रामु सनेह सकोच बस कह ससोच सुरराज । रचहु प्रपंचहि पंच मिलि नाहिं त भयउ अकाजु ॥ २९४ ॥
rāmu saneha sakoca basa kaha sasoca surarāja | racahu prapaṃcahi paṃca mili nāhiṃ ta bhayau akāju || 294 ||
अयोध्याकाण्ड · अयोध्याकाण्ड
Part 10 of 10: verses 2656–2947 of 2,947Awadhi with transliteration
रामु सनेह सकोच बस कह ससोच सुरराज । रचहु प्रपंचहि पंच मिलि नाहिं त भयउ अकाजु ॥ २९४ ॥
rāmu saneha sakoca basa kaha sasoca surarāja | racahu prapaṃcahi paṃca mili nāhiṃ ta bhayau akāju || 294 ||
सुरन्ह सुमिरि सारदा सराही। देबि देव सरनागत पाही
suranha sumiri sāradā sarāhī| debi deva saranāgata pāhī
फेरि भरत मति करि निज माया। पालु बिबुध कुल करि छल छाया
pheri bharata mati kari nija māyā| pālu bibudha kula kari chala chāyā
बिबुध बिनय सुनि देबि सयानी। बोली सुर स्वारथ जड़ जानी
bibudha binaya suni debi sayānī| bolī sura svāratha jar̤a jānī
मो सन कहहु भरत मति फेरू। लोचन सहस न सूझ सुमेरू
mo sana kahahu bharata mati pherū| locana sahasa na sūjha sumerū
बिधि हरि हर माया बड़ि भारी। सोउ न भरत मति सकइ निहारी
bidhi hari hara māyā bar̤i bhārī| sou na bharata mati sakai nihārī
सो मति मोहि कहत करु भोरी। चंदिनि कर कि चंडकर चोरी
so mati mohi kahata karu bhorī| caṃdini kara ki caṃḍakara corī
भरत हृदयँ सिय राम निवासू। तहँ कि तिमिर जहँ तरनि प्रकासू
bharata hṛdaya~ siya rāma nivāsū| taha~ ki timira jaha~ tarani prakāsū
अस कहि सारद गइ बिधि लोका। बिबुध बिकल निसि मानहुँ कोका
asa kahi sārada gai bidhi lokā| bibudha bikala nisi mānahu~ kokā
सुर स्वारथी मलीन मन कीन्ह कुमंत्र कुठाटु । रचि प्रपंच माया प्रबल भय भ्रम अरति उचाटु ॥ २९५ ॥
sura svārathī malīna mana kīnha kumaṃtra kuṭhāṭu | raci prapaṃca māyā prabala bhaya bhrama arati ucāṭu || 295 ||
करि कुचालि सोचत सुरराजू। भरत हाथ सबु काजु अकाजू
kari kucāli socata surarājū| bharata hātha sabu kāju akājū
गए जनकु रघुनाथ समीपा। सनमाने सब रबिकुल दीपा
gae janaku raghunātha samīpā| sanamāne saba rabikula dīpā
समय समाज धरम अबिरोधा। बोले तब रघुबंस पुरोधा
samaya samāja dharama abirodhā| bole taba raghubaṃsa purodhā
जनक भरत संबादु सुनाई। भरत कहाउति कही सुहाई
janaka bharata saṃbādu sunāī| bharata kahāuti kahī suhāī
तात राम जस आयसु देहू। सो सबु करै मोर मत एहू
tāta rāma jasa āyasu dehū| so sabu karai mora mata ehū
सुनि रघुनाथ जोरि जुग पानी। बोले सत्य सरल मृदु बानी
suni raghunātha jori juga pānī| bole satya sarala mṛdu bānī
बिद्यमान आपुनि मिथिलेसू। मोर कहब सब भाँति भदेसू
bidyamāna āpuni mithilesū| mora kahaba saba bhā~ti bhadesū
राउर राय रजायसु होई। राउरि सपथ सही सिर सोई
rāura rāya rajāyasu hoī| rāuri sapatha sahī sira soī
राम सपथ सुनि मुनि जनकु सकुचे सभा समेत । सकल बिलोकत भरत मुखु बनइ न उतरु देत ॥ २९६ ॥
rāma sapatha suni muni janaku sakuce sabhā sameta | sakala bilokata bharata mukhu banai na utaru deta || 296 ||
सभा सकुच बस भरत निहारी। रामबंधु धरि धीरजु भारी
sabhā sakuca basa bharata nihārī| rāmabaṃdhu dhari dhīraju bhārī
कुसमउ देखि सनेहु सँभारा। बढ़त बिंधि जिमि घटज निवारा
kusamau dekhi sanehu sa~bhārā| bar̤hata biṃdhi jimi ghaṭaja nivārā
सोक कनकलोचन मति छोनी। हरी बिमल गुन गन जगजोनी
soka kanakalocana mati chonī| harī bimala guna gana jagajonī
भरत बिबेक बराहँ बिसाला। अनायास उधरी तेहि काला
bharata bibeka barāha~ bisālā| anāyāsa udharī tehi kālā
करि प्रनामु सब कहँ कर जोरे। रामु राउ गुर साधु निहोरे
kari pranāmu saba kaha~ kara jore| rāmu rāu gura sādhu nihore
छमब आजु अति अनुचित मोरा। कहउँ बदन मृदु बचन कठोरा
