmam āvāhya dharmāyārghyaṃ kalpayāmi nama ityādinā prayogeṇārghyapādyācamanīyamadhuparkācamanīyasnānavastrayajñopavītācamanīya-mukuṭakaṭakādibhūṣāntaṃ dattvā indrādīnāṃ durgāntānāṃ praṇavādyaiḥ svanāmabhiś caturthyantair namontair arghyādibhūṣāntaṃ padārthānusamayena dattvā dharmāya gandhapuṣpadhūpadīpanaivedyādi dattvā indrādīnāṃ gandhādīni pūrvavad dadyāt | gandhapuṣpāṇi ca dhaṭapūjāyāṃ raktāni kāryāṇi | yathāha nāradaḥ | raktair gandhaiś ca mālyaiś ca dadhyapūpākṣatādibhiḥ | arcayet tu dhaṭaṃ pūrvaṃ tataḥ śiṣṭāṃs tu pūjayet ||

Report an error

इति । इन्द्रादीनां तु विशेषानभिधानाद् यथालाभं रक्तैर् अन्यैर् वा पूजनम् इति पूजाक्रमः । एतच् च सर्वं प्राड्विवाकः कुर्यात् । यथोक्तम् । प्राड्विवाकस् ततो विप्रो वेदवेदाङ्गपारगः । श्रुतवृत्तोपसंपन्नः शान्तचित्तो विमत्सरः ॥

iti | indrādīnāṃ tu viśeṣānabhidhānād yathālābhaṃ raktair anyair vā pūjanam iti pūjākramaḥ | etac ca sarvaṃ prāḍvivākaḥ kuryāt | yathoktam | prāḍvivākas tato vipro vedavedāṅgapāragaḥ | śrutavṛttopasaṃpannaḥ śāntacitto vimatsaraḥ ||

Report an error

सत्यसंधः शुचिर् दक्षः सर्वप्राणिहिते रतः । उपोषितः शुद्धवासाः कृतदन्तानुधावनः ॥

satyasaṃdhaḥ śucir dakṣaḥ sarvaprāṇihite rataḥ | upoṣitaḥ śuddhavāsāḥ kṛtadantānudhāvanaḥ ||

Report an error

सर्वासां देवतानां च पूजां कुर्याद् यथाविधि ॥

sarvāsāṃ devatānāṃ ca pūjāṃ kuryād yathāvidhi ||

Report an error

तथा ऋत्विग्भिश् चतुर्भिश् चतसृषु दिक्षु लौकिकाग्नौ होमः कार्यः । यथाह । चतुर्दिक्षु तथा होमः कर्तव्यो वेदपारगैः । आज्येन हविषा चैव समिद्भिर् होमसाधनैः ॥

tathā ṛtvigbhiś caturbhiś catasṛṣu dikṣu laukikāgnau homaḥ kāryaḥ | yathāha | caturdikṣu tathā homaḥ kartavyo vedapāragaiḥ | ājyena haviṣā caiva samidbhir homasādhanaiḥ ||

Report an error

सावित्र्या प्रणवेनाथ स्वाहान्तेनैव होमयेत् ॥

sāvitryā praṇavenātha svāhāntenaiva homayet ||

Report an error

प्रणवादिकां गायत्रीम् उच्चार्य पुनः स्वाहाकारान्तं प्रणवम् उच्चार्य समिदाज्यचरून् प्रत्येकम् अष्टोत्तरशतं जुहुयाद् इत्य् अर्थः । एवं हवनान्तां देवपूजां विधायानन्तरम् अभियुक्तम् अर्थं वक्ष्यमाणमन्त्रसहितं पत्रे लिखित्वा तत् पत्रं शोध्य शिरोगतं कुर्यात् । यथाह । यद् अर्थम् अभियुक्तः स्याल् लिखित्वा तं तु पत्रके । मन्त्रेणानेन सहितं तत् कार्यं तु शिरोगतम् ॥

praṇavādikāṃ gāyatrīm uccārya punaḥ svāhākārāntaṃ praṇavam uccārya samidājyacarūn pratyekam aṣṭottaraśataṃ juhuyād ity arthaḥ | evaṃ havanāntāṃ devapūjāṃ vidhāyānantaram abhiyuktam arthaṃ vakṣyamāṇamantrasahitaṃ patre likhitvā tat patraṃ śodhya śirogataṃ kuryāt | yathāha | yad artham abhiyuktaḥ syāl likhitvā taṃ tu patrake | mantreṇānena sahitaṃ tat kāryaṃ tu śirogatam ||

Report an error

मन्त्रश् चायम्: आदित्यचन्द्राव् अनिलो ऽनलश् च द्यौर् भूमिर् आपो हृदयं यमश्च । अहश् च रात्रिश् च उभे च संध्ये धर्मश् च जानाति नरस्य वृत्तम् ॥

mantraś cāyam: ādityacandrāv anilo 'nalaś ca dyaur bhūmir āpo hṛdayaṃ yamaśca | ahaś ca rātriś ca ubhe ca saṃdhye dharmaś ca jānāti narasya vṛttam ||

Report an error

इति । एतच् च धर्मावाहनादि शिरसि पत्रारोपणान्तम् अनुष्ठानकाण्डं सर्वदिव्यसाधारणम् । यथोक्तम् । इमं मन्त्रविधिं कृत्स्नं सर्वदिव्येषु योजयेत् । आवाहनं च देवानां तथैव परिकल्पयेत् ॥

iti | etac ca dharmāvāhanādi śirasi patrāropaṇāntam anuṣṭhānakāṇḍaṃ sarvadivyasādhāraṇam | yathoktam | imaṃ mantravidhiṃ kṛtsnaṃ sarvadivyeṣu yojayet | āvāhanaṃ ca devānāṃ tathaiva parikalpayet ||

