Skip to content

अध्याय ३ · तृतीयोऽङ्कः

Act 3

tṛtīyo'ṅkaḥ

A complete act of Kalidasa’s Vikramorvashiya.

22 versesSanskrit with transliteration

A celestial lotus reflected in a forest pool.

(ततः प्रविशतो भरतशिष्यौ) । प्रथमः-सखे पेलब ! अग्निशरणाद्गच्छता महेन्द्रमन्दिरमुपाध्यायेन । त्वमासनं ग्राहितः । अहमग्निशरणरक्षार्थं स्थापितः । ततः पृच्छमि गुरोः प्रयोगेण देवपरिषदाराधिता न वेति । द्वितीय:-गालव ! ण आणे कहं आराधिता भोदि । तस्सिं । उण सरस्सईकिदकव्ववन्धे लच्छीसअंबरे उव्वसी तेसु तेसु । रसन्तरेषु उम्माइआ आसि । किन्तु... [गालव ! न जाने । कथमाराधिता भवति । तस्मिन् पुनः सरस्वतीकृतकाव्यबन्धे । लक्ष्मीस्वयंवरे उर्वशी तेषु तेषु रमान्तरेषु उन्मादितासीत् ।] । किन्तु...…।] । प्रथमः -सदोषावकाश इव वाक्यशेषः । द्वितीयः- आम। ताए वअणं पमादक्खलिदं असि । [आम् । तस्या वचनं प्रमादस्खलितमासीत् ।] । प्रथमः-किमिव । द्वितीयः-लच्छीभूमिआए वट्टमाणा उव्वसी वारुणीभूमिआए वट्टमाणए नेणआए पुन्छिदा ! नमारद कोकनिया । किमिव । [लक्ष्मीभूमिकया वर्चनाना ऊर्वशी वारुणीभूमिकया वर्तमानया । मेनकया पृष्टा । समागताः त्रैलोक्यपुरुषाः सकेशवा लोकपालाः । कतमस्मिंस्ते हृदयाभिनिवेशः इति ।] । प्रथम: -ततस्ततः । द्वितीयः :-ताए पुरिसोत्तमे त्ति भणिदव्वे पुरूरवसि त्ति । णिग्गदा वाणी [नस्याः पुरुषोत्तम इति भणितव्ये पुरूरवसीति । निर्गता बाणी । प्रथमः-भवितव्यतानुविधायीनि बुद्धीन्द्रियाणि । स तामभिक्रुद्धो मुनिः ? । द्वितीयः :-जना उवज्जायणा । महिन्द्रेण उग अणुगिहीदः । [शप्ता उपाध्यायेन । महेन्द्रेण पुनरनुगृहीता । ] । प्रथम:-कथमिव । द्वितीयः-जेण मम तुए उवदेसो लङ्घिदो तेण ण दे दिव्वं । ठाणं हविस्सदि त्ति उवज्झाअस्स सआसादो सावो । पुरंदरेण । उण लज्जावणदमुहिं उव्वसिं पक्स्विअ एवं भणिदम्-'जस्सिं । वद्धभावासि तुमं, तस्स मे रणसहाअस्स राएसिणो पिअं करणिज्जं । ता दाव तुमं पुरूग्वसं जहाकानं ग्यचि जव ने विनंतलो । मोदन नम बादशो नननन न ते दिव्यं स्थानं । भविष्यति इति उपाध्यायन्य सकाशात् शापः । पुरन्दरेण पुनः । लज्जावनतमुखीमुर्वशीं प्रेक्ष्यैवं भणितम्-'यस्मिन्बद्धभावासि त्वं, । तस्य मे रणसहायस्य राजर्षेः प्रियं करणीयम् । तत्तावत्वं पुरूरवसं । यथाकाममुपतिष्ठस्व यावत्स परिदृष्टसन्तानो भवति इति ।] । प्रथमः-सदृशं पुरुषान्तरवेदिनो महेन्द्रस्य । द्वितीयः-(सूर्यमवलोक्य) कधापसङ्गेण अवरद्धा अहिसेअवेला !ता उवज्झाअस्स पास्सवत्तिणो होम । [कथाप्रसङ्गेनापरुद्धाभिषेकवेला । तदुपाध्यायस्य पार्श्ववर्तिनौ भवावः ।] । ( इति निष्क्रान्तौ) । विष्कम्भकः । (ततः प्रविशति कञ्चुकी) । कञ्चुकी- । सर्वः कल्पे वयसि यतते लब्धुमर्थान् कुटुम्बी । पश्चात्पुत्रैरपहृतभरः कल्पते विश्रमाय । अस्माकं तु प्रतिदिनमियं सादयन्ती प्रतिष्ठां । सेवा कारापरिणतिरभूत्स्त्रिपु कष्टोऽधिकारः ॥ १ ॥

(tataḥ praviśato bharataśiṣyau) | prathamaḥ-sakhe pelaba ! agniśaraṇādgacchatā mahendramandiramupādhyāyena | tvamāsanaṃ grāhitaḥ | ahamagniśaraṇarakṣārthaṃ sthāpitaḥ | tataḥ pṛcchami guroḥ prayogeṇa devapariṣadārādhitā na veti | dvitīya:-gālava ! ṇa āṇe kahaṃ ārādhitā bhodi | tassiṃ | uṇa sarassaīkidakavvavandhe lacchīsaaṃbare uvvasī tesu tesu | rasantareṣu ummāiā āsi | kintu... [gālava ! na jāne | kathamārādhitā bhavati | tasmin punaḥ sarasvatīkṛtakāvyabandhe | lakṣmīsvayaṃvare urvaśī teṣu teṣu ramāntareṣu unmāditāsīt |] | kintu...…|] | prathamaḥ -sadoṣāvakāśa iva vākyaśeṣaḥ | dvitīyaḥ- āma| tāe vaaṇaṃ pamādakkhalidaṃ asi | [ām | tasyā vacanaṃ pramādaskhalitamāsīt |] | prathamaḥ-kimiva | dvitīyaḥ-lacchībhūmiāe vaṭṭamāṇā uvvasī vāruṇībhūmiāe vaṭṭamāṇae neṇaāe punchidā ! namārada kokaniyā | kimiva | [lakṣmībhūmikayā varcanānā ūrvaśī vāruṇībhūmikayā vartamānayā | menakayā pṛṣṭā | samāgatāḥ trailokyapuruṣāḥ sakeśavā lokapālāḥ | katamasmiṃste hṛdayābhiniveśaḥ iti |] | prathama: -tatastataḥ | dvitīyaḥ :-tāe purisottame tti bhaṇidavve purūravasi tti | ṇiggadā vāṇī [nasyāḥ puruṣottama iti bhaṇitavye purūravasīti | nirgatā bāṇī | prathamaḥ-bhavitavyatānuvidhāyīni buddhīndriyāṇi | sa tāmabhikruddho muniḥ ? | dvitīyaḥ :-janā uvajjāyaṇā | mahindreṇa uga aṇugihīdaḥ | [śaptā upādhyāyena | mahendreṇa punaranugṛhītā | ] | prathama:-kathamiva | dvitīyaḥ-jeṇa mama tue uvadeso laṅghido teṇa ṇa de divvaṃ | ṭhāṇaṃ havissadi tti uvajjhāassa saāsādo sāvo | puraṃdareṇa | uṇa lajjāvaṇadamuhiṃ uvvasiṃ paksvia evaṃ bhaṇidam-'jassiṃ | vaddhabhāvāsi tumaṃ, tassa me raṇasahāassa rāesiṇo piaṃ karaṇijjaṃ | tā dāva tumaṃ purūgvasaṃ jahākānaṃ gyaci java ne vinaṃtalo | modana nama bādaśo nananana na te divyaṃ sthānaṃ | bhaviṣyati iti upādhyāyanya sakāśāt śāpaḥ | purandareṇa punaḥ | lajjāvanatamukhīmurvaśīṃ prekṣyaivaṃ bhaṇitam-'yasminbaddhabhāvāsi tvaṃ, | tasya me raṇasahāyasya rājarṣeḥ priyaṃ karaṇīyam | tattāvatvaṃ purūravasaṃ | yathākāmamupatiṣṭhasva yāvatsa paridṛṣṭasantāno bhavati iti |] | prathamaḥ-sadṛśaṃ puruṣāntaravedino mahendrasya | dvitīyaḥ-(sūryamavalokya) kadhāpasaṅgeṇa avaraddhā ahiseavelā !tā uvajjhāassa pāssavattiṇo homa | [kathāprasaṅgenāparuddhābhiṣekavelā | tadupādhyāyasya pārśvavartinau bhavāvaḥ |] | ( iti niṣkrāntau) | viṣkambhakaḥ | (tataḥ praviśati kañcukī) | kañcukī- | sarvaḥ kalpe vayasi yatate labdhumarthān kuṭumbī | paścātputrairapahṛtabharaḥ kalpate viśramāya | asmākaṃ tu pratidinamiyaṃ sādayantī pratiṣṭhāṃ | sevā kārāpariṇatirabhūtstripu kaṣṭo'dhikāraḥ || 1 ||