chamaba āju ati anucita morā| kahau~ badana mṛdu bacana kaṭhorā
हियँ सुमिरी सारदा सुहाई। मानस तें मुख पंकज आई
hiya~ sumirī sāradā suhāī| mānasa teṃ mukha paṃkaja āī
बिमल बिबेक धरम नय साली। भरत भारती मंजु मराली
bimala bibeka dharama naya sālī| bharata bhāratī maṃju marālī
निरखि बिबेक बिलोचनन्हि सिथिल सनेहँ समाजु । करि प्रनामु बोले भरतु सुमिरि सीय रघुराजु ॥ २९७ ॥
nirakhi bibeka bilocananhi sithila saneha~ samāju | kari pranāmu bole bharatu sumiri sīya raghurāju || 297 ||
प्रभु पितु मातु सुह्रद गुर स्वामी। पूज्य परम हित अतंरजामी
prabhu pitu mātu suhrada gura svāmī| pūjya parama hita ataṃrajāmī
सरल सुसाहिबु सील निधानू। प्रनतपाल सर्बग्य सुजानू
sarala susāhibu sīla nidhānū| pranatapāla sarbagya sujānū
समरथ सरनागत हितकारी। गुनगाहकु अवगुन अघ हारी
samaratha saranāgata hitakārī| gunagāhaku avaguna agha hārī
स्वामि गोसाँइहि सरिस गोसाई। मोहि समान मैं साइँ दोहाई
svāmi gosā~ihi sarisa gosāī| mohi samāna maiṃ sāi~ dohāī
प्रभु पितु बचन मोह बस पेली। आयउँ इहाँ समाजु सकेली
prabhu pitu bacana moha basa pelī| āyau~ ihā~ samāju sakelī
जग भल पोच ऊँच अरु नीचू। अमिअ अमरपद माहुरु मीचू
jaga bhala poca ū~ca aru nīcū| amia amarapada māhuru mīcū
राम रजाइ मेट मन माहीं। देखा सुना कतहुँ कोउ नाहीं
rāma rajāi meṭa mana māhīṃ| dekhā sunā katahu~ kou nāhīṃ
सो मैं सब बिधि कीन्हि ढिठाई। प्रभु मानी सनेह सेवकाई
so maiṃ saba bidhi kīnhi ḍhiṭhāī| prabhu mānī saneha sevakāī
कृपाँ भलाई आपनी नाथ कीन्ह भल मोर । दूषन भे भूषन सरिस सुजसु चारु चहु ओर ॥ २९८ ॥
kṛpā~ bhalāī āpanī nātha kīnha bhala mora | dūṣana bhe bhūṣana sarisa sujasu cāru cahu ora || 298 ||
राउरि रीति सुबानि बड़ाई। जगत बिदित निगमागम गाई
rāuri rīti subāni bar̤āī| jagata bidita nigamāgama gāī
कूर कुटिल खल कुमति कलंकी। नीच निसील निरीस निसंकी
kūra kuṭila khala kumati kalaṃkī| nīca nisīla nirīsa nisaṃkī
तेउ सुनि सरन सामुहें आए। सकृत प्रनामु किहें अपनाए
teu suni sarana sāmuheṃ āe| sakṛta pranāmu kiheṃ apanāe
देखि दोष कबहुँ न उर आने। सुनि गुन साधु समाज बखाने
dekhi doṣa kabahu~ na ura āne| suni guna sādhu samāja bakhāne
को साहिब सेवकहि नेवाजी। आपु समाज साज सब साजी
ko sāhiba sevakahi nevājī| āpu samāja sāja saba sājī
निज करतूति न समुझिअ सपनें। सेवक सकुच सोचु उर अपनें
nija karatūti na samujhia sapaneṃ| sevaka sakuca socu ura apaneṃ
सो गोसाइँ नहि दूसर कोपी। भुजा उठाइ कहउँ पन रोपी
so gosāi~ nahi dūsara kopī| bhujā uṭhāi kahau~ pana ropī
पसु नाचत सुक पाठ प्रबीना। गुन गति नट पाठक आधीना
pasu nācata suka pāṭha prabīnā| guna gati naṭa pāṭhaka ādhīnā
यों सुधारि सनमानि जन किए साधु सिरमोर । को कृपाल बिनु पालिहै बिरिदावलि बरजोर ॥ २९९ ॥
yoṃ sudhāri sanamāni jana kie sādhu siramora | ko kṛpāla binu pālihai biridāvali barajora || 299 ||
सोक सनेहँ कि बाल सुभाएँ। आयउँ लाइ रजायसु बाएँ
soka saneha~ ki bāla subhāe~| āyau~ lāi rajāyasu bāe~
तबहुँ कृपाल हेरि निज ओरा। सबहि भाँति भल मानेउ मोरा
tabahu~ kṛpāla heri nija orā| sabahi bhā~ti bhala māneu morā
देखेउँ पाय सुमंगल मूला। जानेउँ स्वामि सहज अनुकूला
dekheu~ pāya sumaṃgala mūlā| jāneu~ svāmi sahaja anukūlā
बड़ें समाज बिलोकेउँ भागू। बड़ीं चूक साहिब अनुरागू
bar̤eṃ samāja bilokeu~ bhāgū| bar̤īṃ cūka sāhiba anurāgū
कृपा अनुग्रह अंगु अघाई। कीन्हि कृपानिधि सब अधिकाई
kṛpā anugraha aṃgu aghāī| kīnhi kṛpānidhi saba adhikāī
राखा मोर दुलार गोसाईं। अपनें सील सुभायँ भलाईं
rākhā mora dulāra gosāīṃ| apaneṃ sīla subhāya~ bhalāīṃ