Report an error

इति । अनन्तरं प्राड्विवाको धटम् आमन्त्रयेत्, धटम् आमन्त्रयेच् चैव विधिनानेन शास्त्रवित् । इति स्मरणात् । मन्त्राश् च दर्शिताः: त्वं धट ब्रह्मणा सृष्टः परीक्षार्थं दुरात्मनाम् । धकाराद् धर्ममूर्तिस् त्वं टकारात् कुटिलं नरम् ॥

iti | anantaraṃ prāḍvivāko dhaṭam āmantrayet, dhaṭam āmantrayec caiva vidhinānena śāstravit | iti smaraṇāt | mantrāś ca darśitāḥ: tvaṃ dhaṭa brahmaṇā sṛṣṭaḥ parīkṣārthaṃ durātmanām | dhakārād dharmamūrtis tvaṃ ṭakārāt kuṭilaṃ naram ||

Report an error

धृतो भावयसे यस्माद् धटस् तेनाभिधीयसे । त्वं वेत्सि सर्वजन्तूनां पापानि सुकृतानि च ॥

dhṛto bhāvayase yasmād dhaṭas tenābhidhīyase | tvaṃ vetsi sarvajantūnāṃ pāpāni sukṛtāni ca ||

Report an error

त्वम् एव देव जानीषे न विदुर् यानि मानवाः । व्यवहाराभिशस्तो ऽयं मानुषः शुद्धिम् इच्छति ॥

tvam eva deva jānīṣe na vidur yāni mānavāḥ | vyavahārābhiśasto 'yaṃ mānuṣaḥ śuddhim icchati ||

Report an error

तदेनं संशयाद् अस्माद् धर्मतस् त्रातुम् अर्हसि ॥

tadenaṃ saṃśayād asmād dharmatas trātum arhasi ||

Report an error

इति । शोध्यस् तु "त्वं तुले" इत्यादिना पूर्वोक्तेन मन्त्रेण तुलाम् आमन्त्रयेत् । अनन्तरं प्राड्विवाकः शिरोगतपत्रकं शोध्य यथास्थानं निवेश्य च धटम् आरोपयति, पुनर् आरोपयेत् तस्मिञ् छिरोवस्थितपत्रकम् । इति स्मरणात् । आरोपितं च विनाडीपञ्चकं यावत् तथैवावस्थापयेत् । तत्कालपरीक्षां च ज्योतिःशास्त्राभिज्ञः कुर्यात् । ज्योतिर्विद् ब्राह्मणः श्रेष्ठः कुर्यात् कालपरीक्षणं । विनाड्यः पञ्च विज्ञेयाः परीक्षाकालकोविदैः ॥

iti | śodhyas tu "tvaṃ tule" ityādinā pūrvoktena mantreṇa tulām āmantrayet | anantaraṃ prāḍvivākaḥ śirogatapatrakaṃ śodhya yathāsthānaṃ niveśya ca dhaṭam āropayati, punar āropayet tasmiñ chirovasthitapatrakam | iti smaraṇāt | āropitaṃ ca vināḍīpañcakaṃ yāvat tathaivāvasthāpayet | tatkālaparīkṣāṃ ca jyotiḥśāstrābhijñaḥ kuryāt | jyotirvid brāhmaṇaḥ śreṣṭhaḥ kuryāt kālaparīkṣaṇaṃ | vināḍyaḥ pañca vijñeyāḥ parīkṣākālakovidaiḥ ||

Report an error

इति स्मरणात् । दशगुर्वक्षरोञ्चारणकालः प्राणः । षट्प्राणा विनाडी । उक्तं च । दशगुरुवर्णः प्राणः षट् प्राणाः स्याद् विनाडिका तासाम् । षष्ट्या घटी घटीनां षष्ट्याहः स्वाग्निभिर् दिनैर् मासः ॥

iti smaraṇāt | daśagurvakṣaroñcāraṇakālaḥ prāṇaḥ | ṣaṭprāṇā vināḍī | uktaṃ ca | daśaguruvarṇaḥ prāṇaḥ ṣaṭ prāṇāḥ syād vināḍikā tāsām | ṣaṣṭyā ghaṭī ghaṭīnāṃ ṣaṣṭyāhaḥ svāgnibhir dinair māsaḥ ||

Report an error

इति । तस्मिंश् च काले शुद्ध्यशुद्धिपरीक्षणार्थं शुचयः पुरुषा राज्ञा नियोक्तव्याः । ते च शुद्ध्यशुद्धी कथयन्ति । यथोक्तं पितामहेन । साक्षिणो ब्राह्मणाः श्रेष्ठा यथादृष्टार्थवादिनः । ज्ञानिनः शुचयो ऽलुब्धा नियोक्तव्या नृपेण तु ॥

iti | tasmiṃś ca kāle śuddhyaśuddhiparīkṣaṇārthaṃ śucayaḥ puruṣā rājñā niyoktavyāḥ | te ca śuddhyaśuddhī kathayanti | yathoktaṃ pitāmahena | sākṣiṇo brāhmaṇāḥ śreṣṭhā yathādṛṣṭārthavādinaḥ | jñāninaḥ śucayo 'lubdhā niyoktavyā nṛpeṇa tu ||

Report an error

शंसन्ति साक्षिणः श्रेष्ठाः शुद्ध्यशुद्धी नृपे तदा ॥

śaṃsanti sākṣiṇaḥ śreṣṭhāḥ śuddhyaśuddhī nṛpe tadā ||

Report an error

इति । शुद्ध्यशुद्धिनिर्णयकारणं चोक्तम् । तुलितो यदि वर्धेत स शुद्धः स्यान् न संशयः । समो वा हीयमानो वा न स शुद्धो भवेन् नरः ॥

iti | śuddhyaśuddhinirṇayakāraṇaṃ coktam | tulito yadi vardheta sa śuddhaḥ syān na saṃśayaḥ | samo vā hīyamāno vā na sa śuddho bhaven naraḥ ||

