Skip to content

Nyayamrita 2.12.45

न च ब्रह्मविषयशाब्दधीजन्यस्य तदपरोक्षधीजनकस्य च ब्रह्मध्यानस्याब्रह्मविषयता युक्ता, ब्रह्मज्ञानहेतूनां श्रवणादीनामपि तथात्वापातात्। ईक्षतिकर्मेति सूत्रे- ईक्षणध्यानयोरेकः कार्यकारणभूतयोः। अर्थ औत्सर्गिकं तत्त्वविषयत्वं तथेक्षतेः।। इति भामत्यां परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षत इति ईक्षणकर्मणः परब्रह्मण एव ‘परं पुरुषमभिध्यायीतेति ध्यातव्यत्वोक्त्या तद्विरोधाच्च। ननु ऐक्याद्युपासनं परोक्षप्रमाप्रवाहरूपं न तु ‘वाचं धेनुमुपासीते’त्यादाविव ज्ञानविजातीयं वृत्त्यन्तरं बुद्धिपूर्वकारोपो वेति चेत्, समं प्रकृतेऽपि। न चैक्यादिकं ध्येयं ज्ञेयं च सार्वज्ञ्यादिकं तु ध्येयमेवेति युक्तम्, तत्र ‘तत्त्वमसी’त्यादेरिवेहाप्यविधिरूपस्य वस्तुतत्त्वनिष्ठस्य ‘यः सर्वज्ञ’ इत्यादेः सत्त्वेन विशेषहेत्वाभावात्। ब्रह्मणो जगत्कर्तृत्वादिनारोप्योपास्यत्वे नाम्नि ब्रह्मवाक्यानामिव ब्रह्मण्यपि कारणवाक्यानां समन्वयस्यावक्तव्यत्वेन समन्वयाध्यायानारम्भापाताच्च। ‘य आत्मापहतपाप्मे’त्यारभ्य सत्यकामः सत्यसंकल्पः सोऽन्वेष्टव्य स विजिज्ञासितव्य इति सत्यकामत्वादीनामपहतपाप्मत्वादिभिः सह जिज्ञास्यत्वश्रवणाच्च। अपहतपाप्मत्वादीनामप्युपास्यत्वे तस्य भूताकाशेऽपि सत्त्वेन दहराकाशस्य ब्रह्मत्वप्रतिपादकदहराधिकरणविरोधः। ‘एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरित्यादिधर्मानुक्त्वा तेषां ‘तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ती’ति मुमुक्षुज्ञेयत्वोक्तेश्च। ‘यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्यैव महिमा भुवी’त्याद्युक्त्वा ‘तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा’ इत्यपरोक्षप्रमाविषयत्वोक्तेश्च। तुरीयं सर्वदृक्सदे’ति तुरीये सार्वज्ञ्यश्रवणाच्च।

na ca brahmaviṣayaśābdadhījanyasya tadaparokṣadhījanakasya ca brahmadhyānasyābrahmaviṣayatā yuktā, brahmajñānahetūnāṃ śravaṇādīnāmapi tathātvāpātāt| īkṣatikarmeti sūtre- īkṣaṇadhyānayorekaḥ kāryakāraṇabhūtayoḥ| artha autsargikaṃ tattvaviṣayatvaṃ tathekṣateḥ|| iti bhāmatyāṃ parātparaṃ puriśayaṃ puruṣamīkṣata iti īkṣaṇakarmaṇaḥ parabrahmaṇa eva ‘paraṃ puruṣamabhidhyāyīteti dhyātavyatvoktyā tadvirodhācca| nanu aikyādyupāsanaṃ parokṣapramāpravāharūpaṃ na tu ‘vācaṃ dhenumupāsīte’tyādāviva jñānavijātīyaṃ vṛttyantaraṃ buddhipūrvakāropo veti cet, samaṃ prakṛte'pi| na caikyādikaṃ dhyeyaṃ jñeyaṃ ca sārvajñyādikaṃ tu dhyeyameveti yuktam, tatra ‘tattvamasī’tyāderivehāpyavidhirūpasya vastutattvaniṣṭhasya ‘yaḥ sarvajña’ ityādeḥ sattvena viśeṣahetvābhāvāt| brahmaṇo jagatkartṛtvādināropyopāsyatve nāmni brahmavākyānāmiva brahmaṇyapi kāraṇavākyānāṃ samanvayasyāvaktavyatvena samanvayādhyāyānārambhāpātācca| ‘ya ātmāpahatapāpme’tyārabhya satyakāmaḥ satyasaṃkalpaḥ so'nveṣṭavya sa vijijñāsitavya iti satyakāmatvādīnāmapahatapāpmatvādibhiḥ saha jijñāsyatvaśravaṇācca| apahatapāpmatvādīnāmapyupāsyatve tasya bhūtākāśe'pi sattvena daharākāśasya brahmatvapratipādakadaharādhikaraṇavirodhaḥ| ‘eṣa sarveśvara eṣa bhūtādhipatirityādidharmānuktvā teṣāṃ ‘tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣantī’ti mumukṣujñeyatvokteśca| ‘yaḥ sarvajñaḥ sarvavidyasyaiva mahimā bhuvī’tyādyuktvā ‘tadvijñānena paripaśyanti dhīrā’ ityaparokṣapramāviṣayatvokteśca| turīyaṃ sarvadṛksade’ti turīye sārvajñyaśravaṇācca|

Report an error