Skip to content

Nyayamrita 2.7.63

"अनुपलब्धिगम्योऽभाव" इत्यादित्वन्मतभङ्गात्। अनृतव्यावृत्तेरपि ब्रह्ममात्रत्वेन भेदसत्यत्वापाताच्च। प्राभाकरमतेऽपि प्रतियोगिमदधिकरणव्यावृत्त्यर्थं कैवल्यादिविशेषितस्यैवाधिकरणस्याभावत्वाच्च। न चेत्तन्मतेऽप्यनुपपत्तिरेव। अन्यथा गुणगुण्यभेदमते शौक्ल्यादेरिव शक्त्यादिभावधर्माणामपि ब्रह्ममात्रत्वं स्यात्। न च भावरूपद्वितीयाभावविशिष्टत्वमद्वितीयत्वं। तथा चाभावस्य द्वितीयस्य प्रामाणिकत्वेऽप्यदोष इति वाच्यम्, दृश्यस्याप्यभावस्येव श्रुत्यादिसिद्धस्य धर्माधर्मादिरूपभावस्यापि मिथ्यात्वायोगादित्युक्तत्वात्। अत एव नान्त्यः, उपलक्षणस्याप्यभावस्याप्रामाणिकत्वे तत्प्रतियोगिनो द्वितीयस्य प्रामाणिकत्वावश्यम्भवात्। किं चाभावस्य प्रागभावादित्वे द्वितीयस्यानित्यत्वमात्रं स्यान्न तु मिथ्यात्वम्। अत्यन्ताभगवत्वे उपलक्षणत्वमयावद्द्रव्यभावित्वेन चेदत्यन्ताभावत्वहानिः। वेदान्ततात्पर्यविषयत्वादिकार्यानन्वयित्वेन चेदत्यन्ताभावासिद्धिः। किं चाप्रामाणिकेन द्वितीयाभावेनेव द्वितीयेनाप्युपलक्षितत्वसम्भवात्, तेन सद्वितीयं किं न स्यात् ? एवं च- द्वैताभावस्तात्त्विकश्चेत्तेन स्यात्सिद्वितीयता। अतात्त्विकश्चेद् द्वैतेन सद्वितीयत्वमापतेत्।। किं चेदं नित्यत्वं यद् ब्रह्मण एवाभिमतं सर्वकालसम्बन्धित्वं वा ? कालावच्छेदराहित्यं वा ? ध्वंसाप्रतियोगित्वं वा ? उभयावधिराहित्यं वा ? नाद्यौ, अविद्यायां काले चाऽतिव्याप्तेः। सापि हि सर्वकालोपादानत्वत्तत्सम्बन्धिनी। इदानीमेव नान्यदेत्येवं रूपतदवच्छेदरहिता च। न तृतीयः, ध्वंसेऽतिव्याप्तेः।

"anupalabdhigamyo'bhāva" ityāditvanmatabhaṅgāt| anṛtavyāvṛtterapi brahmamātratvena bhedasatyatvāpātācca| prābhākaramate'pi pratiyogimadadhikaraṇavyāvṛttyarthaṃ kaivalyādiviśeṣitasyaivādhikaraṇasyābhāvatvācca| na cettanmate'pyanupapattireva| anyathā guṇaguṇyabhedamate śauklyāderiva śaktyādibhāvadharmāṇāmapi brahmamātratvaṃ syāt| na ca bhāvarūpadvitīyābhāvaviśiṣṭatvamadvitīyatvaṃ| tathā cābhāvasya dvitīyasya prāmāṇikatve'pyadoṣa iti vācyam, dṛśyasyāpyabhāvasyeva śrutyādisiddhasya dharmādharmādirūpabhāvasyāpi mithyātvāyogādityuktatvāt| ata eva nāntyaḥ, upalakṣaṇasyāpyabhāvasyāprāmāṇikatve tatpratiyogino dvitīyasya prāmāṇikatvāvaśyambhavāt| kiṃ cābhāvasya prāgabhāvāditve dvitīyasyānityatvamātraṃ syānna tu mithyātvam| atyantābhagavatve upalakṣaṇatvamayāvaddravyabhāvitvena cedatyantābhāvatvahāniḥ| vedāntatātparyaviṣayatvādikāryānanvayitvena cedatyantābhāvāsiddhiḥ| kiṃ cāprāmāṇikena dvitīyābhāveneva dvitīyenāpyupalakṣitatvasambhavāt, tena sadvitīyaṃ kiṃ na syāt ? evaṃ ca- dvaitābhāvastāttvikaścettena syātsidvitīyatā| atāttvikaśced dvaitena sadvitīyatvamāpatet|| kiṃ cedaṃ nityatvaṃ yad brahmaṇa evābhimataṃ sarvakālasambandhitvaṃ vā ? kālāvacchedarāhityaṃ vā ? dhvaṃsāpratiyogitvaṃ vā ? ubhayāvadhirāhityaṃ vā ? nādyau, avidyāyāṃ kāle cā'tivyāpteḥ| sāpi hi sarvakālopādānatvattatsambandhinī| idānīmeva nānyadetyevaṃ rūpatadavacchedarahitā ca| na tṛtīyaḥ, dhvaṃse'tivyāpteḥ|

Report an error