Report an error

इति । यत् तु पितामहवचनम् । अल्पदोषः समो ज्ञेयो बहुदोषस् तु हीयते । इति । तत्र यद्य् अप्य् अभियुक्तस्यार्थस्याल्पत्वं बहुत्वं च न दिव्येनावधारयितुं शक्यते तथापि सकृद् अमितपूर्वत्वेनाल्पत्वम् असकृन् मतिपूर्वत्वेन च महत्त्वम् इति दण्डप्रायश्चित्ताल्पत्वमहत्त्वम् अवधार्यते । यदा चानुपलक्ष्यमाणदृष्टकारण एव कक्षादीनां छेदो भङ्गो वा भवति तदाप्य् अशुद्धिर् एव । कक्षच्छेदे तुलाभङ्गे धटकर्कटयोस् तथा । रज्जुच्छेदे ऽक्षभङ्गे वा तथैवाशुद्धिम् आदिशेत् ॥

iti | yat tu pitāmahavacanam | alpadoṣaḥ samo jñeyo bahudoṣas tu hīyate | iti | tatra yady apy abhiyuktasyārthasyālpatvaṃ bahutvaṃ ca na divyenāvadhārayituṃ śakyate tathāpi sakṛd amitapūrvatvenālpatvam asakṛn matipūrvatvena ca mahattvam iti daṇḍaprāyaścittālpatvamahattvam avadhāryate | yadā cānupalakṣyamāṇadṛṣṭakāraṇa eva kakṣādīnāṃ chedo bhaṅgo vā bhavati tadāpy aśuddhir eva | kakṣacchede tulābhaṅge dhaṭakarkaṭayos tathā | rajjucchede 'kṣabhaṅge vā tathaivāśuddhim ādiśet ||

Report an error

इति स्मरणात् । कक्षं शिक्यतलम् । कर्कटौ तुलान्तयोः शिक्याधाराव् ईषद्वक्राव् आयसकीलकौ कर्कटशृङ्ग्संनिभौ । अक्षः पादस्तम्भयोर् उपरि निविष्टस् तुलाधारपट्टः । यदा तु दृश्यमानकारणक एषां भङ्गस् तदा पुनर् आरोपयेत्, शिक्यादिच्छेदभङ्गेषु पुनर् आरोपयेन् नरम् । इति स्मरणात् । ततश् च । ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् दक्षिणाभिश् च तोषयेत् । एवं कारयिता राजा भुक्त्वा भोगान् मनोरमान् ॥

iti smaraṇāt | kakṣaṃ śikyatalam | karkaṭau tulāntayoḥ śikyādhārāv īṣadvakrāv āyasakīlakau karkaṭaśṛṅgsaṃnibhau | akṣaḥ pādastambhayor upari niviṣṭas tulādhārapaṭṭaḥ | yadā tu dṛśyamānakāraṇaka eṣāṃ bhaṅgas tadā punar āropayet, śikyādicchedabhaṅgeṣu punar āropayen naram | iti smaraṇāt | tataś ca | ṛtvikpurohitācāryān dakṣiṇābhiś ca toṣayet | evaṃ kārayitā rājā bhuktvā bhogān manoramān ||

Report an error

महतीं कीर्तिम् आप्नोति ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥

mahatīṃ kīrtim āpnoti brahmabhūyāya kalpate ||

Report an error

यदा तूक्तलक्षणं धटं तथैव स्थापयितुम् इच्छति तदा वायसाद्युपघातनिरासार्थं कपाटादिसहितां शालां कुर्यात्, विशालाम् उन्नतां शुभ्रां घटशालां तु कारयेत् । यत्रस्था नोपहन्येत श्वभिश् चण्डालवायसैः ॥

yadā tūktalakṣaṇaṃ dhaṭaṃ tathaiva sthāpayitum icchati tadā vāyasādyupaghātanirāsārthaṃ kapāṭādisahitāṃ śālāṃ kuryāt, viśālām unnatāṃ śubhrāṃ ghaṭaśālāṃ tu kārayet | yatrasthā nopahanyeta śvabhiś caṇḍālavāyasaiḥ ||

Report an error

तत्रैव लोकपालादीन् सर्वान् दिक्षु निवेशयेत् । त्रिसन्ध्यं पूजयेद् एतान् गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥

tatraiva lokapālādīn sarvān dikṣu niveśayet | trisandhyaṃ pūjayed etān gandhamālyānulepanaiḥ ||

Report an error

कपाटबीजसंयुक्तां परिचारकरक्षिताम् । मृत्पानीयाग्निसंयुक्ताम् अशून्यां कारयेन् नृपः ॥

kapāṭabījasaṃyuktāṃ paricārakarakṣitām | mṛtpānīyāgnisaṃyuktām aśūnyāṃ kārayen nṛpaḥ ||

Report an error

इति स्मरणात् । बीजानि यवव्रीह्यादीनि ॥ २.१०० ॥

iti smaraṇāt | bījāni yavavrīhyādīni || 2.100 ||

Report an error

इदानीं क्रमप्राप्तम् अग्निदिव्यम् आह ।

idānīṃ kramaprāptam agnidivyam āha |

Report an error

करौ विमृदितव्रीहेर् लक्षयित्वा ततो न्यसेत् । सप्ताश्वत्थस्य पत्राणि तावत् सूत्रेण वेष्टयेत् ॥ २.१०३ ॥

karau vimṛditavrīher lakṣayitvā tato nyaset | saptāśvatthasya patrāṇi tāvat sūtreṇa veṣṭayet || 2.103 ||