Report an error

(परिक्रम्य ) आदिष्टोऽस्मि सनियमया काशिराजपुत्र्या-यथा---- । "व्रतसम्पादनाय मया मानमुत्सृज्य निपुणिकामुखेन पूर्व याचितो । महाराजः। तदेव मद्वचनाद्विज्ञापय” इति यावदहमवसितसन्ध्याकार्यं महाराजं पश्यामि । (परिक्रम्यावलोक्य च) । रमणीयः खलु दिवसावसानवृत्तान्तो राजवेश्मनि----- । उत्कीर्णा इव वासयष्टिषु निशानिद्रालसा बर्हिणो । धूपैर्जालविनिःसृतैर्बलभयः सन्दिग्धपारावताः । आचारप्रयतः सपुष्पबलिषु स्थानेषु चार्चिष्मतीः । सन्ध्यामङ्गलदीपिका विभजते शुद्धान्तवृद्धो जनः ॥ २ ॥

(parikramya ) ādiṣṭo'smi saniyamayā kāśirājaputryā-yathā---- | "vratasampādanāya mayā mānamutsṛjya nipuṇikāmukhena pūrva yācito | mahārājaḥ| tadeva madvacanādvijñāpaya” iti yāvadahamavasitasandhyākāryaṃ mahārājaṃ paśyāmi | (parikramyāvalokya ca) | ramaṇīyaḥ khalu divasāvasānavṛttānto rājaveśmani----- | utkīrṇā iva vāsayaṣṭiṣu niśānidrālasā barhiṇo | dhūpairjālaviniḥsṛtairbalabhayaḥ sandigdhapārāvatāḥ | ācāraprayataḥ sapuṣpabaliṣu sthāneṣu cārciṣmatīḥ | sandhyāmaṅgaladīpikā vibhajate śuddhāntavṛddho janaḥ || 2 ||

Report an error

(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) अये ! इत एव प्रस्थितो देव:- । परिजनवनिताकरार्पिताभिः परिवृत एष विभाति दीपिकाभिः । गिरिरिव गतिमानपक्षसादादनुतटपुष्पितकर्णिकारयष्टिः ॥ ३ ॥

(nepathyābhimukhamavalokya ) aye ! ita eva prasthito deva:- | parijanavanitākarārpitābhiḥ parivṛta eṣa vibhāti dīpikābhiḥ | giririva gatimānapakṣasādādanutaṭapuṣpitakarṇikārayaṣṭiḥ || 3 ||

Report an error

यावदेनमवलोकनमार्गे स्थितः प्रतिपालयामि । (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः सपरिवारो राजा विदूषकश्च) । राजा-(आत्मगतम्) । कार्यान्तरितोत्कण्ठं दिनं मया नीतमनतिकृच्छ्रेण । अविनोददीर्घयामा कथं नु रात्रिर्गमयितव्या ॥ ४ ॥

yāvadenamavalokanamārge sthitaḥ pratipālayāmi | (tataḥ praviśati yathānirdiṣṭaḥ saparivāro rājā vidūṣakaśca) | rājā-(ātmagatam) | kāryāntaritotkaṇṭhaṃ dinaṃ mayā nītamanatikṛcchreṇa | avinodadīrghayāmā kathaṃ nu rātrirgamayitavyā || 4 ||

Report an error

कञ्चुकी-( उपगम्य । ) जयतु जयतु देवः । देव ! देवी विज्ञापयति—'मणिहर्म्यपृष्ठे सुदर्शनश्चन्द्रः। तत्र सन्निहितेन देवेन प्रतिपालयितुमिच्छामि यावद्रोहिणीसंयोगः' इति । राजा-विज्ञाप्यतां देवी यस्तव च्छन्द इति । कञ्चकी-यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्कान्तः।) । राजा -वयस्य ! किं परमार्थत एव देव्या व्रतनिमित्तोऽयमारम्भः स्यात् ? । विदूषक:-तक्केमि संजादपच्चाद्दावा अत्तभोदी वदव्ववदेसेण । तत्तभवदो पणिपादलंघणं पमज्जिदुकामा त्ति । [तर्कयामि संजातपश्चात्तापा अत्रभवती व्रतव्यपदेशेन तत्रभवतः प्रणिपातलङ्घनं । प्रमार्ष्टुकामेति ।] । राजा-उपपन्नं भवानाह । तथा हि---- । अवधूतप्रणिपाताः पश्चात्सन्तप्यमानमनसोऽपि । निभृतैर्व्यपत्रपन्ते दयितानुशयैर्मनस्विन्यः ॥ ५ ॥

kañcukī-( upagamya | ) jayatu jayatu devaḥ | deva ! devī vijñāpayati—'maṇiharmyapṛṣṭhe sudarśanaścandraḥ| tatra sannihitena devena pratipālayitumicchāmi yāvadrohiṇīsaṃyogaḥ' iti | rājā-vijñāpyatāṃ devī yastava cchanda iti | kañcakī-yadājñāpayati devaḥ | (iti niṣkāntaḥ|) | rājā -vayasya ! kiṃ paramārthata eva devyā vratanimitto'yamārambhaḥ syāt ? | vidūṣaka:-takkemi saṃjādapaccāddāvā attabhodī vadavvavadeseṇa | tattabhavado paṇipādalaṃghaṇaṃ pamajjidukāmā tti | [tarkayāmi saṃjātapaścāttāpā atrabhavatī vratavyapadeśena tatrabhavataḥ praṇipātalaṅghanaṃ | pramārṣṭukāmeti |] | rājā-upapannaṃ bhavānāha | tathā hi---- | avadhūtapraṇipātāḥ paścātsantapyamānamanaso'pi | nibhṛtairvyapatrapante dayitānuśayairmanasvinyaḥ || 5 ||

Report an error

तदादेशय मणिहर्म्यपृष्ठस्य मार्गम् । विदूषकः-इदो इदो एदु भवम् । इमिणा गंगातरंगसिसिरेण । फलिअमाणिसिलासोवाणेण आरोहदु भवं सव्वदा रमणीअं । मणिहम्मपिट्ठअलम् । [इत इत एतु भवान् । अनेन गङ्गातरङ्गशिशिरेण स्फटिकमणिशिलासोपानेनारोहतु भवान्सर्वदा रमणीयं । मणिहर्म्यपृष्ठतलम् ।] । (राजा आरोहति । सर्वे सोपानारोहणं नाटयन्ति ।) । विदूषकः-(निरूप्य) पच्चासण्णेण चंदोदएण होदव्वम् । जह तिमिरेण अदिरेचीअमाणं पुव्वदिसामुहं आलोहिअप्पहं । दीसदि । [प्रत्यासन्नेन चन्द्रोदयेन भवितव्यम् । यथा तिमिरेणा- । तिरिच्यमानं पूर्वदिशामुखमालोहितप्रभं दृश्यते।] । राजा-सम्यग्भवान् मन्यते । उदयगूढशशाङ्कमरीचिभिस्तमसि दूरतरं प्रतिसारिते । अलकसंयमनादिव लोचने हरति में हरिवाहनदिङ्मुखम् ॥ ६ ॥

tadādeśaya maṇiharmyapṛṣṭhasya mārgam | vidūṣakaḥ-ido ido edu bhavam | imiṇā gaṃgātaraṃgasisireṇa | phaliamāṇisilāsovāṇeṇa ārohadu bhavaṃ savvadā ramaṇīaṃ | maṇihammapiṭṭhaalam | [ita ita etu bhavān | anena gaṅgātaraṅgaśiśireṇa sphaṭikamaṇiśilāsopānenārohatu bhavānsarvadā ramaṇīyaṃ | maṇiharmyapṛṣṭhatalam |] | (rājā ārohati | sarve sopānārohaṇaṃ nāṭayanti |) | vidūṣakaḥ-(nirūpya) paccāsaṇṇeṇa caṃdodaeṇa hodavvam | jaha timireṇa adirecīamāṇaṃ puvvadisāmuhaṃ ālohiappahaṃ | dīsadi | [pratyāsannena candrodayena bhavitavyam | yathā timireṇā- | tiricyamānaṃ pūrvadiśāmukhamālohitaprabhaṃ dṛśyate|] | rājā-samyagbhavān manyate | udayagūḍhaśaśāṅkamarīcibhistamasi dūrataraṃ pratisārite | alakasaṃyamanādiva locane harati meṃ harivāhanadiṅmukham || 6 ||

Report an error

विदूषकः-हीही भो, एसो खण्डमोदअसरिसो उदिदो । राआ ओसधीणम् । [हीही भोः! एष खण्डमोदकसदृश उदितो । राजा ओषधीनाम् ।] । राजा-(सस्मितम् ।) सर्वत्रौदरिकस्याभ्यवहार्यमेव विषयः । (प्राञ्जलिः प्रगम्य) भगवन् ऋक्षराज! । रविमाविशते सतां क्रियायै सुधया तर्पयते पितॄन्सुरांश्च । तमसां निशि मूर्च्छतां निहस्त्रे हरचूडानिहितात्मने नमस्ते ॥ ७ ॥

vidūṣakaḥ-hīhī bho, eso khaṇḍamodaasariso udido | rāā osadhīṇam | [hīhī bhoḥ! eṣa khaṇḍamodakasadṛśa udito | rājā oṣadhīnām |] | rājā-(sasmitam |) sarvatraudarikasyābhyavahāryameva viṣayaḥ | (prāñjaliḥ pragamya) bhagavan ṛkṣarāja! | ravimāviśate satāṃ kriyāyai sudhayā tarpayate pitṝnsurāṃśca | tamasāṃ niśi mūrcchatāṃ nihastre haracūḍānihitātmane namaste || 7 ||