नाथ निपट मैं कीन्हि ढिठाई। स्वामि समाज सकोच बिहाई
nātha nipaṭa maiṃ kīnhi ḍhiṭhāī| svāmi samāja sakoca bihāī
अबिनय बिनय जथारुचि बानी। छमिहि देउ अति आरति जानी
abinaya binaya jathāruci bānī| chamihi deu ati ārati jānī
सुह्रद सुजान सुसाहिबहि बहुत कहब बड़ि खोरि । आयसु देइअ देव अब सबइ सुधारी मोरि ॥ ३०० ॥
suhrada sujāna susāhibahi bahuta kahaba bar̤i khori | āyasu deia deva aba sabai sudhārī mori || 300 ||
प्रभु पद पदुम पराग दोहाई। सत्य सुकृत सुख सीवँ सुहाई
prabhu pada paduma parāga dohāī| satya sukṛta sukha sīva~ suhāī
सो करि कहउँ हिए अपने की। रुचि जागत सोवत सपने की
so kari kahau~ hie apane kī| ruci jāgata sovata sapane kī
सहज सनेहँ स्वामि सेवकाई। स्वारथ छल फल चारि बिहाई
sahaja saneha~ svāmi sevakāī| svāratha chala phala cāri bihāī
अग्या सम न सुसाहिब सेवा। सो प्रसादु जन पावै देवा
agyā sama na susāhiba sevā| so prasādu jana pāvai devā
अस कहि प्रेम बिबस भए भारी। पुलक सरीर बिलोचन बारी
asa kahi prema bibasa bhae bhārī| pulaka sarīra bilocana bārī
प्रभु पद कमल गहे अकुलाई। समउ सनेहु न सो कहि जाई
prabhu pada kamala gahe akulāī| samau sanehu na so kahi jāī
कृपासिंधु सनमानि सुबानी। बैठाए समीप गहि पानी
kṛpāsiṃdhu sanamāni subānī| baiṭhāe samīpa gahi pānī
भरत बिनय सुनि देखि सुभाऊ। सिथिल सनेहँ सभा रघुराऊ
bharata binaya suni dekhi subhāū| sithila saneha~ sabhā raghurāū
रघुराउ सिथिल सनेहँ साधु समाज मुनि मिथिला धनी । मन महुँ सराहत भरत भायप भगति की महिमा घनी । भरतहि प्रसंसत बिबुध बरषत सुमन मानस मलिन से । तुलसी बिकल सब लोग सुनि सकुचे निसागम नलिन से
raghurāu sithila saneha~ sādhu samāja muni mithilā dhanī | mana mahu~ sarāhata bharata bhāyapa bhagati kī mahimā ghanī | bharatahi prasaṃsata bibudha baraṣata sumana mānasa malina se | tulasī bikala saba loga suni sakuce nisāgama nalina se
देखि दुखारी दीन दुहु समाज नर नारि सब । मघवा महा मलीन मुए मारि मंगल चहत ॥ ३०१ ॥
dekhi dukhārī dīna duhu samāja nara nāri saba | maghavā mahā malīna mue māri maṃgala cahata || 301 ||
कपट कुचालि सीवँ सुरराजू। पर अकाज प्रिय आपन काजू
kapaṭa kucāli sīva~ surarājū| para akāja priya āpana kājū
काक समान पाकरिपु रीती। छली मलीन कतहुँ न प्रतीती
kāka samāna pākaripu rītī| chalī malīna katahu~ na pratītī
प्रथम कुमत करि कपटु सँकेला। सो उचाटु सब कें सिर मेला
prathama kumata kari kapaṭu sa~kelā| so ucāṭu saba keṃ sira melā
सुरमायाँ सब लोग बिमोहे। राम प्रेम अतिसय न बिछोहे
suramāyā~ saba loga bimohe| rāma prema atisaya na bichohe
भय उचाट बस मन थिर नाहीं। छन बन रुचि छन सदन सोहाहीं
bhaya ucāṭa basa mana thira nāhīṃ| chana bana ruci chana sadana sohāhīṃ
दुबिध मनोगति प्रजा दुखारी। सरित सिंधु संगम जनु बारी
dubidha manogati prajā dukhārī| sarita siṃdhu saṃgama janu bārī
दुचित कतहुँ परितोषु न लहहीं। एक एक सन मरमु न कहहीं
ducita katahu~ paritoṣu na lahahīṃ| eka eka sana maramu na kahahīṃ
लखि हियँ हँसि कह कृपानिधानू। सरिस स्वान मघवान जुबानू
lakhi hiya~ ha~si kaha kṛpānidhānū| sarisa svāna maghavāna jubānū
भरतु जनकु मुनिजन सचिव साधु सचेत बिहाइ । लागि देवमाया सबहि जथाजोगु जनु पाइ ॥ ३०२ ॥
bharatu janaku munijana saciva sādhu saceta bihāi | lāgi devamāyā sabahi jathājogu janu pāi || 302 ||
कृपासिंधु लखि लोग दुखारे। निज सनेहँ सुरपति छल भारे
kṛpāsiṃdhu lakhi loga dukhāre| nija saneha~ surapati chala bhāre
सभा राउ गुर महिसुर मंत्री। भरत भगति सब कै मति जंत्री
sabhā rāu gura mahisura maṃtrī| bharata bhagati saba kai mati jaṃtrī