Report an error

दिव्यमातृकोक्तसाधारणधर्मेषु सत्सु तुलाविधानोक्तधर्मावाहनादिशिरःपत्रारोपणान्ते च विध्यन्ते सत्य् अयम् अग्निविधौ विशेषः । विमृदितव्रीहेर् विमृदिता विघर्षिता व्रीहयः कराभ्यां येनासौ विमृदितव्रीहिस् तस्य करौ लक्षयित्वा तिलकालकव्रणकिणादिस्थनेष्व् अलक्तकरसादिनाङ्कियत्वा । यथाह नारदः । हस्तक्षतेषु सर्वेषु कुर्याद् धंसपदानि तु । इति । अन्तन्तरं सप्ताश्वत्थस्य पर्णानि हस्तयोर् अञ्जलीकृतयोर् न्यसेत्, पत्रैर् अञ्जलिम् आपूर्य आश्वत्थैः सप्तभिः समैः । इति स्मरणात् । तानि च हस्तसहितानि सूत्रेण तावद् वेष्टयेत् । यावन्त्य् अश्वत्थपर्णानि सप्तकृत्वो वेष्टयेद् इत्य् अर्थः । सूत्राणि च सप्त शुक्लानि भवन्ति, वेष्टयीत सितैर् हस्तौ सप्तभिः सूत्रतन्तुभिः । इति नारदवचनात् । तथा सप्त शमीपत्राणि सप्तैव दूर्वापत्राणि चाक्षतांश् च दध्यक्तान् अक्षतांश् चाश्वत्थपत्राणाम् उपरि विन्यसेत्, सप्त पिप्पलपत्राणि शमीपत्राण्य् अथाक्षतान् । दूर्वायाः सप्त पत्राणि दध्यक्तांश् चाक्षतान् न्यसेत् ॥

divyamātṛkoktasādhāraṇadharmeṣu satsu tulāvidhānoktadharmāvāhanādiśiraḥpatrāropaṇānte ca vidhyante saty ayam agnividhau viśeṣaḥ | vimṛditavrīher vimṛditā vigharṣitā vrīhayaḥ karābhyāṃ yenāsau vimṛditavrīhis tasya karau lakṣayitvā tilakālakavraṇakiṇādisthaneṣv alaktakarasādināṅkiyatvā | yathāha nāradaḥ | hastakṣateṣu sarveṣu kuryād dhaṃsapadāni tu | iti | antantaraṃ saptāśvatthasya parṇāni hastayor añjalīkṛtayor nyaset, patrair añjalim āpūrya āśvatthaiḥ saptabhiḥ samaiḥ | iti smaraṇāt | tāni ca hastasahitāni sūtreṇa tāvad veṣṭayet | yāvanty aśvatthaparṇāni saptakṛtvo veṣṭayed ity arthaḥ | sūtrāṇi ca sapta śuklāni bhavanti, veṣṭayīta sitair hastau saptabhiḥ sūtratantubhiḥ | iti nāradavacanāt | tathā sapta śamīpatrāṇi saptaiva dūrvāpatrāṇi cākṣatāṃś ca dadhyaktān akṣatāṃś cāśvatthapatrāṇām upari vinyaset, sapta pippalapatrāṇi śamīpatrāṇy athākṣatān | dūrvāyāḥ sapta patrāṇi dadhyaktāṃś cākṣatān nyaset ||

Report an error

इति स्मरणात् । तथा कुसुमानि च विन्यसेत्, सप्त पिप्पलपत्राण्य् अक्षतान् सुमनो दधि । हस्तयोर् निक्षिपेत् तत्र सूत्रेणावेष्टनं तथा ॥

iti smaraṇāt | tathā kusumāni ca vinyaset, sapta pippalapatrāṇy akṣatān sumano dadhi | hastayor nikṣipet tatra sūtreṇāveṣṭanaṃ tathā ||

Report an error

इति पितामहवचनात् । सुमनसः पुष्पाणि । यद् अपि स्मरणम्, अयस् तप्तं तु पाणिभ्याम् अर्कपत्रैस् तु सप्तभिः । अन्तर्हितं हरन् शुद्धस् त्व् अदग्धः सप्तमे पदे ॥

iti pitāmahavacanāt | sumanasaḥ puṣpāṇi | yad api smaraṇam, ayas taptaṃ tu pāṇibhyām arkapatrais tu saptabhiḥ | antarhitaṃ haran śuddhas tv adagdhaḥ saptame pade ||

Report an error

इति, तद् अश्वत्थपत्राभावे ऽर्कपत्रविषयं वेदितव्यम् । अश्वत्थपत्राणां पितामहप्रशंसावचनेन मुख्यत्वावगमात्: पिप्पलाज् जायते वह्निः पिप्पलो वृक्षराट् स्मृतः । अतस् तस्य तु पत्राणि हस्तयोर् विन्यसेद् बुधः ॥

iti, tad aśvatthapatrābhāve 'rkapatraviṣayaṃ veditavyam | aśvatthapatrāṇāṃ pitāmahapraśaṃsāvacanena mukhyatvāvagamāt: pippalāj jāyate vahniḥ pippalo vṛkṣarāṭ smṛtaḥ | atas tasya tu patrāṇi hastayor vinyased budhaḥ ||

Report an error

कर्तुर् अग्न्यभिमन्त्रणम् आह ।

kartur agnyabhimantraṇam āha |

Report an error

त्वम् अग्ने सर्वभूतानाम् अन्तश् चरसि पावक । २.१०४

tvam agne sarvabhūtānām antaś carasi pāvaka | 2.104

Report an error

साक्षिवत् पुण्यपापेभ्यो ब्रूहि सत्यं कवे मम ॥ २.१०४ ॥

sākṣivat puṇyapāpebhyo brūhi satyaṃ kave mama || 2.104 ||

Report an error

हे अग्ने, त्वं सर्वभूतानां जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जानाम् अन्तः शरीराभ्यन्तरे चरसि उपभुक्तान्नपानादीनां पाचकत्वेन वर्तसे । पावक शुद्धिहेतो कवे क्रान्तदर्शिन् साक्षिवत् पुण्यपापेभ्यः सत्यं ब्रूहि । पुण्यपापेभ्य इति ल्यब्लोपे पञ्चमी । पुण्यपापान्य् अवेक्ष्य सत्यं ब्रूहि दर्शयेत्य् अर्थः । अयःपिण्डे त्रिभिस् तापैः संतप्ते संदंशेन पुरत आनीते कर्ता पश्चिममण्डले प्राङ्मुखस् तिष्ठन् अनेन मन्त्रेणाग्निं अभिमन्त्रयेत् । यथाह नारदः । अग्निवर्णम् अयःपिण्डं सस्फुलिङ्गम् सुरञ्जितम् । तापे तृतीये संताप्य ब्रूयात् सत्यपुरस्कृतम् ॥