Report an error

विदूषकः-भो वम्हणसंकामिदक्खरेण दे पिदामहेण अब्भणुण्णादो सि । ता आसणगदो होहि जेण अहं वि सुहासीणो । होमि।[भोः ब्राह्मणसंक्रामिताक्षरेण ते पितामहेनाभ्यनुज्ञातोऽसि । तदासनगतो भव येनाहमपि सुखासीनो भवामि ।] । राजा-(विदूषकवचनं परिगृह्योपविष्टः परिजनं विलोक्य ) अभिव्यक्तायां चन्द्रिकायां किं दीपिकापौनरुक्त्येन । तद्विश्राम्यन्तु भवत्यः । परिजन: -जं देव आणवेदि । [ यद्देव आज्ञापयति ।] । (इति निष्कान्तः ।) । राजा-(चन्द्रमवलोक्य ) वयस्य ! परं मुहूर्तादागमनं देव्याः । तद्विविक्ते कथयामि स्वामवस्थाम् । विदूषकः -भो, ण दीसदि एसा । किं दु ताए तारिसं अणुराअं । पेक्खिअ सकं क्खु आसाबंधेण अत्ताणअं धारिदुम् । [भोः ! । न दृश्यत एषा । किं तु तस्यास्तादृशमनुरागं प्रेक्ष्य शक्यं खल्वाशाबन्धेनात्मानं धारयितुम् ।] । राजा-एवमेतत् । बलवान् पुनर्मम मनसोऽभितापः । नद्या इव प्रवाहो विषमशिलासङ्कटस्खलितवेगः । विघ्नितसमागममुखो मनसिशयस्त्वनुगुणो भवति ॥ ८ ॥

vidūṣakaḥ-bho vamhaṇasaṃkāmidakkhareṇa de pidāmaheṇa abbhaṇuṇṇādo si | tā āsaṇagado hohi jeṇa ahaṃ vi suhāsīṇo | homi|[bhoḥ brāhmaṇasaṃkrāmitākṣareṇa te pitāmahenābhyanujñāto'si | tadāsanagato bhava yenāhamapi sukhāsīno bhavāmi |] | rājā-(vidūṣakavacanaṃ parigṛhyopaviṣṭaḥ parijanaṃ vilokya ) abhivyaktāyāṃ candrikāyāṃ kiṃ dīpikāpaunaruktyena | tadviśrāmyantu bhavatyaḥ | parijana: -jaṃ deva āṇavedi | [ yaddeva ājñāpayati |] | (iti niṣkāntaḥ |) | rājā-(candramavalokya ) vayasya ! paraṃ muhūrtādāgamanaṃ devyāḥ | tadvivikte kathayāmi svāmavasthām | vidūṣakaḥ -bho, ṇa dīsadi esā | kiṃ du tāe tārisaṃ aṇurāaṃ | pekkhia sakaṃ kkhu āsābaṃdheṇa attāṇaaṃ dhāridum | [bhoḥ ! | na dṛśyata eṣā | kiṃ tu tasyāstādṛśamanurāgaṃ prekṣya śakyaṃ khalvāśābandhenātmānaṃ dhārayitum |] | rājā-evametat | balavān punarmama manaso'bhitāpaḥ | nadyā iva pravāho viṣamaśilāsaṅkaṭaskhalitavegaḥ | vighnitasamāgamamukho manasiśayastvanuguṇo bhavati || 8 ||

Report an error

विदूषकः-जहा परिहीअमाणेहिं अंगेहिं सोहसि तहा । अच्छरेहिं समागमं दे पेक्खामि । [याथा परिहीयमाणैरङ्गैः शोभसे । तथाप्सरोभिः समागमं ते प्रेक्षे।] । राजा-(निमित्तं सूचयन्) । वचोभिराशाजननैर्भवानिव गुरुव्यथम् । अयमास्पन्दितैर्बाहुराश्वासयति दक्षिणः ॥ ९ ॥

vidūṣakaḥ-jahā parihīamāṇehiṃ aṃgehiṃ sohasi tahā | accharehiṃ samāgamaṃ de pekkhāmi | [yāthā parihīyamāṇairaṅgaiḥ śobhase | tathāpsarobhiḥ samāgamaṃ te prekṣe|] | rājā-(nimittaṃ sūcayan) | vacobhirāśājananairbhavāniva guruvyatham | ayamāspanditairbāhurāśvāsayati dakṣiṇaḥ || 9 ||

Report an error

विदूषकः :-ण क्खु अण्णहा बम्हणस्स वअणं भोदि । [न । खल्वन्यथा ब्राह्मणस्य वचनं भवति ।] । (राजा सप्रत्याशस्तिष्ठति ।) । (ततः प्रविशत्याकाशयानेन कृताभिसरणवेषा उर्वशी चित्रलेखा च ।) । उर्वशी-(आत्मानं विलोक्य ) सहि, रोअदि दे मे अअं मोत्ता- । हरणभूसिदो णीलंसुअपरिग्गहो अहिसारिआवसो।[सखि! रोचते । ते मेऽयं मुक्ताभरणभूषितो नीलांशुकपरिग्रहोऽभिसारिकावेषः ।] । चित्रलेखा-णत्थि मे वाआविहवो पसंसिदुम् । इदं तु चिंतेमि । अवि णाम अहं एव पुरूरवा भवेअं त्ति। [नास्ति मे वाग्विभवः । प्रशंसितुम् । इदं तु चिन्तयामि । अपि नामाहमेव पुरूरवा भवेयमिति।] । उर्वशी-सहि, असमत्था क्खु अहम् । तुमं आणेहि तं सिग्धम् । णेहि में तस्स वा सुहअस्स वसदिम् । [ सखि! असमर्था खल्वहम् । त्वमानय तं शीघ्रम् । नय मां तस्य वा सुभगस्य वसतिम् ।] । चित्रलेखा-णं पडिविविअं विअ जामिणीजमुणाए केलाससिहरसस्सिरीअं दे पिअदमस्स भवणं उवगदम्ह । [ननु । प्रतिविम्बितमिव यामिनीयमुनायां कैलासशिखरसश्रीकं ते प्रियतमस्य भवनमुपगते स्वः।] । उर्वशी-तेण हि प्पहावेण जाणाहि कहिं सो मम हिअअचोरो । किं वा अणुचिट्ठदि त्ति । [ तेन हि प्रभावेण जानीहि कुत्र स मे । हृदयचोरः किं वानुतिष्ठतीति ।] । चित्रलेखा-(आत्मगतम् । ) भोदु । कीडिस्सं दाव एदाए सह । (प्रकाशम्) हला, दिट्ठो मए उवहोगक्खमे अवआसे मणोरहलद्धं पिआसमागमसुहं अणुभवं तो चिट्ठदि त्ति । [भवतु । क्रीडिष्ये तावदेतया सह । सखि ! दृष्टो मयोपभोगक्षमेऽवकाशे । मनोरथलब्धं प्रियासमागमसुखमनुभवंस्तिष्ठतीति ।] । उर्वशी-अवेहि । हिअअं मे ण पत्तीअदि । हला चित्तलेहे, । हिअए काउण किंवि जप्पसि । पिअसमागमस्स अग्गदो एव्व । अणेण अवहरिदं मे हिअअम् । [अपेहि । हृदयं मे न प्रत्येति । सखि चित्रलेखे ! हृदये कृत्वा किमपि जल्पसि । प्रियसमागमस्याग्रत एवानेनापहृतं मे हृदयम् ।] । चित्रलेखा-एसो मणिहम्मप्पासादगदो वअस्समेत्तसहाओ । राएसी । ता उक्सप्पम्ह । [एप मणिहर्म्यप्रासादगतो वयस्यमात्रसहायो राजर्षिः। तदुपसर्पावः।] । (उभे अवतरतः।) । राजा-वयस्य, रजन्या सह विजृम्भते मदनवाधा । उर्वशी-अणिव्भिण्णत्थेण इमिणा वअणेण आकंपिदं मे । हिअअम् । अन्तरिदा सुणुम्ह आलावम् । जाव णो संसअच्छेदो । होदि । [ अनिर्भिन्नार्थेनानेन वचनेनाकम्पितं मे हृदयम् । अन्तरिते शृणुव आलापम् । यावदावयोः संशयच्छेदो भवति ।] । चित्रलेखा-जं दे रोअदि । [यत्ते रोचते ।] । विदूषकः-णं इमे अमिअगब्भा सेवीअंतु चंदवादा । [नन्वतेऽमृतगर्भाः सेव्यन्तां चन्द्रपादाः।] । राजा-वयस्य ! एवमादिभिरनुपक्रम्योऽयमातङ्कः । पश्य- । कुसुमशयनं न प्रत्यग्रं, न चन्द्रमरीचयो । न च मलयजं सर्वाङ्गीणं, न वा मणियष्टयः । मनसिजरुजं सा वा दिव्या ममालमपोहितुम् । रहसि लघयेदारब्धा वा तदा̈श्रयिणी कथा ॥ १० ॥

