Skip to content

Nyayamrita 2.3.35

एतेन वाक्यस्थपदस्यैव लक्षकत्वादनेकपदोपादानमिति निरस्तम्, अन्वयानुपपत्तिरूपलक्षणाबीजार्थमेव वाक्यस्थत्वस्यापेक्षणात् त्वमसीत्युक्तेऽपि वाक्यस्थत्वसिद्धेश्च। एतेन यदुक्तं विवरणे "अभिज्ञातः प्रत्यभिज्ञायाः शाब्द्या वा प्रत्यभिज्ञायास्तावन्न् प्रमेयतो विशेषः। अभिज्ञया ज्ञातस्यैव देवदत्तैक्यस्य प्रत्यभिज्ञया ग्रहणात्। न हि देवदत्तस्य स्वेनैक्यमभिज्ञायां न भाति। न चानभिज्ञातं प्रत्यभिज्ञया ज्ञेयं देवदत्तस्य स्वेनैक्यान्तरमस्ति। एकस्य कालद्वयसम्बन्धः प्रत्यभिज्ञागोचर इति चेन्न, ऐक्यस्य कालद्वयसम्बन्धस्य चाभिज्ञाभ्यामेव सिद्धेः, तस्मात्प्रमेयतो न विशेषः किं तु फलतः कालद्वयसम्बन्धिपदार्थैक्यविषयत्वे द्वयोरविशिष्टेऽपि प्रत्यभिज्ञाया एव कालद्वयपरार्शित्वेन पदार्थभेदभ्रमनिवर्तकत्वात्, तत एव च प्रामाण्यमपि। एवं च तत्त्वमसिवाक्यस्य सत्यज्ञानादिवाक्यात् तत्पदाच्च प्रमेयतोऽविशेषेऽपि धर्मद्वयपरामर्शित्वेन भेदभ्रमनिवर्तकत्वात्प्रामाण्यम्। उक्तं हि-"सिद्धं तु निवर्तकत्वादि"ति। तन्निरस्तम्, अभिज्ञाभ्यां वस्तुत एकस्मिन् कालद्वयसम्बन्धस्य देवदत्ताभेदस्य च देवदत्ते ग्रहणेऽपि प्रत्यभिज्ञयेव एकस्मिन् कालद्वयसम्बन्ध इति वा कालद्वयसम्बन्धाधार एक इति वा ग्रहणेन प्रत्यभिज्ञायाः प्रमेयत एव भेदात्। न हीदमिति ज्ञानं वस्तुतः शुक्तौ शुक्त्यभेदग्राह्यपीयं शुक्तिरिति ज्ञानवत् इदं त्वशुक्तित्वाधार एक इत्याकारम्। अन्यथा फलतोऽपि विशेषो न स्यात्। कालद्वयपरामर्शमात्रेण भेदभ्रमनिवृत्तौ भेदभ्रमकालेऽपि तस्य सत्त्वात्तेन निवृत्तिः स्यात्। एवं तत्त्वमसीत्यत्रापीति दिक्।

etena vākyasthapadasyaiva lakṣakatvādanekapadopādānamiti nirastam, anvayānupapattirūpalakṣaṇābījārthameva vākyasthatvasyāpekṣaṇāt tvamasītyukte'pi vākyasthatvasiddheśca| etena yaduktaṃ vivaraṇe "abhijñātaḥ pratyabhijñāyāḥ śābdyā vā pratyabhijñāyāstāvann prameyato viśeṣaḥ| abhijñayā jñātasyaiva devadattaikyasya pratyabhijñayā grahaṇāt| na hi devadattasya svenaikyamabhijñāyāṃ na bhāti| na cānabhijñātaṃ pratyabhijñayā jñeyaṃ devadattasya svenaikyāntaramasti| ekasya kāladvayasambandhaḥ pratyabhijñāgocara iti cenna, aikyasya kāladvayasambandhasya cābhijñābhyāmeva siddheḥ, tasmātprameyato na viśeṣaḥ kiṃ tu phalataḥ kāladvayasambandhipadārthaikyaviṣayatve dvayoraviśiṣṭe'pi pratyabhijñāyā eva kāladvayaparārśitvena padārthabhedabhramanivartakatvāt, tata eva ca prāmāṇyamapi| evaṃ ca tattvamasivākyasya satyajñānādivākyāt tatpadācca prameyato'viśeṣe'pi dharmadvayaparāmarśitvena bhedabhramanivartakatvātprāmāṇyam| uktaṃ hi-"siddhaṃ tu nivartakatvādi"ti| tannirastam, abhijñābhyāṃ vastuta ekasmin kāladvayasambandhasya devadattābhedasya ca devadatte grahaṇe'pi pratyabhijñayeva ekasmin kāladvayasambandha iti vā kāladvayasambandhādhāra eka iti vā grahaṇena pratyabhijñāyāḥ prameyata eva bhedāt| na hīdamiti jñānaṃ vastutaḥ śuktau śuktyabhedagrāhyapīyaṃ śuktiriti jñānavat idaṃ tvaśuktitvādhāra eka ityākāram| anyathā phalato'pi viśeṣo na syāt| kāladvayaparāmarśamātreṇa bhedabhramanivṛttau bhedabhramakāle'pi tasya sattvāttena nivṛttiḥ syāt| evaṃ tattvamasītyatrāpīti dik|

Report an error