he agne, tvaṃ sarvabhūtānāṃ jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjānām antaḥ śarīrābhyantare carasi upabhuktānnapānādīnāṃ pācakatvena vartase | pāvaka śuddhiheto kave krāntadarśin sākṣivat puṇyapāpebhyaḥ satyaṃ brūhi | puṇyapāpebhya iti lyablope pañcamī | puṇyapāpāny avekṣya satyaṃ brūhi darśayety arthaḥ | ayaḥpiṇḍe tribhis tāpaiḥ saṃtapte saṃdaṃśena purata ānīte kartā paścimamaṇḍale prāṅmukhas tiṣṭhan anena mantreṇāgniṃ abhimantrayet | yathāha nāradaḥ | agnivarṇam ayaḥpiṇḍaṃ sasphuliṅgam surañjitam | tāpe tṛtīye saṃtāpya brūyāt satyapuraskṛtam ||

Report an error

इति । अस्यार्थः: लोहशुद्ध्यर्थं सुतप्तं लोहपिण्डम् उदके निक्षिप्य पुनः संताप्योदके निक्षिप्य ट्र्तीये तपे संताप्य संदंशेन गृहीत्वा पुरत आनीते सत्यपुरस्कृतं सत्यशब्दयुक्तं "त्वम् अग्ने सर्वभूतानाम्" इत्यादिमन्त्रं कर्ता ब्रूयाद् इति ॥

iti | asyārthaḥ: lohaśuddhyarthaṃ sutaptaṃ lohapiṇḍam udake nikṣipya punaḥ saṃtāpyodake nikṣipya ṭrtīye tape saṃtāpya saṃdaṃśena gṛhītvā purata ānīte satyapuraskṛtaṃ satyaśabdayuktaṃ "tvam agne sarvabhūtānām" ityādimantraṃ kartā brūyād iti ||

Report an error

प्राड्विवाकस् तु मण्डलभूभागाद् दक्षिणप्रदेशे लौकिकम् अग्निम् उपसमाधाय "अग्नये पावकाय स्वाहा" इत्य् आज्येनाष्टोत्तरशतवारं जुहुयात्, शान्त्यर्थं जुहुयाद् अग्नौ घृतम् अष्टोत्तरं शतम् । इति स्मरणात् । हुत्वा च तस्मिन्न् अग्नाव् अयःपिण्डं पक्षिप्य तस्मिंस् ताप्यमाने धर्मावाहनादिहवनान्तं पूर्वोक्तं विधिं विधाय तृतीये तापे वर्तमाने अयःपिण्डम् अग्निम् एभिर् मन्त्रैर् अभिमन्त्रयेत्: त्वम् अग्ने वेदाश् चत्वारस् त्वं च यज्ञेषु हूयसे । त्वं मुखं सर्वदेवानां त्वं मुखं ब्रह्मवादिनाम् ॥

prāḍvivākas tu maṇḍalabhūbhāgād dakṣiṇapradeśe laukikam agnim upasamādhāya "agnaye pāvakāya svāhā" ity ājyenāṣṭottaraśatavāraṃ juhuyāt, śāntyarthaṃ juhuyād agnau ghṛtam aṣṭottaraṃ śatam | iti smaraṇāt | hutvā ca tasminn agnāv ayaḥpiṇḍaṃ pakṣipya tasmiṃs tāpyamāne dharmāvāhanādihavanāntaṃ pūrvoktaṃ vidhiṃ vidhāya tṛtīye tāpe vartamāne ayaḥpiṇḍam agnim ebhir mantrair abhimantrayet: tvam agne vedāś catvāras tvaṃ ca yajñeṣu hūyase | tvaṃ mukhaṃ sarvadevānāṃ tvaṃ mukhaṃ brahmavādinām ||

Report an error

जठरस्थो हि भूतानां ततो वेत्सि शुभाशुभम् । पापं पुनासि वै यस्मात् तस्मात् पावक उच्यते ॥

jaṭharastho hi bhūtānāṃ tato vetsi śubhāśubham | pāpaṃ punāsi vai yasmāt tasmāt pāvaka ucyate ||

Report an error

पापेषु दर्शयात्मानम् अर्चिष्मान् भव पावक । अथ वा शुद्धभावेषु शीतो भव हुताशन ॥

pāpeṣu darśayātmānam arciṣmān bhava pāvaka | atha vā śuddhabhāveṣu śīto bhava hutāśana ||

Report an error

त्वम् अग्ने सर्वदेवानाम् अन्तश् चरसि साक्षवत् । त्वम् एव देव जानीषे न विदुर् यानि मानवाः । व्यवहाराभिशस्तो ऽयं मानुषः शुद्धिम् इच्छति । तद् एनं संशयाद् अस्माद् धर्मतस् त्रातुम् अर्हसि ॥

tvam agne sarvadevānām antaś carasi sākṣavat | tvam eva deva jānīṣe na vidur yāni mānavāḥ | vyavahārābhiśasto 'yaṃ mānuṣaḥ śuddhim icchati | tad enaṃ saṃśayād asmād dharmatas trātum arhasi ||

