Skip to content

Nyayamrita 2.12.44

किं च त्वयैव तृतीयस्य तृतीये पादे ‘आनन्दादय’ इति सूत्रे ‘आनन्दं ब्रह्मे’त्यादि श्रुतिसिद्धा आनन्दादयः। ‘व्यतिहार’ इति सूत्रे तद्योऽहमिति श्रुत्युक्तं जीवस्येश्वरत्वमीश्वरस्य च जीवत्वमुपास्यमित्युक्तम्। तथा- उत्तरस्मिंस्तापनीये शैव्यप्रश्नेऽथ काठके। माण्डूक्यादौ च सर्वत्र निर्गुणोपास्तिरीरिता।। इति निर्गुणं ब्रह्माप्युपास्यमित्युक्तम्। एवं चोपास्यत्वेऽप्यानन्दादेरिव ऐक्यस्यैव निर्गुणब्रह्म इव च सत्यकामत्वादेरपि तात्त्विकतास्तु। भाषितं हि त्वयैव व्यतिहार इति सूत्रे ‘यथा ध्यानार्थेऽपि सत्यकामत्वाद्युपदेशे तद्गुण ईश्वरः सिध्यति तद्वदैक्यम्’ इति। भामात्यां च तादात्म्यदार्ढ्यं तु भवन्नोपेक्षामहे। सत्यकामादिगुणोपदेश इव तद्गुणेश्वरसिद्धेरिति। न चानन्दादिवाक्यसत्यकामादिवाक्ययोर्मानान्तराविरोधे तदप्राप्तौ उपासनाविध्यश्रवणे निर्गुणश्रुतिविरिधे च तुल्येऽपि आनन्दादयो वास्तवाः सत्यकामादयस्तु वाग्धेनुत्वादिवत् पुंतन्त्रा वा व्यावहारिका वेति युक्तम्। यदि चानन्दादयः स्वरूपभूता इति न निर्गुणश्रुतिविरोधः, तर्हि बलशक्त्यादयोऽपि तथैव। ज्ञानात्मको भगवान् बलात्मको भगवानित्यादिश्रुतेः। ‘समस्तकल्याणगुणात्मक’ इत्यादिस्मृतेश्च। ननु निर्गुणाद्युपासनं भ्रमेऽपि मणिप्रभायां मणिभ्रम इव फलसंवादि, उक्तं हि- स्वयं भ्रमोऽपि संवादी यथा सम्यक् फलप्रदः। ब्रह्मतत्त्वोपासनापि तथा मुक्तिफलप्रदा।। इति । न चैवं ब्रह्मासिद्धिः, उपासनस्य भ्रमत्वेऽपि शब्दजन्यस्य ज्ञानस्य प्रमात्वादिति चेन्न, प्रकृतेऽपि तथात्वोपपत्तेः। मणिप्रभायां मणित्वस्यैव ब्रह्मणो मिथ्यात्वाभावेन ध्यानस्यापि सत्यब्रह्मविषयत्वाच्च।

kiṃ ca tvayaiva tṛtīyasya tṛtīye pāde ‘ānandādaya’ iti sūtre ‘ānandaṃ brahme’tyādi śrutisiddhā ānandādayaḥ| ‘vyatihāra’ iti sūtre tadyo'hamiti śrutyuktaṃ jīvasyeśvaratvamīśvarasya ca jīvatvamupāsyamityuktam| tathā- uttarasmiṃstāpanīye śaivyapraśne'tha kāṭhake| māṇḍūkyādau ca sarvatra nirguṇopāstirīritā|| iti nirguṇaṃ brahmāpyupāsyamityuktam| evaṃ copāsyatve'pyānandāderiva aikyasyaiva nirguṇabrahma iva ca satyakāmatvāderapi tāttvikatāstu| bhāṣitaṃ hi tvayaiva vyatihāra iti sūtre ‘yathā dhyānārthe'pi satyakāmatvādyupadeśe tadguṇa īśvaraḥ sidhyati tadvadaikyam’ iti| bhāmātyāṃ ca tādātmyadārḍhyaṃ tu bhavannopekṣāmahe| satyakāmādiguṇopadeśa iva tadguṇeśvarasiddheriti| na cānandādivākyasatyakāmādivākyayormānāntarāvirodhe tadaprāptau upāsanāvidhyaśravaṇe nirguṇaśrutiviridhe ca tulye'pi ānandādayo vāstavāḥ satyakāmādayastu vāgdhenutvādivat puṃtantrā vā vyāvahārikā veti yuktam| yadi cānandādayaḥ svarūpabhūtā iti na nirguṇaśrutivirodhaḥ, tarhi balaśaktyādayo'pi tathaiva| jñānātmako bhagavān balātmako bhagavānityādiśruteḥ| ‘samastakalyāṇaguṇātmaka’ ityādismṛteśca| nanu nirguṇādyupāsanaṃ bhrame'pi maṇiprabhāyāṃ maṇibhrama iva phalasaṃvādi, uktaṃ hi- svayaṃ bhramo'pi saṃvādī yathā samyak phalapradaḥ| brahmatattvopāsanāpi tathā muktiphalapradā|| iti | na caivaṃ brahmāsiddhiḥ, upāsanasya bhramatve'pi śabdajanyasya jñānasya pramātvāditi cenna, prakṛte'pi tathātvopapatteḥ| maṇiprabhāyāṃ maṇitvasyaiva brahmaṇo mithyātvābhāvena dhyānasyāpi satyabrahmaviṣayatvācca|

Report an error