रामहि चितवत चित्र लिखे से। सकुचत बोलत बचन सिखे से
rāmahi citavata citra likhe se| sakucata bolata bacana sikhe se
भरत प्रीति नति बिनय बड़ाई। सुनत सुखद बरनत कठिनाई
bharata prīti nati binaya bar̤āī| sunata sukhada baranata kaṭhināī
जासु बिलोकि भगति लवलेसू। प्रेम मगन मुनिगन मिथिलेसू
jāsu biloki bhagati lavalesū| prema magana munigana mithilesū
महिमा तासु कहै किमि तुलसी। भगति सुभायँ सुमति हियँ हुलसी
mahimā tāsu kahai kimi tulasī| bhagati subhāya~ sumati hiya~ hulasī
आपु छोटि महिमा बड़ि जानी। कबिकुल कानि मानि सकुचानी
āpu choṭi mahimā bar̤i jānī| kabikula kāni māni sakucānī
कहि न सकति गुन रुचि अधिकाई। मति गति बाल बचन की नाई
kahi na sakati guna ruci adhikāī| mati gati bāla bacana kī nāī
भरत बिमल जसु बिमल बिधु सुमति चकोरकुमारि । उदित बिमल जन हृदय नभ एकटक रही निहारि ॥ ३०३ ॥
bharata bimala jasu bimala bidhu sumati cakorakumāri | udita bimala jana hṛdaya nabha ekaṭaka rahī nihāri || 303 ||
भरत सुभाउ न सुगम निगमहूँ। लघु मति चापलता कबि छमहूँ
bharata subhāu na sugama nigamahū~| laghu mati cāpalatā kabi chamahū~
कहत सुनत सति भाउ भरत को। सीय राम पद होइ न रत को
kahata sunata sati bhāu bharata ko| sīya rāma pada hoi na rata ko
सुमिरत भरतहि प्रेमु राम को। जेहि न सुलभ तेहि सरिस बाम को
sumirata bharatahi premu rāma ko| jehi na sulabha tehi sarisa bāma ko
देखि दयाल दसा सबही की। राम सुजान जानि जन जी की
dekhi dayāla dasā sabahī kī| rāma sujāna jāni jana jī kī
धरम धुरीन धीर नय नागर। सत्य सनेह सील सुख सागर
dharama dhurīna dhīra naya nāgara| satya saneha sīla sukha sāgara
देसु काल लखि समउ समाजू। नीति प्रीति पालक रघुराजू
desu kāla lakhi samau samājū| nīti prīti pālaka raghurājū
बोले बचन बानि सरबसु से। हित परिनाम सुनत ससि रसु से
bole bacana bāni sarabasu se| hita parināma sunata sasi rasu se
तात भरत तुम्ह धरम धुरीना। लोक बेद बिद प्रेम प्रबीना
tāta bharata tumha dharama dhurīnā| loka beda bida prema prabīnā
करम बचन मानस बिमल तुम्ह समान तुम्ह तात । गुर समाज लघु बंधु गुन कुसमयँ किमि कहि जात ॥ ३०४ ॥
karama bacana mānasa bimala tumha samāna tumha tāta | gura samāja laghu baṃdhu guna kusamaya~ kimi kahi jāta || 304 ||
जानहु तात तरनि कुल रीती। सत्यसंध पितु कीरति प्रीती
jānahu tāta tarani kula rītī| satyasaṃdha pitu kīrati prītī
समउ समाजु लाज गुरुजन की। उदासीन हित अनहित मन की
samau samāju lāja gurujana kī| udāsīna hita anahita mana kī
तुम्हहि बिदित सबही कर करमू। आपन मोर परम हित धरमू
tumhahi bidita sabahī kara karamū| āpana mora parama hita dharamū
मोहि सब भाँति भरोस तुम्हारा। तदपि कहउँ अवसर अनुसारा
mohi saba bhā~ti bharosa tumhārā| tadapi kahau~ avasara anusārā
तात तात बिनु बात हमारी। केवल गुरुकुल कृपाँ सँभारी
tāta tāta binu bāta hamārī| kevala gurukula kṛpā~ sa~bhārī
नतरु प्रजा परिजन परिवारू। हमहि सहित सबु होत खुआरू
nataru prajā parijana parivārū| hamahi sahita sabu hota khuārū
जौं बिनु अवसर अथवँ दिनेसू। जग केहि कहहु न होइ कलेसू
jauṃ binu avasara athava~ dinesū| jaga kehi kahahu na hoi kalesū
तस उतपातु तात बिधि कीन्हा। मुनि मिथिलेस राखि सबु लीन्हा
tasa utapātu tāta bidhi kīnhā| muni mithilesa rākhi sabu līnhā
राज काज सब लाज पति धरम धरनि धन धाम । गुर प्रभाउ पालिहि सबहि भल होइहि परिनाम ॥ ३०५ ॥
rāja kāja saba lāja pati dharama dharani dhana dhāma | gura prabhāu pālihi sabahi bhala hoihi parināma || 305 ||
सहित समाज तुम्हार हमारा। घर बन गुर प्रसाद रखवारा
sahita samāja tumhāra hamārā| ghara bana gura prasāda rakhavārā