vidūṣakaḥ :-ṇa kkhu aṇṇahā bamhaṇassa vaaṇaṃ bhodi | [na | khalvanyathā brāhmaṇasya vacanaṃ bhavati |] | (rājā sapratyāśastiṣṭhati |) | (tataḥ praviśatyākāśayānena kṛtābhisaraṇaveṣā urvaśī citralekhā ca |) | urvaśī-(ātmānaṃ vilokya ) sahi, roadi de me aaṃ mottā- | haraṇabhūsido ṇīlaṃsuapariggaho ahisāriāvaso|[sakhi! rocate | te me'yaṃ muktābharaṇabhūṣito nīlāṃśukaparigraho'bhisārikāveṣaḥ |] | citralekhā-ṇatthi me vāāvihavo pasaṃsidum | idaṃ tu ciṃtemi | avi ṇāma ahaṃ eva purūravā bhaveaṃ tti| [nāsti me vāgvibhavaḥ | praśaṃsitum | idaṃ tu cintayāmi | api nāmāhameva purūravā bhaveyamiti|] | urvaśī-sahi, asamatthā kkhu aham | tumaṃ āṇehi taṃ sigdham | ṇehi meṃ tassa vā suhaassa vasadim | [ sakhi! asamarthā khalvaham | tvamānaya taṃ śīghram | naya māṃ tasya vā subhagasya vasatim |] | citralekhā-ṇaṃ paḍiviviaṃ via jāmiṇījamuṇāe kelāsasiharasassirīaṃ de piadamassa bhavaṇaṃ uvagadamha | [nanu | prativimbitamiva yāminīyamunāyāṃ kailāsaśikharasaśrīkaṃ te priyatamasya bhavanamupagate svaḥ|] | urvaśī-teṇa hi ppahāveṇa jāṇāhi kahiṃ so mama hiaacoro | kiṃ vā aṇuciṭṭhadi tti | [ tena hi prabhāveṇa jānīhi kutra sa me | hṛdayacoraḥ kiṃ vānutiṣṭhatīti |] | citralekhā-(ātmagatam | ) bhodu | kīḍissaṃ dāva edāe saha | (prakāśam) halā, diṭṭho mae uvahogakkhame avaāse maṇorahaladdhaṃ piāsamāgamasuhaṃ aṇubhavaṃ to ciṭṭhadi tti | [bhavatu | krīḍiṣye tāvadetayā saha | sakhi ! dṛṣṭo mayopabhogakṣame'vakāśe | manorathalabdhaṃ priyāsamāgamasukhamanubhavaṃstiṣṭhatīti |] | urvaśī-avehi | hiaaṃ me ṇa pattīadi | halā cittalehe, | hiae kāuṇa kiṃvi jappasi | piasamāgamassa aggado evva | aṇeṇa avaharidaṃ me hiaam | [apehi | hṛdayaṃ me na pratyeti | sakhi citralekhe ! hṛdaye kṛtvā kimapi jalpasi | priyasamāgamasyāgrata evānenāpahṛtaṃ me hṛdayam |] | citralekhā-eso maṇihammappāsādagado vaassamettasahāo | rāesī | tā uksappamha | [epa maṇiharmyaprāsādagato vayasyamātrasahāyo rājarṣiḥ| tadupasarpāvaḥ|] | (ubhe avatarataḥ|) | rājā-vayasya, rajanyā saha vijṛmbhate madanavādhā | urvaśī-aṇivbhiṇṇattheṇa imiṇā vaaṇeṇa ākaṃpidaṃ me | hiaam | antaridā suṇumha ālāvam | jāva ṇo saṃsaacchedo | hodi | [ anirbhinnārthenānena vacanenākampitaṃ me hṛdayam | antarite śṛṇuva ālāpam | yāvadāvayoḥ saṃśayacchedo bhavati |] | citralekhā-jaṃ de roadi | [yatte rocate |] | vidūṣakaḥ-ṇaṃ ime amiagabbhā sevīaṃtu caṃdavādā | [nanvate'mṛtagarbhāḥ sevyantāṃ candrapādāḥ|] | rājā-vayasya ! evamādibhiranupakramyo'yamātaṅkaḥ | paśya- | kusumaśayanaṃ na pratyagraṃ, na candramarīcayo | na ca malayajaṃ sarvāṅgīṇaṃ, na vā maṇiyaṣṭayaḥ | manasijarujaṃ sā vā divyā mamālamapohitum | rahasi laghayedārabdhā vā tadā̈śrayiṇī kathā || 10 ||

Report an error

उर्वशी-हिअअ! जं दाणी सि मं उझिअ इदो संकंतं तस्स । फलं तुए उवलद्धं । [ हृदय ! यदिदानीमसि मामुज्झित्वा इतः । संक्रान्तं तस्य फलं त्वयोपलब्धम् ।] । विदूषकः-आम । भो ! अहं पि जदा सिहरिणीं रसालं अण । लहे तदा तं एव्व चिंतयंतो आसादेमि सुहं । [आम । भो! । अहमपि यदा शिखरिणी रसालं च न लभे तदा तदेव चिन्तयन् । आसादयामि सुखम् ।] । राजा-सम्पद्यते इदं भवतः । विपक:-तुमं वितं अइरेण पाविहिसि। त्वमपि तामचिरेण । प्राप्स्यसि ।] । राजा-सखे ! एवं मन्ये । चित्रलेखा-सुणु असंतुट्ठे । [शृणु असन्तुष्टे !] । राजा- । इदं तस्याः रथक्षोभादसेनासं निपीडितम् । एकं कृति शरीरेऽस्मिन् , शेषमङ्गं भुवो भरः ॥ ११ ॥

urvaśī-hiaa! jaṃ dāṇī si maṃ ujhia ido saṃkaṃtaṃ tassa | phalaṃ tue uvaladdhaṃ | [ hṛdaya ! yadidānīmasi māmujjhitvā itaḥ | saṃkrāntaṃ tasya phalaṃ tvayopalabdham |] | vidūṣakaḥ-āma | bho ! ahaṃ pi jadā sihariṇīṃ rasālaṃ aṇa | lahe tadā taṃ evva ciṃtayaṃto āsādemi suhaṃ | [āma | bho! | ahamapi yadā śikhariṇī rasālaṃ ca na labhe tadā tadeva cintayan | āsādayāmi sukham |] | rājā-sampadyate idaṃ bhavataḥ | vipaka:-tumaṃ vitaṃ aireṇa pāvihisi| tvamapi tāmacireṇa | prāpsyasi |] | rājā-sakhe ! evaṃ manye | citralekhā-suṇu asaṃtuṭṭhe | [śṛṇu asantuṣṭe !] | rājā- | idaṃ tasyāḥ rathakṣobhādasenāsaṃ nipīḍitam | ekaṃ kṛti śarīre'smin , śeṣamaṅgaṃ bhuvo bharaḥ || 11 ||

Report an error

उर्वशी-किं दाणीं अवरं विलंबिस्सं । (सहसोपगम्य) हला । चित्तलेहे ! अग्गदो वि मए ट्ठिदाए उदासीणो महाराओ । [ किमिदानीमपरं विलम्बिष्ये । (सहसोपगम्य) सखि चित्रलेखे! । अग्रतोऽपि मम स्थिताया उदासीनो महाराजः।] । चित्रलेखा-(सस्मितम् ) अदितुवरिदे ! असंक्खित्ततिरक्करिणी । असि । [अतित्वरिते! असंक्षिप्ततिरस्करिण्यसि ।] । (नेपथ्ये) । इदो इदो भट्टिणी । [इत इतो भट्टिनी।] । (सर्वे कर्णं ददति । उर्वशी सख्या सह विषण्णा) । विदूषक:-अयि भो! उवट्ठिदा देवी । वा सुमुद्दिदमुहो होहि । [अयि भो! उपस्थिता देवी । तत्सुमुद्रितमुखो भव ।] । राजा-भवानपि संवृताकारमास्ताम् । उर्वशी-हला ! किं एत्थ करणिज्जं । [सखि! किमत्र । करणीयम् ।] । चित्रलेखा-अलं आवेएण | अंतरिता दाणी सि तुमं । विहिणिअमवेसा राअमहिसी दीसदि । ता एसा चिरं ण चिट्ठिस्सदि त्ति । [अलमावेगेन । अन्तरितेदानीमसि त्वम् । विहितनियमवेषा राजमहिषी दृश्यते । तदेषा चिरं न स्थास्यति इति ।] । (ततः प्रविशति धृतोपहारपरिजना देवी।) । देवी-(चन्द्रमालोक्य ) एसो रोहिणीजोएण अहिअं सोहदि । भअवं मिअलंछणो। [एप रोहिणीयोगेनाधिकं शोभते भगवान् । मृगलाञ्छनः।] । चेटी-णं संपज्जिसदि भट्टिणीसहिदस्स भट्टिणो विसेसरमणीअदा।[नूनं सम्पत्स्यते भट्टिनीसहितस्य भतुर्विशेषरमणीयता।] । ( इति परिक्रामतः।) । विदूषकः-भो, णं जाणामि सोत्थिवाअणं वि देदि । आदु । भवंतं अंतरेण चंदवदव्ववदेसेण मुक्करोसा अज्ज मे अक्खीणं । सुहदंसणा देवी । [भो! ननु जानामि स्वस्तिवाचनमपि ददाति । उत भवन्तमन्तरेण चन्द्रव्रतव्यपदेशेन मुक्तरोषा अद्य मेऽक्ष्णोः । सुखदर्शना देवी।] । राजा-( सन्मितम् ) उभयमपि घटते । तथापि भवता यत्पश्वादभिहितं तन्मां प्रतिभाति । यदत्रभवती- । सितांशुका मङ्गलमात्रभूषणा पवित्रदूर्वाङ्कुरलाब्छितालका । ब्रतापदेशोज्झितगर्ववृत्तिना मयि प्रसन्ना वपुषैव लक्ष्यते ॥ १२ ॥