Report an error

तस्येत्य् उक्तवतो लौहं पञ्चाशत्पलिकं समम् । २.१०५

tasyety uktavato lauhaṃ pañcāśatpalikaṃ samam | 2.105

Report an error

अग्निवर्णं न्यसेत् पिण्डं हस्तयोर् उभयोर् अपि ॥ २.१०५

agnivarṇaṃ nyaset piṇḍaṃ hastayor ubhayor api || 2.105

Report an error

तस्य कर्तुर् इत्य् उक्तवतः "त्वम् अग्ने सर्वभूतानाम्" इत्यादिभिर् मन्त्रैर् अभिमन्त्रणं कृतवतो लौहं लोहविकारं पिण्डं पञ्चाशत्पलिकं पञ्चाशत्पलसंमितं समम् अस्ररहितम्, सर्वतश् च समं वृत्तं श्लक्ष्णं तथाष्टाङ्गुलायामम् । अस्रहीनं समं कृत्वा अष्टाङ्गुलम् अयोमयम् । पिण्डं तु तापयेद् अग्नौ पञ्चाशत्पलिकं समम् ॥

tasya kartur ity uktavataḥ "tvam agne sarvabhūtānām" ityādibhir mantrair abhimantraṇaṃ kṛtavato lauhaṃ lohavikāraṃ piṇḍaṃ pañcāśatpalikaṃ pañcāśatpalasaṃmitaṃ samam asrarahitam, sarvataś ca samaṃ vṛttaṃ ślakṣṇaṃ tathāṣṭāṅgulāyāmam | asrahīnaṃ samaṃ kṛtvā aṣṭāṅgulam ayomayam | piṇḍaṃ tu tāpayed agnau pañcāśatpalikaṃ samam ||

Report an error

इति पितामहस्मरणात् । अग्निवर्णम् अग्निसदृशम् उभयोर् हस्तयोर् अश्वत्थपत्रदधिदूर्वाद्यन्तरितयोर् न्यसेन् निक्षिपेत् प्राड्विवाकः ॥ २.१०५ ॥

iti pitāmahasmaraṇāt | agnivarṇam agnisadṛśam ubhayor hastayor aśvatthapatradadhidūrvādyantaritayor nyasen nikṣipet prāḍvivākaḥ || 2.105 ||

Report an error

ततः किं कुर्याद् इत्य् अत आह ।

tataḥ kiṃ kuryād ity ata āha |

Report an error

स तम् आदाय सप्तैव मण्डलानि शनैर् व्रजेत् । २.१०६

sa tam ādāya saptaiva maṇḍalāni śanair vrajet | 2.106

Report an error

स पुरुषस् तं तप्तलोहपिण्डं अञ्जलिना गृहीत्वा सप्त मण्डलानि शनैर् व्रजेत् । एवकारेण मण्डलेष्व् एव पदन्यासं मण्डलान् अतिक्रमणं च दर्शयति । यथाह पितामहः । न मण्डलम् अतिक्रामेन् नाप्य् अर्वाक् स्थापयेत् पदम् । इति ।

sa puruṣas taṃ taptalohapiṇḍaṃ añjalinā gṛhītvā sapta maṇḍalāni śanair vrajet | evakāreṇa maṇḍaleṣv eva padanyāsaṃ maṇḍalān atikramaṇaṃ ca darśayati | yathāha pitāmahaḥ | na maṇḍalam atikrāmen nāpy arvāk sthāpayet padam | iti |

Report an error

सप्तैव मण्डलानि शनैर् व्रजेद् इत्य् उक्तम् । तत्रैकैकं मण्डलं किंप्रमाणकं मण्डलयोर् अन्तरं च कियत्प्रमाणकम् इत्य् अत आह ।

saptaiva maṇḍalāni śanair vrajed ity uktam | tatraikaikaṃ maṇḍalaṃ kiṃpramāṇakaṃ maṇḍalayor antaraṃ ca kiyatpramāṇakam ity ata āha |

Report an error

षोडशाङ्गुलकं ज्ञेयं मण्डलं तावद् अन्तरम् ॥ २.१०६ ॥

ṣoḍaśāṅgulakaṃ jñeyaṃ maṇḍalaṃ tāvad antaram || 2.106 ||

Report an error

षोडश अङ्गुलानि यस्य तत् षोडशाङ्गुलकम् । षोडशाङ्गुलप्रमाणं मण्डलं बोद्धव्यम् । मण्डलयोर् अन्तरम् मध्यं च तावद् एव षोडशाङ्गुलकम् एव । "सप्त मण्डलानि व्रजेद्" इति वदता प्रथमम् अवस्थानमण्डलम् एकमुक्तम् । अतश् चाष्टमण्डलानि षोडशाङ्गुलकानि मण्डलानाम् अन्तराणि मध्यानीत्य् अर्थः । मण्डलान्तराणि तु सप्त तावत् प्रमाणानि । एतद् एव नारदेन परिसंख्यायोक्तम् । द्वात्रिंशदङ्गुलं प्राहुर् मण्डलान् मण्डलान्तरम् । अष्टाभिर् मण्डलैर् एवम् अङ्गुलानां शतद्वयम् । चत्वारिंशत् समधिकं भूमेर् अङ्गुलमानतः ॥

ṣoḍaśa aṅgulāni yasya tat ṣoḍaśāṅgulakam | ṣoḍaśāṅgulapramāṇaṃ maṇḍalaṃ boddhavyam | maṇḍalayor antaram madhyaṃ ca tāvad eva ṣoḍaśāṅgulakam eva | "sapta maṇḍalāni vrajed" iti vadatā prathamam avasthānamaṇḍalam ekamuktam | ataś cāṣṭamaṇḍalāni ṣoḍaśāṅgulakāni maṇḍalānām antarāṇi madhyānīty arthaḥ | maṇḍalāntarāṇi tu sapta tāvat pramāṇāni | etad eva nāradena parisaṃkhyāyoktam | dvātriṃśadaṅgulaṃ prāhur maṇḍalān maṇḍalāntaram | aṣṭābhir maṇḍalair evam aṅgulānāṃ śatadvayam | catvāriṃśat samadhikaṃ bhūmer aṅgulamānataḥ ||

