Skip to content

Mitakshara 2.689

शुद्धम् अशुद्धं वेति संदिग्धस्य लेख्यस्य शुद्धिः स्वहस्तलिखितादिभिः स्यात् । स्वहस्तेन लिखितं यल् लेख्यान्तरं तेन शुद्धिः । यदि सदृशान्य् अक्षराणि भवन्ति तदा शुद्धिः स्याद् इत्य् अर्थः । आदिशब्दात् साक्षिलेखकस्वहस्तलिखितान्तरसंवादाच् छुद्धिर् इति । युक्त्या प्राप्तिर् युक्तिप्राप्तिः । देशकालपुरुषाणां द्रव्येण सह संबन्धः प्राप्तिः । अस्मिन् देशे ऽस्मिन्काले ऽस्य पुरुषस्येदं द्रव्यं घटत इति युक्तिप्राप्तिः । क्रिया तत्साक्ष्युपन्यासः । चिह्नम् असाधारणं श्रीकारादि । संबन्धो ऽर्थिप्रत्यर्थिनोः पूर्वम् अपि परस्परविश्वासेन दानग्रहणादिसंबन्धः । आगमो ऽस्यैतावतो ऽर्थस्य संभावितः प्राप्त्युपायः । एते एव हेतवः । एभिर् हेतुभिः संदिग्धलेख्यस्य शुद्धिः स्याद् इत्य् अन्वयः । यदा तु लेख्यसंदेहे निर्णयो न जायते तदा साक्षिभिर् निर्णयः कार्यः । यथाह कात्यायनः: दूषिते पत्रके वादी तदारूढांस् तु निर्दिशेत् । इति । साक्षिसंभवविषयम् इदं वचनं । साक्ष्यसंभवविषयं तु हारीतवचनम्: न मयैतत् कृतं पत्रं कूटम् एतेन कारितम् । अधरीकृत्य तत् पत्रम् अथो दिव्येन निर्णयः ॥

śuddham aśuddhaṃ veti saṃdigdhasya lekhyasya śuddhiḥ svahastalikhitādibhiḥ syāt | svahastena likhitaṃ yal lekhyāntaraṃ tena śuddhiḥ | yadi sadṛśāny akṣarāṇi bhavanti tadā śuddhiḥ syād ity arthaḥ | ādiśabdāt sākṣilekhakasvahastalikhitāntarasaṃvādāc chuddhir iti | yuktyā prāptir yuktiprāptiḥ | deśakālapuruṣāṇāṃ dravyeṇa saha saṃbandhaḥ prāptiḥ | asmin deśe 'sminkāle 'sya puruṣasyedaṃ dravyaṃ ghaṭata iti yuktiprāptiḥ | kriyā tatsākṣyupanyāsaḥ | cihnam asādhāraṇaṃ śrīkārādi | saṃbandho 'rthipratyarthinoḥ pūrvam api parasparaviśvāsena dānagrahaṇādisaṃbandhaḥ | āgamo 'syaitāvato 'rthasya saṃbhāvitaḥ prāptyupāyaḥ | ete eva hetavaḥ | ebhir hetubhiḥ saṃdigdhalekhyasya śuddhiḥ syād ity anvayaḥ | yadā tu lekhyasaṃdehe nirṇayo na jāyate tadā sākṣibhir nirṇayaḥ kāryaḥ | yathāha kātyāyanaḥ: dūṣite patrake vādī tadārūḍhāṃs tu nirdiśet | iti | sākṣisaṃbhavaviṣayam idaṃ vacanaṃ | sākṣyasaṃbhavaviṣayaṃ tu hārītavacanam: na mayaitat kṛtaṃ patraṃ kūṭam etena kāritam | adharīkṛtya tat patram atho divyena nirṇayaḥ ||

Report an error