मातु पिता गुर स्वामि निदेसू। सकल धरम धरनीधर सेसू
mātu pitā gura svāmi nidesū| sakala dharama dharanīdhara sesū
सो तुम्ह करहु करावहु मोहू। तात तरनिकुल पालक होहू
so tumha karahu karāvahu mohū| tāta taranikula pālaka hohū
साधक एक सकल सिधि देनी। कीरति सुगति भूतिमय बेनी
sādhaka eka sakala sidhi denī| kīrati sugati bhūtimaya benī
सो बिचारि सहि संकटु भारी। करहु प्रजा परिवारु सुखारी
so bicāri sahi saṃkaṭu bhārī| karahu prajā parivāru sukhārī
बाँटी बिपति सबहिं मोहि भाई। तुम्हहि अवधि भरि बड़ि कठिनाई
bā~ṭī bipati sabahiṃ mohi bhāī| tumhahi avadhi bhari bar̤i kaṭhināī
जानि तुम्हहि मृदु कहउँ कठोरा। कुसमयँ तात न अनुचित मोरा
jāni tumhahi mṛdu kahau~ kaṭhorā| kusamaya~ tāta na anucita morā
होहिं कुठायँ सुबंधु सुहाए। ओड़िअहिं हाथ असनिहु के घाए
hohiṃ kuṭhāya~ subaṃdhu suhāe| or̤iahiṃ hātha asanihu ke ghāe
सेवक कर पद नयन से मुख सो साहिबु होइ । तुलसी प्रीति कि रीति सुनि सुकबि सराहहिं सोइ ॥ ३०६ ॥
sevaka kara pada nayana se mukha so sāhibu hoi | tulasī prīti ki rīti suni sukabi sarāhahiṃ soi || 306 ||
सभा सकल सुनि रघुबर बानी। प्रेम पयोधि अमिअ जनु सानी
sabhā sakala suni raghubara bānī| prema payodhi amia janu sānī
सिथिल समाज सनेह समाधी। देखि दसा चुप सारद साधी
sithila samāja saneha samādhī| dekhi dasā cupa sārada sādhī
भरतहि भयउ परम संतोषू। सनमुख स्वामि बिमुख दुख दोषू
bharatahi bhayau parama saṃtoṣū| sanamukha svāmi bimukha dukha doṣū
मुख प्रसन्न मन मिटा बिषादू। भा जनु गूँगेहि गिरा प्रसादू
mukha prasanna mana miṭā biṣādū| bhā janu gū~gehi girā prasādū
कीन्ह सप्रेम प्रनामु बहोरी। बोले पानि पंकरुह जोरी
kīnha saprema pranāmu bahorī| bole pāni paṃkaruha jorī
नाथ भयउ सुखु साथ गए को। लहेउँ लाहु जग जनमु भए को
nātha bhayau sukhu sātha gae ko| laheu~ lāhu jaga janamu bhae ko
अब कृपाल जस आयसु होई। करौं सीस धरि सादर सोई
aba kṛpāla jasa āyasu hoī| karauṃ sīsa dhari sādara soī
सो अवलंब देव मोहि देई। अवधि पारु पावौं जेहि सेई
so avalaṃba deva mohi deī| avadhi pāru pāvauṃ jehi seī
देव देव अभिषेक हित गुर अनुसासनु पाइ । आनेउँ सब तीरथ सलिलु तेहि कहँ काह रजाइ ॥ ३०७ ॥
deva deva abhiṣeka hita gura anusāsanu pāi | āneu~ saba tīratha salilu tehi kaha~ kāha rajāi || 307 ||
एकु मनोरथु बड़ मन माहीं। सभयँ सकोच जात कहि नाहीं
eku manorathu bar̤a mana māhīṃ| sabhaya~ sakoca jāta kahi nāhīṃ
कहहु तात प्रभु आयसु पाई। बोले बानि सनेह सुहाई
kahahu tāta prabhu āyasu pāī| bole bāni saneha suhāī
चित्रकूट सुचि थल तीरथ बन। खग मृग सर सरि निर्झर गिरिगन
citrakūṭa suci thala tīratha bana| khaga mṛga sara sari nirjhara girigana
प्रभु पद अंकित अवनि बिसेषी। आयसु होइ त आवौं देखी
prabhu pada aṃkita avani biseṣī| āyasu hoi ta āvauṃ dekhī
अवसि अत्रि आयसु सिर धरहू। तात बिगतभय कानन चरहू
avasi atri āyasu sira dharahū| tāta bigatabhaya kānana carahū
मुनि प्रसाद बनु मंगल दाता। पावन परम सुहावन भ्राता
muni prasāda banu maṃgala dātā| pāvana parama suhāvana bhrātā
रिषिनायकु जहँ आयसु देहीं। राखेहु तीरथ जलु थल तेहीं
riṣināyaku jaha~ āyasu dehīṃ| rākhehu tīratha jalu thala tehīṃ
सुनि प्रभु बचन भरत सुख पावा। मुनि पद कमल मुदित सिरु नावा
suni prabhu bacana bharata sukha pāvā| muni pada kamala mudita siru nāvā
भरत राम संबादु सुनि सकल सुमंगल मूल । सुर स्वारथी सराहि कुल बरषत सुरतरु फूल ॥ ३०८ ॥
bharata rāma saṃbādu suni sakala sumaṃgala mūla | sura svārathī sarāhi kula baraṣata surataru phūla || 308 ||
धन्य भरत जय राम गोसाईं। कहत देव हरषत बरिआई