Report an error

इति । अयम् अर्थः । अवस्थानमण्डलात् षोडशाङ्गुलान् मण्डलान्तरम् अन्यन् मण्डलम् । द्वितीयाद्य् एकम् एकं द्वात्रिंशदङ्गुलं सान्तरालं तद् एवम् अवस्थानमण्डलं षोडशाङ्गुलम् । गन्तव्यानि च सप्त मण्डलानि सान्तरालानि द्वात्रिंशदङ्गुलानि । एवम् अष्टाभिर् मण्डलैश् चत्वारिंदशधिकं शतद्वयं भूमेर् अङ्गुलम् आनतो ऽङ्गुलमानम् इति सार्वविभक्तिकस् तसिः । अस्मिंस् तु पक्षे ऽवस्थानमण्डलं षोडशाङ्गुलं विधाय द्वात्रिंशदङ्गुलप्रमाणानां सप्तानां सान्तरालमण्डलभूभागानाम् एकम् एकं भूभागां द्विधा विभज्यान्तरालभूभागान् षोडशाङ्गुलप्रमाणान् विहाय मण्डलभूभागेषु षोडशाङ्गुलप्रमाणेषु गन्तृपदप्रमाणानि सप्त मण्डलानि कार्याणि । तथा तेनैवोक्तम्। मण्डलस्य प्रमाणं तु कुर्यात् तत्पदसंमितम् । इति । यत् तु पितामहेनोक्तम्, कारयेन् मण्डलान्य् अष्टौ पुरस्तान् नवमं तथा । आग्नेयं मण्डलं चाद्यं द्वितीयं वारुणं स्मृतम् ॥

iti | ayam arthaḥ | avasthānamaṇḍalāt ṣoḍaśāṅgulān maṇḍalāntaram anyan maṇḍalam | dvitīyādy ekam ekaṃ dvātriṃśadaṅgulaṃ sāntarālaṃ tad evam avasthānamaṇḍalaṃ ṣoḍaśāṅgulam | gantavyāni ca sapta maṇḍalāni sāntarālāni dvātriṃśadaṅgulāni | evam aṣṭābhir maṇḍalaiś catvāriṃdaśadhikaṃ śatadvayaṃ bhūmer aṅgulam ānato 'ṅgulamānam iti sārvavibhaktikas tasiḥ | asmiṃs tu pakṣe 'vasthānamaṇḍalaṃ ṣoḍaśāṅgulaṃ vidhāya dvātriṃśadaṅgulapramāṇānāṃ saptānāṃ sāntarālamaṇḍalabhūbhāgānām ekam ekaṃ bhūbhāgāṃ dvidhā vibhajyāntarālabhūbhāgān ṣoḍaśāṅgulapramāṇān vihāya maṇḍalabhūbhāgeṣu ṣoḍaśāṅgulapramāṇeṣu gantṛpadapramāṇāni sapta maṇḍalāni kāryāṇi | tathā tenaivoktam| maṇḍalasya pramāṇaṃ tu kuryāt tatpadasaṃmitam | iti | yat tu pitāmahenoktam, kārayen maṇḍalāny aṣṭau purastān navamaṃ tathā | āgneyaṃ maṇḍalaṃ cādyaṃ dvitīyaṃ vāruṇaṃ smṛtam ||

Report an error

तृतीयं वायुदैवत्यं चतुर्थं यमदैवतम् । पञ्चमं त्व् इन्द्रदैवत्यं षष्टं कौबेरम् उच्यते ॥

tṛtīyaṃ vāyudaivatyaṃ caturthaṃ yamadaivatam | pañcamaṃ tv indradaivatyaṃ ṣaṣṭaṃ kauberam ucyate ||

Report an error

सप्तमं सोमदैवत्यं सावित्रं त्व् अष्टमं तथा । नवमं सर्वदैवत्यम् इति दिव्यविदो विदुः ॥

saptamaṃ somadaivatyaṃ sāvitraṃ tv aṣṭamaṃ tathā | navamaṃ sarvadaivatyam iti divyavido viduḥ ||

Report an error

द्वात्रिंशदङ्गुलं प्राहुर् मण्डलान् मण्डलान्तरम् । अष्टाभिर् मण्डलैर् एवम् अङ्गुलानां शतद्वयम् ॥

dvātriṃśadaṅgulaṃ prāhur maṇḍalān maṇḍalāntaram | aṣṭābhir maṇḍalair evam aṅgulānāṃ śatadvayam ||

Report an error

षट्पञ्चाशत्समधिकं भूमेस् तु परिकल्पना । कर्तुः पदसमं कार्यं मण्डलं तु प्रमाणतः ॥

ṣaṭpañcāśatsamadhikaṃ bhūmes tu parikalpanā | kartuḥ padasamaṃ kāryaṃ maṇḍalaṃ tu pramāṇataḥ ||

Report an error

मण्डले मण्डले देयाः कुशाः शास्त्रप्रचोदिताः ॥

maṇḍale maṇḍale deyāḥ kuśāḥ śāstrapracoditāḥ ||

Report an error

इति, तत्र नवमं सर्वदैवत्यम् अपरिमिताङ्गुलप्रमाणं मण्डलं विहायाष्टाभिर् मण्डलैर् अष्टाभिश् चान्तरालैः प्रत्येकं षोडशाङ्गुलप्रमाणैर् अङ्गुलानां षट्पञ्चाशदधिकं शतद्वयं संपद्यते । तत्रापि गन्तव्यानि सप्तैव मण्डलानि । यतः प्रथमे तिष्ठति नवमे क्षिपतीति न विरुध्यते । अङ्गुलप्रमाणं च: तिर्यग् यवोदराण्य् अष्टाव् ऊर्ध्वा वा व्रीहयस् त्रयः । प्रमाणम् अङ्गुलस्योक्तं वितस्तिर् द्वादशाङ्गुला ॥

iti, tatra navamaṃ sarvadaivatyam aparimitāṅgulapramāṇaṃ maṇḍalaṃ vihāyāṣṭābhir maṇḍalair aṣṭābhiś cāntarālaiḥ pratyekaṃ ṣoḍaśāṅgulapramāṇair aṅgulānāṃ ṣaṭpañcāśadadhikaṃ śatadvayaṃ saṃpadyate | tatrāpi gantavyāni saptaiva maṇḍalāni | yataḥ prathame tiṣṭhati navame kṣipatīti na virudhyate | aṅgulapramāṇaṃ ca: tiryag yavodarāṇy aṣṭāv ūrdhvā vā vrīhayas trayaḥ | pramāṇam aṅgulasyoktaṃ vitastir dvādaśāṅgulā ||