urvaśī-kiṃ dāṇīṃ avaraṃ vilaṃbissaṃ | (sahasopagamya) halā | cittalehe ! aggado vi mae ṭṭhidāe udāsīṇo mahārāo | [ kimidānīmaparaṃ vilambiṣye | (sahasopagamya) sakhi citralekhe! | agrato'pi mama sthitāyā udāsīno mahārājaḥ|] | citralekhā-(sasmitam ) adituvaride ! asaṃkkhittatirakkariṇī | asi | [atitvarite! asaṃkṣiptatiraskariṇyasi |] | (nepathye) | ido ido bhaṭṭiṇī | [ita ito bhaṭṭinī|] | (sarve karṇaṃ dadati | urvaśī sakhyā saha viṣaṇṇā) | vidūṣaka:-ayi bho! uvaṭṭhidā devī | vā sumuddidamuho hohi | [ayi bho! upasthitā devī | tatsumudritamukho bhava |] | rājā-bhavānapi saṃvṛtākāramāstām | urvaśī-halā ! kiṃ ettha karaṇijjaṃ | [sakhi! kimatra | karaṇīyam |] | citralekhā-alaṃ āveeṇa | aṃtaritā dāṇī si tumaṃ | vihiṇiamavesā rāamahisī dīsadi | tā esā ciraṃ ṇa ciṭṭhissadi tti | [alamāvegena | antaritedānīmasi tvam | vihitaniyamaveṣā rājamahiṣī dṛśyate | tadeṣā ciraṃ na sthāsyati iti |] | (tataḥ praviśati dhṛtopahāraparijanā devī|) | devī-(candramālokya ) eso rohiṇījoeṇa ahiaṃ sohadi | bhaavaṃ mialaṃchaṇo| [epa rohiṇīyogenādhikaṃ śobhate bhagavān | mṛgalāñchanaḥ|] | ceṭī-ṇaṃ saṃpajjisadi bhaṭṭiṇīsahidassa bhaṭṭiṇo visesaramaṇīadā|[nūnaṃ sampatsyate bhaṭṭinīsahitasya bhaturviśeṣaramaṇīyatā|] | ( iti parikrāmataḥ|) | vidūṣakaḥ-bho, ṇaṃ jāṇāmi sotthivāaṇaṃ vi dedi | ādu | bhavaṃtaṃ aṃtareṇa caṃdavadavvavadeseṇa mukkarosā ajja me akkhīṇaṃ | suhadaṃsaṇā devī | [bho! nanu jānāmi svastivācanamapi dadāti | uta bhavantamantareṇa candravratavyapadeśena muktaroṣā adya me'kṣṇoḥ | sukhadarśanā devī|] | rājā-( sanmitam ) ubhayamapi ghaṭate | tathāpi bhavatā yatpaśvādabhihitaṃ tanmāṃ pratibhāti | yadatrabhavatī- | sitāṃśukā maṅgalamātrabhūṣaṇā pavitradūrvāṅkuralābchitālakā | bratāpadeśojjhitagarvavṛttinā mayi prasannā vapuṣaiva lakṣyate || 12 ||

Report an error

देवी-(उपगम्य ।) जेदु जेदु महाराओ । [जयतु जयतु । महाराजः ।] । परिजन:-जेदि जेदि देवो। [जयति जयति देवः।] । विदूषक-सोत्थि भोदीए । [ स्वस्ति भवत्यै । ] । राजा-स्वागतं देव्यै । (तां हस्तेन गृहीत्वोपवेशयति ।) । उर्वशी-ट्ठाणे इअं वि देवीसद्देण उच्चारीअदि । ण हि किंवि । परिहीअदि सचीदो ओजस्सिदाए । [स्थाने इयमपि देवीशब्देनोच्चार्यते । न हि किमपि परिहीयते शचीतः ओजस्वितया।] । चित्रलेखा-साहु असूहापरंमुहं मंतिदं । [साधु असू- । यापराङ्मुखं मन्त्रितम् ।] । देवी-अज्जउत्तं पुरोकदुअ को वि वदविसेसो मए संपादणीओ । ता मुहुत्तं उवरोधो सहीअदु । [आर्यपुत्रं पुरस्कृत्य कोऽपि । व्रतविशेषो मया सम्पादनीयः । तन्मुहूर्तं उपरोधः सह्यताम् ।] । राजा-मा मैवम् । अनुग्रहः खलु नोपरोधः । विदूषकः-ईरिसो णं सोस्थिवाअणएहिं दे बहुसो उवरोधो । होदु ।[ ईदृशो ननु स्वस्तिवाचनकैस्ते बहुशः उपरोधो भवतु ।] । राजा-किंनामधेयमेतद्देव्या व्रतम् ? (देवी निपुणिकामवलोकयति ।) । निपु०-भट्टा! पिअप्पसादणं णाम । [भर्तः ! प्रियप्रसादनं । नाम ।] । राजा-(देवीं विलोक्य ) यद्येवम्- । अनेन कल्याणि ! मृणालकोमलं । व्रतेन गात्रं ग्लपयस्यकारणम् । प्रसादमाकाङ्क्षति यस्तवोत्सुकः । स किं त्वया दासजनः प्रसाद्यते ॥ १३ ॥

devī-(upagamya |) jedu jedu mahārāo | [jayatu jayatu | mahārājaḥ |] | parijana:-jedi jedi devo| [jayati jayati devaḥ|] | vidūṣaka-sotthi bhodīe | [ svasti bhavatyai | ] | rājā-svāgataṃ devyai | (tāṃ hastena gṛhītvopaveśayati |) | urvaśī-ṭṭhāṇe iaṃ vi devīsaddeṇa uccārīadi | ṇa hi kiṃvi | parihīadi sacīdo ojassidāe | [sthāne iyamapi devīśabdenoccāryate | na hi kimapi parihīyate śacītaḥ ojasvitayā|] | citralekhā-sāhu asūhāparaṃmuhaṃ maṃtidaṃ | [sādhu asū- | yāparāṅmukhaṃ mantritam |] | devī-ajjauttaṃ purokadua ko vi vadaviseso mae saṃpādaṇīo | tā muhuttaṃ uvarodho sahīadu | [āryaputraṃ puraskṛtya ko'pi | vrataviśeṣo mayā sampādanīyaḥ | tanmuhūrtaṃ uparodhaḥ sahyatām |] | rājā-mā maivam | anugrahaḥ khalu noparodhaḥ | vidūṣakaḥ-īriso ṇaṃ sosthivāaṇaehiṃ de bahuso uvarodho | hodu |[ īdṛśo nanu svastivācanakaiste bahuśaḥ uparodho bhavatu |] | rājā-kiṃnāmadheyametaddevyā vratam ? (devī nipuṇikāmavalokayati |) | nipu0-bhaṭṭā! piappasādaṇaṃ ṇāma | [bhartaḥ ! priyaprasādanaṃ | nāma |] | rājā-(devīṃ vilokya ) yadyevam- | anena kalyāṇi ! mṛṇālakomalaṃ | vratena gātraṃ glapayasyakāraṇam | prasādamākāṅkṣati yastavotsukaḥ | sa kiṃ tvayā dāsajanaḥ prasādyate || 13 ||