dhanya bharata jaya rāma gosāīṃ| kahata deva haraṣata bariāī
मुनि मिथिलेस सभाँ सब काहू। भरत बचन सुनि भयउ उछाहू
muni mithilesa sabhā~ saba kāhū| bharata bacana suni bhayau uchāhū
भरत राम गुन ग्राम सनेहू। पुलकि प्रसंसत राउ बिदेहू
bharata rāma guna grāma sanehū| pulaki prasaṃsata rāu bidehū
सेवक स्वामि सुभाउ सुहावन। नेमु पेमु अति पावन पावन
sevaka svāmi subhāu suhāvana| nemu pemu ati pāvana pāvana
मति अनुसार सराहन लागे। सचिव सभासद सब अनुरागे
mati anusāra sarāhana lāge| saciva sabhāsada saba anurāge
सुनि सुनि राम भरत संबादू। दुहु समाज हियँ हरषु बिषादू
suni suni rāma bharata saṃbādū| duhu samāja hiya~ haraṣu biṣādū
राम मातु दुखु सुखु सम जानी। कहि गुन राम प्रबोधीं रानी
rāma mātu dukhu sukhu sama jānī| kahi guna rāma prabodhīṃ rānī
एक कहहिं रघुबीर बड़ाई। एक सराहत भरत भलाई
eka kahahiṃ raghubīra bar̤āī| eka sarāhata bharata bhalāī
अत्रि कहेउ तब भरत सन सैल समीप सुकूप । राखिअ तीरथ तोय तहँ पावन अमिअ अनूप ॥ ३०९ ॥
atri kaheu taba bharata sana saila samīpa sukūpa | rākhia tīratha toya taha~ pāvana amia anūpa || 309 ||
भरत अत्रि अनुसासन पाई। जल भाजन सब दिए चलाई
bharata atri anusāsana pāī| jala bhājana saba die calāī
सानुज आपु अत्रि मुनि साधू। सहित गए जहँ कूप अगाधू
sānuja āpu atri muni sādhū| sahita gae jaha~ kūpa agādhū
पावन पाथ पुन्यथल राखा। प्रमुदित प्रेम अत्रि अस भाषा
pāvana pātha punyathala rākhā| pramudita prema atri asa bhāṣā
तात अनादि सिद्ध थल एहू। लोपेउ काल बिदित नहिं केहू
tāta anādi siddha thala ehū| lopeu kāla bidita nahiṃ kehū
तब सेवकन्ह सरस थलु देखा। किन्ह सुजल हित कूप बिसेषा
taba sevakanha sarasa thalu dekhā| kinha sujala hita kūpa biseṣā
बिधि बस भयउ बिस्व उपकारू। सुगम अगम अति धरम बिचारू
bidhi basa bhayau bisva upakārū| sugama agama ati dharama bicārū
भरतकूप अब कहिहहिं लोगा। अति पावन तीरथ जल जोगा
bharatakūpa aba kahihahiṃ logā| ati pāvana tīratha jala jogā
प्रेम सनेम निमज्जत प्रानी। होइहहिं बिमल करम मन बानी
prema sanema nimajjata prānī| hoihahiṃ bimala karama mana bānī
कहत कूप महिमा सकल गए जहाँ रघुराउ । अत्रि सुनायउ रघुबरहि तीरथ पुन्य प्रभाउ ॥ ३१० ॥
kahata kūpa mahimā sakala gae jahā~ raghurāu | atri sunāyau raghubarahi tīratha punya prabhāu || 310 ||
कहत धरम इतिहास सप्रीती। भयउ भोरु निसि सो सुख बीती
kahata dharama itihāsa saprītī| bhayau bhoru nisi so sukha bītī
नित्य निबाहि भरत दोउ भाई। राम अत्रि गुर आयसु पाई
nitya nibāhi bharata dou bhāī| rāma atri gura āyasu pāī
सहित समाज साज सब सादें। चले राम बन अटन पयादें
sahita samāja sāja saba sādeṃ| cale rāma bana aṭana payādeṃ
कोमल चरन चलत बिनु पनहीं। भइ मृदु भूमि सकुचि मन मनहीं
komala carana calata binu panahīṃ| bhai mṛdu bhūmi sakuci mana manahīṃ
कुस कंटक काँकरीं कुराईं। कटुक कठोर कुबस्तु दुराईं
kusa kaṃṭaka kā~karīṃ kurāīṃ| kaṭuka kaṭhora kubastu durāīṃ
महि मंजुल मृदु मारग कीन्हे। बहत समीर त्रिबिध सुख लीन्हे
mahi maṃjula mṛdu māraga kīnhe| bahata samīra tribidha sukha līnhe
सुमन बरषि सुर घन करि छाहीं। बिटप फूलि फलि तृन मृदुताहीं
sumana baraṣi sura ghana kari chāhīṃ| biṭapa phūli phali tṛna mṛdutāhīṃ
मृग बिलोकि खग बोलि सुबानी। सेवहिं सकल राम प्रिय जानी
mṛga biloki khaga boli subānī| sevahiṃ sakala rāma priya jānī
सुलभ सिद्धि सब प्राकृतहु राम कहत जमुहात । राम प्रान प्रिय भरत कहुँ यह न होइ बड़ि बात ॥ ३११ ॥
sulabha siddhi saba prākṛtahu rāma kahata jamuhāta | rāma prāna priya bharata kahu~ yaha na hoi bar̤i bāta || 311 ||