Report an error

हस्तो वितस्तिद्वितयं दण्डो हस्तचतुष्टयम् । तत्सहस्रद्वयं क्रोशो योजनं तच्चतुष्टयम् ॥

hasto vitastidvitayaṃ daṇḍo hastacatuṣṭayam | tatsahasradvayaṃ krośo yojanaṃ taccatuṣṭayam ||

Report an error

इति बोद्धव्यम् ॥ २.१०६ ॥

iti boddhavyam || 2.106 ||

Report an error

सप्त मण्डलानि गत्वा किं कर्तव्यम् इत्य् अत आह ।

sapta maṇḍalāni gatvā kiṃ kartavyam ity ata āha |

Report an error

मुक्त्वाग्निं मृदितव्रीहिर् अदग्धः शुद्धिम् आप्नुयात् । २.१०७

muktvāgniṃ mṛditavrīhir adagdhaḥ śuddhim āpnuyāt | 2.107

Report an error

अष्टमे मण्डले स्थित्वा नवमे मण्डले ऽग्नितप्तम् अयःपिण्डं त्यक्त्वा व्रीहीन् कराभ्यां मर्दयित्वादग्धहस्तश् चेच् छुद्धिम् आप्नुयात् । दग्धहस्तश् चेद् अशुद्ध इत्य् अर्थसिद्धम् । यस् तु संत्रासात् प्रस्खलन् हस्ताभ्याम् अन्यत्र दह्यते तथाप्य् अशुद्धो न भवति । यथाह कात्यायनः । प्रस्खलन्न् अभिशस्तश् चेत् स्थानाद् अन्यत्र दह्यते । अदग्धं तं विदुर् देवास् तस्य भूयो ऽपि दापयेत् ॥

aṣṭame maṇḍale sthitvā navame maṇḍale 'gnitaptam ayaḥpiṇḍaṃ tyaktvā vrīhīn karābhyāṃ mardayitvādagdhahastaś cec chuddhim āpnuyāt | dagdhahastaś ced aśuddha ity arthasiddham | yas tu saṃtrāsāt praskhalan hastābhyām anyatra dahyate tathāpy aśuddho na bhavati | yathāha kātyāyanaḥ | praskhalann abhiśastaś cet sthānād anyatra dahyate | adagdhaṃ taṃ vidur devās tasya bhūyo 'pi dāpayet ||

Report an error

अन्तरा पतिते पिण्डे संदेहे वा पुनर् हरेत् ॥ २.१०७

antarā patite piṇḍe saṃdehe vā punar haret || 2.107

Report an error

यदा गच्छतो ऽन्तराष्टममण्डलाद् अर्वाग् एव पिण्डः पतति दग्धादग्धत्वे वा संशयस् तदा पुनर् हरेद् इत्य् अर्थप्राप्तम् उक्तम् । तत्र चायम् अनुष्ठानक्रमः । पूर्वेद्युर् भूशुद्धिं विधायापरेद्युर् मण्डलानि यथाशास्त्रं निर्माय मण्डलाधिदेवताश् च मन्त्रैस् तत्र तत्र संपूज्याग्निम् उपसमाधाय शान्तिहोमं निर्वर्त्याग्नाव् अयःपिण्डं निधाय धर्मावाहनादिसर्वदेवतापूजां हवनान्तां निर्वर्त्य उपोषितस्य स्नातस्यार्द्रवाससः पश्चिमे मण्डले तिष्ठतो व्रीहिमर्दनादिकरसंस्कारं विधाय प्रतिज्ञापत्रं समन्त्रकं कर्तुः शिरसि बद्ध्वा प्राड्विवाकस् तृतीये तापे ऽग्निम् अभिमन्त्र्य तप्तम् अयःपिण्डं संदेशेन गृहीत्वा कर्त्रभिमन्त्रितं तस्याञ्जलौ निदध्यात् । सो ऽपि मण्डलानि सप्त गत्वा नवमे मण्डले प्रक्षिप्यादग्धः शुद्धो भवतीति ॥ २.१०७ ॥

yadā gacchato 'ntarāṣṭamamaṇḍalād arvāg eva piṇḍaḥ patati dagdhādagdhatve vā saṃśayas tadā punar hared ity arthaprāptam uktam | tatra cāyam anuṣṭhānakramaḥ | pūrvedyur bhūśuddhiṃ vidhāyāparedyur maṇḍalāni yathāśāstraṃ nirmāya maṇḍalādhidevatāś ca mantrais tatra tatra saṃpūjyāgnim upasamādhāya śāntihomaṃ nirvartyāgnāv ayaḥpiṇḍaṃ nidhāya dharmāvāhanādisarvadevatāpūjāṃ havanāntāṃ nirvartya upoṣitasya snātasyārdravāsasaḥ paścime maṇḍale tiṣṭhato vrīhimardanādikarasaṃskāraṃ vidhāya pratijñāpatraṃ samantrakaṃ kartuḥ śirasi baddhvā prāḍvivākas tṛtīye tāpe 'gnim abhimantrya taptam ayaḥpiṇḍaṃ saṃdeśena gṛhītvā kartrabhimantritaṃ tasyāñjalau nidadhyāt | so 'pi maṇḍalāni sapta gatvā navame maṇḍale prakṣipyādagdhaḥ śuddho bhavatīti || 2.107 ||

Report an error

इत्यग्निविधिः ॥

ityagnividhiḥ ||

Report an error

संप्रत्य् उदकविधिम् आह ।

saṃpraty udakavidhim āha |

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).