Report an error

उर्वशी-(सवैलक्ष्यस्मितम्) महंतो खु एदस्स इमिस्सिं । बहुमाणो। [ महान् खल्वेतस्यैतस्यां बहुमानः।] । चित्रलेखा-अइ मुद्धे ! अण्णसंकंतप्पेमाणो णाअरा भारिआए । अहिअं दक्खिणा होंति । [अयि मुग्धे! अन्यसंकान्तप्रेमाणो । नागरा भार्यायामधिकं दक्षिणाः भवन्ति । ] । देवी-एदस्स वदस्स अअं पहावो जं एत्तिकं वददि अज्जउत्तो।[ एतस्य व्रतस्यायं प्रभावो यदेतावद् वदत्यार्यपुत्रः।] । विदूषकः-विरमदु भवं । ण जुत्तं दे सुहासिदं प्पच्चक्खिदुं । [विरमतु भवान् । न युक्तं ते सुभाषितं प्रत्याख्यातुम् । ] । देवी-दारिआओ! आणेध ओवहारिअं जाव हम्मगदे । चंदवादे अच्चेमि । [दारिकाः ! आनयतौपहारिकं यावद् । हर्म्यगतांश्चन्द्रपादानर्चयामि ।] । परिजन:-जं देवी आणवेदि । एसो उवहारो । [यद्देवी । आज्ञापयति । एष उपहारः ।] । देवी-उवणेध (नाट्येन कुसुमादिभिश्चन्द्रपादानभ्यर्च्य)हञ्जे! इमेहिं । उवहारेहिं मोदएहिं अ अज्जमाणअवं कंचुईं अच्चेद । [उपनयत । हञ्जे ! एतैरुपहारैर्मोदकैश्च आर्यमाणवकं कञ्चुकिनं चार्चयत ।] । परिजन:-जं देवी आणवेदि । अज्ज मागवअ ! एवं उववादिदं । सोत्थिवाअणअं। [यद्देवी आज्ञापयति । आर्य माणवक ! एतदुपपादितं । स्वस्तिवाचनकम् । ] । विदूषकः-(मोदकशरावं गृहीत्वा) सोत्थि भोदीए । बहुफलं एदं । वदं होदु। [स्वस्ति भवत्यै । बहुफलं एतद्व्रतम् भवतु ।] । चेटी-अज्ज कंचुइ! इदं तुह । [आर्य कञ्चुकिन् ! इदं तव । कञ्चुकी-(गृहीत्वा) स्वस्ति देव्यै । देवी-अज्जउत्त ! इदो दाव । [ आर्यपुत्र ! इतस्तावत् । ] । राजा-अयमस्मि । देवी-( राज्ञः पूजामभिनीय प्राञ्जलिः प्रणम्य च) एसा देवदामिहुणं । रोहिणीमिअलंछणं सक्खीकरिअ अजउत्तं अणुप्पसादेमि । अज्जप्पहुदि अज्जउत्तो जं इत्थिअं कामेदि, जा अज्जउत्तसमागमप्पणइणी, ताए सह अप्पदिवंधेण वत्तिदव्वं । [एषा । देवतामिथुनं रोहिणीमृगलाञ्छनं साक्षीकृत्यार्यपुत्रमनुप्रसादयामि । अद्यप्रभृति आर्यपुत्रो यां स्त्रियं कामयते, या आर्यपुत्रसमागमप्रणयिनी । तया सहाप्रतिवन्धेन वर्तितव्यम् । ] । उर्वशी-अम्महे ! ण आणामि किपरं से वअणम् । मम उण । विस्सासविसदं हिअअं संवुत्तम् । [अम्महे ! न जानामि किंपरमस्या । वचनम् । मम पुनर्विश्वासविशदं हृदयं संवृत्तम् । ] । चित्रलेखा-सहि ! महाणुभावाए पदिव्वदाए अब्भणुण्णादो । अणंतराओ दे पिअसमागमो भविस्सदि । [ सखि ! महानुभावया । पतिव्रतयाभ्यनुज्ञातोऽनन्तरायस्ते प्रियसमागमो भविष्यति ।] । विदूषकः-(अपवार्य-) छिन्नहत्थो पुरदो वज्झे पलाइदे । भणादि "गच्छ धम्मो भविस्सदि” त्ति । (प्रकाशम् ) भोदि ! किं । तारिसो पिओ तत्तभवं? [छिन्नहस्तः पुरतो वध्ये पलायिते । भणति 'गच्छ धर्मों भविष्यतीति । भवति ! किं तादृशः । प्रियः तत्रभवान् ?] । देवी-मूढ ! अहं खु अत्तणो सुहावसाणेण अजउत्तस्स सुह । इच्छामि । एत्तिएण चिन्तेहि दाव पिओ ण वेत्ति । [ मूर्ख ! अहं । खलु आत्मनः सुखावसानेनार्यपुत्रस्य सुखं इच्छामि । एतावता । चिन्तय तावत्प्रियो न वेति ।] । राजा----दातुमसहने प्रभवस्यन्यस्यै, कर्तुमेव वा दासम् । नाहं पुनस्तथा त्वयि, यथा हि मां शङ्कसे भीरु ॥ १४ ॥

urvaśī-(savailakṣyasmitam) mahaṃto khu edassa imissiṃ | bahumāṇo| [ mahān khalvetasyaitasyāṃ bahumānaḥ|] | citralekhā-ai muddhe ! aṇṇasaṃkaṃtappemāṇo ṇāarā bhāriāe | ahiaṃ dakkhiṇā hoṃti | [ayi mugdhe! anyasaṃkāntapremāṇo | nāgarā bhāryāyāmadhikaṃ dakṣiṇāḥ bhavanti | ] | devī-edassa vadassa aaṃ pahāvo jaṃ ettikaṃ vadadi ajjautto|[ etasya vratasyāyaṃ prabhāvo yadetāvad vadatyāryaputraḥ|] | vidūṣakaḥ-viramadu bhavaṃ | ṇa juttaṃ de suhāsidaṃ ppaccakkhiduṃ | [viramatu bhavān | na yuktaṃ te subhāṣitaṃ pratyākhyātum | ] | devī-dāriāo! āṇedha ovahāriaṃ jāva hammagade | caṃdavāde accemi | [dārikāḥ ! ānayataupahārikaṃ yāvad | harmyagatāṃścandrapādānarcayāmi |] | parijana:-jaṃ devī āṇavedi | eso uvahāro | [yaddevī | ājñāpayati | eṣa upahāraḥ |] | devī-uvaṇedha (nāṭyena kusumādibhiścandrapādānabhyarcya)hañje! imehiṃ | uvahārehiṃ modaehiṃ a ajjamāṇaavaṃ kaṃcuīṃ acceda | [upanayata | hañje ! etairupahārairmodakaiśca āryamāṇavakaṃ kañcukinaṃ cārcayata |] | parijana:-jaṃ devī āṇavedi | ajja māgavaa ! evaṃ uvavādidaṃ | sotthivāaṇaaṃ| [yaddevī ājñāpayati | ārya māṇavaka ! etadupapāditaṃ | svastivācanakam | ] | vidūṣakaḥ-(modakaśarāvaṃ gṛhītvā) sotthi bhodīe | bahuphalaṃ edaṃ | vadaṃ hodu| [svasti bhavatyai | bahuphalaṃ etadvratam bhavatu |] | ceṭī-ajja kaṃcui! idaṃ tuha | [ārya kañcukin ! idaṃ tava | kañcukī-(gṛhītvā) svasti devyai | devī-ajjautta ! ido dāva | [ āryaputra ! itastāvat | ] | rājā-ayamasmi | devī-( rājñaḥ pūjāmabhinīya prāñjaliḥ praṇamya ca) esā devadāmihuṇaṃ | rohiṇīmialaṃchaṇaṃ sakkhīkaria ajauttaṃ aṇuppasādemi | ajjappahudi ajjautto jaṃ itthiaṃ kāmedi, jā ajjauttasamāgamappaṇaiṇī, tāe saha appadivaṃdheṇa vattidavvaṃ | [eṣā | devatāmithunaṃ rohiṇīmṛgalāñchanaṃ sākṣīkṛtyāryaputramanuprasādayāmi | adyaprabhṛti āryaputro yāṃ striyaṃ kāmayate, yā āryaputrasamāgamapraṇayinī | tayā sahāprativandhena vartitavyam | ] | urvaśī-ammahe ! ṇa āṇāmi kiparaṃ se vaaṇam | mama uṇa | vissāsavisadaṃ hiaaṃ saṃvuttam | [ammahe ! na jānāmi kiṃparamasyā | vacanam | mama punarviśvāsaviśadaṃ hṛdayaṃ saṃvṛttam | ] | citralekhā-sahi ! mahāṇubhāvāe padivvadāe abbhaṇuṇṇādo | aṇaṃtarāo de piasamāgamo bhavissadi | [ sakhi ! mahānubhāvayā | pativratayābhyanujñāto'nantarāyaste priyasamāgamo bhaviṣyati |] | vidūṣakaḥ-(apavārya-) chinnahattho purado vajjhe palāide | bhaṇādi "gaccha dhammo bhavissadi” tti | (prakāśam ) bhodi ! kiṃ | tāriso pio tattabhavaṃ? [chinnahastaḥ purato vadhye palāyite | bhaṇati 'gaccha dharmoṃ bhaviṣyatīti | bhavati ! kiṃ tādṛśaḥ | priyaḥ tatrabhavān ?] | devī-mūḍha ! ahaṃ khu attaṇo suhāvasāṇeṇa ajauttassa suha | icchāmi | ettieṇa cintehi dāva pio ṇa vetti | [ mūrkha ! ahaṃ | khalu ātmanaḥ sukhāvasānenāryaputrasya sukhaṃ icchāmi | etāvatā | cintaya tāvatpriyo na veti |] | rājā----dātumasahane prabhavasyanyasyai, kartumeva vā dāsam | nāhaṃ punastathā tvayi, yathā hi māṃ śaṅkase bhīru || 14 ||