एहि बिधि भरतु फिरत बन माहीं। नेमु प्रेमु लखि मुनि सकुचाहीं
ehi bidhi bharatu phirata bana māhīṃ| nemu premu lakhi muni sakucāhīṃ
पुन्य जलाश्रय भूमि बिभागा। खग मृग तरु तृन गिरि बन बागा
punya jalāśraya bhūmi bibhāgā| khaga mṛga taru tṛna giri bana bāgā
चारु बिचित्र पबित्र बिसेषी। बूझत भरतु दिब्य सब देखी
cāru bicitra pabitra biseṣī| būjhata bharatu dibya saba dekhī
सुनि मन मुदित कहत रिषिराऊ। हेतु नाम गुन पुन्य प्रभाऊ
suni mana mudita kahata riṣirāū| hetu nāma guna punya prabhāū
कतहुँ निमज्जन कतहुँ प्रनामा। कतहुँ बिलोकत मन अभिरामा
katahu~ nimajjana katahu~ pranāmā| katahu~ bilokata mana abhirāmā
कतहुँ बैठि मुनि आयसु पाई। सुमिरत सीय सहित दोउ भाई
katahu~ baiṭhi muni āyasu pāī| sumirata sīya sahita dou bhāī
देखि सुभाउ सनेहु सुसेवा। देहिं असीस मुदित बनदेवा
dekhi subhāu sanehu susevā| dehiṃ asīsa mudita banadevā
फिरहिं गएँ दिनु पहर अढ़ाई। प्रभु पद कमल बिलोकहिं आई
phirahiṃ gae~ dinu pahara ar̤hāī| prabhu pada kamala bilokahiṃ āī
देखे थल तीरथ सकल भरत पाँच दिन माझ । कहत सुनत हरि हर सुजसु गयउ दिवसु भइ साँझ ॥ ३१२ ॥
dekhe thala tīratha sakala bharata pā~ca dina mājha | kahata sunata hari hara sujasu gayau divasu bhai sā~jha || 312 ||
भोर न्हाइ सबु जुरा समाजू। भरत भूमिसुर तेरहुति राजू
bhora nhāi sabu jurā samājū| bharata bhūmisura terahuti rājū
भल दिन आजु जानि मन माहीं। रामु कृपाल कहत सकुचाहीं
bhala dina āju jāni mana māhīṃ| rāmu kṛpāla kahata sakucāhīṃ
गुर नृप भरत सभा अवलोकी। सकुचि राम फिरि अवनि बिलोकी
gura nṛpa bharata sabhā avalokī| sakuci rāma phiri avani bilokī
सील सराहि सभा सब सोची। कहुँ न राम सम स्वामि सँकोची
sīla sarāhi sabhā saba socī| kahu~ na rāma sama svāmi sa~kocī
भरत सुजान राम रुख देखी। उठि सप्रेम धरि धीर बिसेषी
bharata sujāna rāma rukha dekhī| uṭhi saprema dhari dhīra biseṣī
करि दंडवत कहत कर जोरी। राखीं नाथ सकल रुचि मोरी
kari daṃḍavata kahata kara jorī| rākhīṃ nātha sakala ruci morī
मोहि लगि सहेउ सबहिं संतापू। बहुत भाँति दुखु पावा आपू
mohi lagi saheu sabahiṃ saṃtāpū| bahuta bhā~ti dukhu pāvā āpū
अब गोसाइँ मोहि देउ रजाई। सेवौं अवध अवधि भरि जाई
aba gosāi~ mohi deu rajāī| sevauṃ avadha avadhi bhari jāī
जेहिं उपाय पुनि पाय जनु देखै दीनदयाल । सो सिख देइअ अवधि लगि कोसलपाल कृपाल ॥ ३१३ ॥
jehiṃ upāya puni pāya janu dekhai dīnadayāla | so sikha deia avadhi lagi kosalapāla kṛpāla || 313 ||
पुरजन परिजन प्रजा गोसाई। सब सुचि सरस सनेहँ सगाई
purajana parijana prajā gosāī| saba suci sarasa saneha~ sagāī
राउर बदि भल भव दुख दाहू। प्रभु बिनु बादि परम पद लाहू
rāura badi bhala bhava dukha dāhū| prabhu binu bādi parama pada lāhū
स्वामि सुजानु जानि सब ही की। रुचि लालसा रहनि जन जी की
svāmi sujānu jāni saba hī kī| ruci lālasā rahani jana jī kī
प्रनतपालु पालिहि सब काहू। देउ दुहू दिसि ओर निबाहू
pranatapālu pālihi saba kāhū| deu duhū disi ora nibāhū
अस मोहि सब बिधि भूरि भरोसो। किएँ बिचारु न सोचु खरो सो
asa mohi saba bidhi bhūri bharoso| kie~ bicāru na socu kharo so
आरति मोर नाथ कर छोहू। दुहुँ मिलि कीन्ह ढीठु हठि मोहू
ārati mora nātha kara chohū| duhu~ mili kīnha ḍhīṭhu haṭhi mohū
यह बड़ दोषु दूरि करि स्वामी। तजि सकोच सिखइअ अनुगामी
yaha bar̤a doṣu dūri kari svāmī| taji sakoca sikhaia anugāmī
भरत बिनय सुनि सबहिं प्रसंसी। खीर नीर बिबरन गति हंसी
bharata binaya suni sabahiṃ prasaṃsī| khīra nīra bibarana gati haṃsī
दीनबंधु सुनि बंधु के बचन दीन छलहीन । देस काल अवसर सरिस बोले रामु प्रबीन ॥ ३१४ ॥
