Skip to content

Rajamartanda 4.9

जातिदेशकालव्यवहितानामप्यानन्तर्यं स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वात् ॥ ९ ॥ इह नानायोनिषु भ्रमतां संसारिणां कांचिद्योनिमनुभूय यदा योन्यन्तरसहस्रव्यवधानेन पुनस्तामेव योनिं प्रतिपद्यते तदा तस्यां पूर्वानुभूतायां योनौ तथाविधशरीरादिव्यञ्जकापेक्षया वासना याः प्रकटीभूता आसंस्तास्तथाविधव्यञ्जकाभावात्तिरोहिताः पुनस्तथाविधव्यञ्जकशरीरादिलाभे प्रकटी भवन्ति। जातिदेशकालव्यवधानेऽपि तासां स्वानुभूतस्मृत्यादिफलसाधने आनन्तर्यं नैरन्तर्यम् कुतः स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वात्। तथा ह्यनुष्ठीयमानात्कर्मणश्चित्तसत्त्वे वासनानुरूपः संस्कारः समुत्पद्यते। स च स्वर्गनरकादीनां फलानामङ्कुरीभावः कर्मणां वा यागादीनां शक्तिरूपतयाऽवस्थानम्। कर्तुर्वा तथाविधभोग्यभोक्तृत्वरूपं सामर्थ्यम्। संस्कारात्स्मृतिः स्मृतेश्च सुखदुःखोपभोगस्तदनुभवाच्च पुनरपि संस्कारस्मृत्यादयः। एवं च यस्य स्मृतिसंस्कारादयो भिन्नास्तयाऽऽनन्तर्याभआवे दुर्लभः कार्यकारणभावः। अस्माकं तु यदाऽनुभव एव संस्कारी भवति संस्कारश्च स्मृतिरूपतया परिणमते तदैकस्यैव चित्तस्यानुसंधातृत्त्वेन स्थितत्वात्कार्यकारणभावो न दुर्घटः। भवत्वानन्तर्यं कार्यकारणभावश्च वासनानां यदा नु प्रथममेवानुभवः प्रवर्तते तदा किं वासनानिमित्त उत निनिमित्त इति शङ्कां व्यपनेतुमाह – ॥ ९ ॥

jātideśakālavyavahitānāmapyānantaryaṃ smṛtisaṃskārayorekarūpatvāt || 9 || iha nānāyoniṣu bhramatāṃ saṃsāriṇāṃ kāṃcidyonimanubhūya yadā yonyantarasahasravyavadhānena punastāmeva yoniṃ pratipadyate tadā tasyāṃ pūrvānubhūtāyāṃ yonau tathāvidhaśarīrādivyañjakāpekṣayā vāsanā yāḥ prakaṭībhūtā āsaṃstāstathāvidhavyañjakābhāvāttirohitāḥ punastathāvidhavyañjakaśarīrādilābhe prakaṭī bhavanti| jātideśakālavyavadhāne'pi tāsāṃ svānubhūtasmṛtyādiphalasādhane ānantaryaṃ nairantaryam kutaḥ smṛtisaṃskārayorekarūpatvāt| tathā hyanuṣṭhīyamānātkarmaṇaścittasattve vāsanānurūpaḥ saṃskāraḥ samutpadyate| sa ca svarganarakādīnāṃ phalānāmaṅkurībhāvaḥ karmaṇāṃ vā yāgādīnāṃ śaktirūpatayā'vasthānam| karturvā tathāvidhabhogyabhoktṛtvarūpaṃ sāmarthyam| saṃskārātsmṛtiḥ smṛteśca sukhaduḥkhopabhogastadanubhavācca punarapi saṃskārasmṛtyādayaḥ| evaṃ ca yasya smṛtisaṃskārādayo bhinnāstayā''nantaryābhaāve durlabhaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ| asmākaṃ tu yadā'nubhava eva saṃskārī bhavati saṃskāraśca smṛtirūpatayā pariṇamate tadaikasyaiva cittasyānusaṃdhātṛttvena sthitatvātkāryakāraṇabhāvo na durghaṭaḥ| bhavatvānantaryaṃ kāryakāraṇabhāvaśca vāsanānāṃ yadā nu prathamamevānubhavaḥ pravartate tadā kiṃ vāsanānimitta uta ninimitta iti śaṅkāṃ vyapanetumāha – || 9 ||

Report an error