Report an error

देवी-भोदु मा वा । जधाणिद्दिट्ठं संपादिदं पिअप्पसादणं । व्वदम् । आअच्छध परिजणा, गच्छम्ह । [भवतु मा वा । यथानिर्दिष्टं सम्पादितं प्रियप्रसादनं व्रतम् । आगच्छत परिजनाः, । गच्छामः ।] । राजा-प्रिये ! न खलु प्रसादितोऽस्मि यदि सम्प्रति विहाय । गम्यते । देवी-अजउत्त! ण लंघिदपुव्वो संपदं णिअमो। ( इति सपरि- । जना निष्क्रान्ता) [आर्यपुत्र! न लङ्घितपूर्वः साम्प्रतं नियमः।] । उर्वशी-हला ! पिअकलत्तो राएसी । न उण हिअअंणिव- । तेढुं सक्कणोमि । [ सखि ! प्रियकलत्रो राजर्षिः । न पुनर्हृदयं । निवर्तयितुं शक्नोमि ।] । चित्रलेखा-कधं त्थिरासो णिवत्तीअदि ! [कथं स्थिराशो । निवर्त्यते !] । राजा-(आसनमुपसृत्य) वयस्य ! न खलु दूरं गता देवी । विदूषकः-भण वीसद्धो जं सि वत्तुकामो । असाज्झो त्ति । परिच्छिदिअ आदुरो विअ वेज्जेण अइरेण मुक्को तत्तभवं भोदीए । [भण विश्रब्धो यदसि वक्तुकामः । असाध्य इति परिच्छिद्य । आतुर इव वैद्येनाचिरेण मुक्तस्तत्रभवान् भवत्या ।] । राजा--अपि नाम सा उर्वशी- । उर्वशी-(आत्मगतम्) किदत्था भवे । [कृतार्था भवेत् । ] । राजा-----गूढं नूपुरशब्दमात्रमपि मे कान्तं श्रुतौ पातयेत् । पश्चादेत्य शनैः करोत्पलवृते कुर्वीत वा लोचने । हर्म्येऽस्मिन्नवतीर्य साध्वसवशान्मन्दायमाना बलात् । आनीयेत पदात्पदं चतुरया सख्या ममोपान्तिकम् ॥ १५ ॥

devī-bhodu mā vā | jadhāṇiddiṭṭhaṃ saṃpādidaṃ piappasādaṇaṃ | vvadam | āacchadha parijaṇā, gacchamha | [bhavatu mā vā | yathānirdiṣṭaṃ sampāditaṃ priyaprasādanaṃ vratam | āgacchata parijanāḥ, | gacchāmaḥ |] | rājā-priye ! na khalu prasādito'smi yadi samprati vihāya | gamyate | devī-ajautta! ṇa laṃghidapuvvo saṃpadaṃ ṇiamo| ( iti sapari- | janā niṣkrāntā) [āryaputra! na laṅghitapūrvaḥ sāmprataṃ niyamaḥ|] | urvaśī-halā ! piakalatto rāesī | na uṇa hiaaṃṇiva- | teḍhuṃ sakkaṇomi | [ sakhi ! priyakalatro rājarṣiḥ | na punarhṛdayaṃ | nivartayituṃ śaknomi |] | citralekhā-kadhaṃ tthirāso ṇivattīadi ! [kathaṃ sthirāśo | nivartyate !] | rājā-(āsanamupasṛtya) vayasya ! na khalu dūraṃ gatā devī | vidūṣakaḥ-bhaṇa vīsaddho jaṃ si vattukāmo | asājjho tti | paricchidia āduro via vejjeṇa aireṇa mukko tattabhavaṃ bhodīe | [bhaṇa viśrabdho yadasi vaktukāmaḥ | asādhya iti paricchidya | ātura iva vaidyenācireṇa muktastatrabhavān bhavatyā |] | rājā--api nāma sā urvaśī- | urvaśī-(ātmagatam) kidatthā bhave | [kṛtārthā bhavet | ] | rājā-----gūḍhaṃ nūpuraśabdamātramapi me kāntaṃ śrutau pātayet | paścādetya śanaiḥ karotpalavṛte kurvīta vā locane | harmye'sminnavatīrya sādhvasavaśānmandāyamānā balāt | ānīyeta padātpadaṃ caturayā sakhyā mamopāntikam || 15 ||

Report an error

चित्रलेखा-हला उव्वसि ! इमं दाव से मणोरहं संपादेहि । [ सखि उर्वशि! इमं तावदस्य मनोरथं सम्पादय ।] । उर्वशी-(ससाध्वसम् ) कीडिस्सं दाव । [क्रीडिष्ये तावत् ।] । (इति पृष्ठेनागत्य राज्ञो लोचने संवृणोति।) । (चित्रलेखा विदूषकं संज्ञां लम्भयति।) । राजा-(स्पर्शं रूपयित्वा) सखे ! न खलु नारायणोरुसम्भवा । वरोरूः । विदूषकः-कथं भवं अवगच्छदि ? [कथं भवानवगच्छति ?] । राजा-किमत्र ज्ञेयम्- । राजा- । अन्यत्कथमिव पुलकैः कलितं मम गात्रकं करस्पर्शात् । नोच्छ्वसिति तपनकिरणैश्चन्द्रस्येवांशुभिः कुमुदम् ॥ १६ ॥

citralekhā-halā uvvasi ! imaṃ dāva se maṇorahaṃ saṃpādehi | [ sakhi urvaśi! imaṃ tāvadasya manorathaṃ sampādaya |] | urvaśī-(sasādhvasam ) kīḍissaṃ dāva | [krīḍiṣye tāvat |] | (iti pṛṣṭhenāgatya rājño locane saṃvṛṇoti|) | (citralekhā vidūṣakaṃ saṃjñāṃ lambhayati|) | rājā-(sparśaṃ rūpayitvā) sakhe ! na khalu nārāyaṇorusambhavā | varorūḥ | vidūṣakaḥ-kathaṃ bhavaṃ avagacchadi ? [kathaṃ bhavānavagacchati ?] | rājā-kimatra jñeyam- | rājā- | anyatkathamiva pulakaiḥ kalitaṃ mama gātrakaṃ karasparśāt | nocchvasiti tapanakiraṇaiścandrasyevāṃśubhiḥ kumudam || 16 ||

Report an error

उर्वशी-अम्महे ! वज्जलेवघडिदं विअ मे हत्थजुअलं ग । समत्थाम्हि अवणेदुम् । [अम्महे ! वज्रलेपघटितमिव मे हस्तयुगलं । न समर्थास्म्यपनेतुम् । ] (इति मुकुलिताक्षी चक्षुषो हस्तावपनीय ससाध्वसा । तिष्ठति ।) । (राजा हस्ताभ्यां गृहीत्वा परिवर्तयति।) । उर्वशी-(कथञ्चिदुपसृत्य ) जेदु जेदु महाराओ।[जयतु जयतु । महाराजः।] । चित्रलेखा-सुहं दे वअस्स![सुखं ते वयस्य !] । राजा-नन्वेतदुपपन्नम् । उर्वशी-हला ! देवीए दिण्णो महाराओ । अदो से प्पणय- । चदी विअ सरीरसंगदाम्हि । मा खु मं पुरोभाइणी त्ति समत्थेहि । [सखि ! देव्या दत्तो महाराजः । अतोऽस्य प्रणयवतीव शरीरं । सङ्गताऽस्मि । मा खलु मां पुरोभागिनीति समर्थय ।] । विदूषकः-कधं इह जेव तुम्हाणं अत्थमिदो सूरो! [कथमत्रैव । युवयोरस्तमितः सूरः!] । राजा-(उर्वशीं विलोक्य) । देव्या दत्त इति यदि व्यापारं व्रजसि मे शरीरेऽस्मिन् । प्रथमं कस्यानुमते चोरितमयि मे त्वया हृदयम् ॥ १७ ॥

urvaśī-ammahe ! vajjalevaghaḍidaṃ via me hatthajualaṃ ga | samatthāmhi avaṇedum | [ammahe ! vajralepaghaṭitamiva me hastayugalaṃ | na samarthāsmyapanetum | ] (iti mukulitākṣī cakṣuṣo hastāvapanīya sasādhvasā | tiṣṭhati |) | (rājā hastābhyāṃ gṛhītvā parivartayati|) | urvaśī-(kathañcidupasṛtya ) jedu jedu mahārāo|[jayatu jayatu | mahārājaḥ|] | citralekhā-suhaṃ de vaassa![sukhaṃ te vayasya !] | rājā-nanvetadupapannam | urvaśī-halā ! devīe diṇṇo mahārāo | ado se ppaṇaya- | cadī via sarīrasaṃgadāmhi | mā khu maṃ purobhāiṇī tti samatthehi | [sakhi ! devyā datto mahārājaḥ | ato'sya praṇayavatīva śarīraṃ | saṅgatā'smi | mā khalu māṃ purobhāginīti samarthaya |] | vidūṣakaḥ-kadhaṃ iha jeva tumhāṇaṃ atthamido sūro! [kathamatraiva | yuvayorastamitaḥ sūraḥ!] | rājā-(urvaśīṃ vilokya) | devyā datta iti yadi vyāpāraṃ vrajasi me śarīre'smin | prathamaṃ kasyānumate coritamayi me tvayā hṛdayam || 17 ||

Report an error

चित्रलेखा-वअस्स ! णिरुत्तरा एसा । मम संपदं विष्ण- । विअं सुणीअदु । [वयस्य ! निरुत्तरा एषा। मम साम्प्रतं विज्ञापितं । श्रूयताम् ।] । राजा-अवहितोऽस्मि ।’ । चित्रलेखा-वसन्ताणं तरं उण्णसमए भअवं सुज्जो मए । उवअरिदव्वो। ता जधा इअं मे पिअसही सग्गस्स ण उक्कंटेदि । तहा वअस्सेण कादव्वम् । [वसन्तानन्तरमुष्णसमये भगवान् । सूर्यो मया उपचरितव्यः । तद्यथा इयं मे प्रियसखी स्वर्गस्य । नोत्कण्ठते तथा वयस्येन कर्तव्यम् ।] । विदूषकः-भोदि ! किं वा सग्गे सुमिरिदव्वम् । ण तत्थ । खाईअदि ण पीअदि । केवलं अणिमिसेहिं अच्छीहिं मीणदा । अवलम्बीअदि । [भवति ! किं वा स्वर्गे स्मर्तव्यम् । न तत्र । खाद्यते न पीयते । केवलमनिमेषैरक्षिभिर्मीनतावलम्ब्यते ।] । राजा--- वयस्य ! । अनिर्देश्यसुखं स्वर्ग कथं विस्मारयिष्यते । अनन्यनारीसामान्यः दासस्त्वस्याः पुरूरवाः ॥ १८ ॥

citralekhā-vaassa ! ṇiruttarā esā | mama saṃpadaṃ viṣṇa- | viaṃ suṇīadu | [vayasya ! niruttarā eṣā| mama sāmprataṃ vijñāpitaṃ | śrūyatām |] | rājā-avahito'smi |’ | citralekhā-vasantāṇaṃ taraṃ uṇṇasamae bhaavaṃ sujjo mae | uvaaridavvo| tā jadhā iaṃ me piasahī saggassa ṇa ukkaṃṭedi | tahā vaasseṇa kādavvam | [vasantānantaramuṣṇasamaye bhagavān | sūryo mayā upacaritavyaḥ | tadyathā iyaṃ me priyasakhī svargasya | notkaṇṭhate tathā vayasyena kartavyam |] | vidūṣakaḥ-bhodi ! kiṃ vā sagge sumiridavvam | ṇa tattha | khāīadi ṇa pīadi | kevalaṃ aṇimisehiṃ acchīhiṃ mīṇadā | avalambīadi | [bhavati ! kiṃ vā svarge smartavyam | na tatra | khādyate na pīyate | kevalamanimeṣairakṣibhirmīnatāvalambyate |] | rājā--- vayasya ! | anirdeśyasukhaṃ svarga kathaṃ vismārayiṣyate | ananyanārīsāmānyaḥ dāsastvasyāḥ purūravāḥ || 18 ||

Report an error

चित्रलेखा-अणुग्गहीदम्हि । हला उव्वसि! अकादरा । भविअ विसज्जेहि मं । [अनुगृहीतास्मि । सखि उर्वशि! । अकातरा भूत्वा विसर्जय माम् । ] । उर्वशी-(चित्रलेखां परिष्वज्य सकरुणम् ) सहि ! मा खु मं विसुमरेसि । [ सखि ! मा खलु मां विस्मरिष्यसि ।] । चित्रलेखा-(सस्मितम् ) वअस्सेण संगदा तुमं मए एव्वं । जाचिदव्वा । [वयस्येन संगता त्वं मयैव याचितव्या ।] । (इति राजानं प्रगम्य निक्रान्ता।) । विदूषकः-दिविआ मणोरसिद्धीए वट्टदि भवम् । [ दिष्ट्या । मनोरथसिद्ध्या वर्धते भवान् । ] । राजा-इमां तावन्मनोरथसिद्धिं पश्य । सामन्तमौलिमणिरक्षितपादपीठ- । मेकातपत्रमवनेन तथा प्रभुत्वम् । अस्याः सखे ! चरणयोरहमद्य कान्तं । आज्ञाकरत्वमधिगम्य यथा कृतार्थः ॥ १९ ॥

citralekhā-aṇuggahīdamhi | halā uvvasi! akādarā | bhavia visajjehi maṃ | [anugṛhītāsmi | sakhi urvaśi! | akātarā bhūtvā visarjaya mām | ] | urvaśī-(citralekhāṃ pariṣvajya sakaruṇam ) sahi ! mā khu maṃ visumaresi | [ sakhi ! mā khalu māṃ vismariṣyasi |] | citralekhā-(sasmitam ) vaasseṇa saṃgadā tumaṃ mae evvaṃ | jācidavvā | [vayasyena saṃgatā tvaṃ mayaiva yācitavyā |] | (iti rājānaṃ pragamya nikrāntā|) | vidūṣakaḥ-diviā maṇorasiddhīe vaṭṭadi bhavam | [ diṣṭyā | manorathasiddhyā vardhate bhavān | ] | rājā-imāṃ tāvanmanorathasiddhiṃ paśya | sāmantamaulimaṇirakṣitapādapīṭha- | mekātapatramavanena tathā prabhutvam | asyāḥ sakhe ! caraṇayorahamadya kāntaṃ | ājñākaratvamadhigamya yathā kṛtārthaḥ || 19 ||

Report an error

उर्वशी-णस्थि मे वाआविहवो अदो अवरं मंतिदुम् । [नास्ति मे वाग्विभवो अतः अपरं मन्त्रयितुम् । ] । राजा-(उर्वशी हस्तेनावल्म्ब्य) अहो ! अविरुद्धसंवर्धनमेतदिदानीमीप्सितलम्भानाम् । । यतः- । पादास्त एव शशिनः मुखयन्ति गात्रं । बाणास्त एव मदनस्य मनोनुकूलाः । संरम्भरूक्षमिव सुन्दरि ! यद्यदासी- । त् त्वत्सङ्गमेन मम तत्तदिवानुनीतम् ॥ २० ॥

urvaśī-ṇasthi me vāāvihavo ado avaraṃ maṃtidum | [nāsti me vāgvibhavo ataḥ aparaṃ mantrayitum | ] | rājā-(urvaśī hastenāvalmbya) aho ! aviruddhasaṃvardhanametadidānīmīpsitalambhānām | | yataḥ- | pādāsta eva śaśinaḥ mukhayanti gātraṃ | bāṇāsta eva madanasya manonukūlāḥ | saṃrambharūkṣamiva sundari ! yadyadāsī- | t tvatsaṅgamena mama tattadivānunītam || 20 ||

Report an error

उर्वशी-अवराद्धाम्हि चिरआरिआ महाराअस्य । [अपराद्धाऽस्मि । चिरकारि(लि)का महाराजस्य ।] । राजा-सुन्दरि : मा मैवम् । यदेवोपनतं दुःखात्सुखं तद्रसवत्तरम् । निर्वाणाय तरुच्छाया तप्तस्य हि विशेषतः ॥ २१ ॥

urvaśī-avarāddhāmhi ciraāriā mahārāasya | [aparāddhā'smi | cirakāri(li)kā mahārājasya |] | rājā-sundari : mā maivam | yadevopanataṃ duḥkhātsukhaṃ tadrasavattaram | nirvāṇāya tarucchāyā taptasya hi viśeṣataḥ || 21 ||

Report an error

विदूषकः- । -भोदि ! सेविदा पदोसरमणीआ चन्दवादा । ता । समओ खु दे गेहप्पवेसस्स । [ भवति ! सेविताः प्रदोषरमणीयाश्चन्द्रपादाः । । तत्समयः खलु ते गृहप्रवेशस्य ।] । राजा-तेन हि सख्या मार्गमादेशय । विदूपकः-इदो इदो भोदी । [इत इतो भवती।] । (इति परिक्रामन्ति ।) । राजा-मुन्दरि ! इयमिदानी मे प्रार्थना । उर्वशी-कीरिसी सा? [ कीदृशी सा?] । राजा- । अनधिगतमनोरथस्य पूर्वं । शतगुणितेव गता मम त्रियामा । यदि तु तव समागमे तथैव । प्रसरति सुभ्रु ततः कृती भवेयम् । (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) ॥ २२ ॥

vidūṣakaḥ- | -bhodi ! sevidā padosaramaṇīā candavādā | tā | samao khu de gehappavesassa | [ bhavati ! sevitāḥ pradoṣaramaṇīyāścandrapādāḥ | | tatsamayaḥ khalu te gṛhapraveśasya |] | rājā-tena hi sakhyā mārgamādeśaya | vidūpakaḥ-ido ido bhodī | [ita ito bhavatī|] | (iti parikrāmanti |) | rājā-mundari ! iyamidānī me prārthanā | urvaśī-kīrisī sā? [ kīdṛśī sā?] | rājā- | anadhigatamanorathasya pūrvaṃ | śataguṇiteva gatā mama triyāmā | yadi tu tava samāgame tathaiva | prasarati subhru tataḥ kṛtī bhaveyam | (iti niṣkrāntāḥ sarve |) || 22 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).