dīnabaṃdhu suni baṃdhu ke bacana dīna chalahīna | desa kāla avasara sarisa bole rāmu prabīna || 314 ||
तात तुम्हारि मोरि परिजन की। चिंता गुरहि नृपहि घर बन की
tāta tumhāri mori parijana kī| ciṃtā gurahi nṛpahi ghara bana kī
माथे पर गुर मुनि मिथिलेसू। हमहि तुम्हहि सपनेहुँ न कलेसू
māthe para gura muni mithilesū| hamahi tumhahi sapanehu~ na kalesū
मोर तुम्हार परम पुरुषारथु। स्वारथु सुजसु धरमु परमारथु
mora tumhāra parama puruṣārathu| svārathu sujasu dharamu paramārathu
पितु आयसु पालिहिं दुहु भाई। लोक बेद भल भूप भलाई
pitu āyasu pālihiṃ duhu bhāī| loka beda bhala bhūpa bhalāī
गुर पितु मातु स्वामि सिख पालें। चलेहुँ कुमग पग परहिं न खालें
gura pitu mātu svāmi sikha pāleṃ| calehu~ kumaga paga parahiṃ na khāleṃ
अस बिचारि सब सोच बिहाई। पालहु अवध अवधि भरि जाई
asa bicāri saba soca bihāī| pālahu avadha avadhi bhari jāī
देसु कोसु परिजन परिवारू। गुर पद रजहिं लाग छरुभारू
desu kosu parijana parivārū| gura pada rajahiṃ lāga charubhārū
तुम्ह मुनि मातु सचिव सिख मानी। पालेहु पुहुमि प्रजा रजधानी
tumha muni mātu saciva sikha mānī| pālehu puhumi prajā rajadhānī
मुखिआ मुखु सो चाहिऐ खान पान कहुँ एक । पालइ पोषइ सकल अँग तुलसी सहित बिबेक ॥ ३१५ ॥
mukhiā mukhu so cāhiai khāna pāna kahu~ eka | pālai poṣai sakala a~ga tulasī sahita bibeka || 315 ||
राजधरम सरबसु एतनोई। जिमि मन माहँ मनोरथ गोई
rājadharama sarabasu etanoī| jimi mana māha~ manoratha goī
बंधु प्रबोधु कीन्ह बहु भाँती। बिनु अधार मन तोषु न साँती
baṃdhu prabodhu kīnha bahu bhā~tī| binu adhāra mana toṣu na sā~tī
भरत सील गुर सचिव समाजू। सकुच सनेह बिबस रघुराजू
bharata sīla gura saciva samājū| sakuca saneha bibasa raghurājū
प्रभु करि कृपा पाँवरीं दीन्हीं। सादर भरत सीस धरि लीन्हीं
prabhu kari kṛpā pā~varīṃ dīnhīṃ| sādara bharata sīsa dhari līnhīṃ
चरनपीठ करुनानिधान के। जनु जुग जामिक प्रजा प्रान के
caranapīṭha karunānidhāna ke| janu juga jāmika prajā prāna ke
संपुट भरत सनेह रतन के। आखर जुग जुन जीव जतन के
saṃpuṭa bharata saneha ratana ke| ākhara juga juna jīva jatana ke
कुल कपाट कर कुसल करम के। बिमल नयन सेवा सुधरम के
kula kapāṭa kara kusala karama ke| bimala nayana sevā sudharama ke
भरत मुदित अवलंब लहे तें। अस सुख जस सिय रामु रहे तें
bharata mudita avalaṃba lahe teṃ| asa sukha jasa siya rāmu rahe teṃ
मागेउ बिदा प्रनामु करि राम लिए उर लाइ । लोग उचाटे अमरपति कुटिल कुअवसरु पाइ ॥ ३१६ ॥
māgeu bidā pranāmu kari rāma lie ura lāi | loga ucāṭe amarapati kuṭila kuavasaru pāi || 316 ||
सो कुचालि सब कहँ भइ नीकी। अवधि आस सम जीवनि जी की
so kucāli saba kaha~ bhai nīkī| avadhi āsa sama jīvani jī kī
नतरु लखन सिय सम बियोगा। हहरि मरत सब लोग कुरोगा
nataru lakhana siya sama biyogā| hahari marata saba loga kurogā
रामकृपाँ अवरेब सुधारी। बिबुध धारि भइ गुनद गोहारी
rāmakṛpā~ avareba sudhārī| bibudha dhāri bhai gunada gohārī
भेंटत भुज भरि भाइ भरत सो। राम प्रेम रसु कहि न परत सो
bheṃṭata bhuja bhari bhāi bharata so| rāma prema rasu kahi na parata so
तन मन बचन उमग अनुरागा। धीर धुरंधर धीरजु त्यागा
tana mana bacana umaga anurāgā| dhīra dhuraṃdhara dhīraju tyāgā
बारिज लोचन मोचत बारी। देखि दसा सुर सभा दुखारी
bārija locana mocata bārī| dekhi dasā sura sabhā dukhārī
मुनिगन गुर धुर धीर जनक से। ग्यान अनल मन कसें कनक से
munigana gura dhura dhīra janaka se| gyāna anala mana kaseṃ kanaka se
जे बिरंचि निरलेप उपाए। पदुम पत्र जिमि जग जल जाए
je biraṃci niralepa upāe| paduma patra jimi jaga jala jāe
तेउ बिलोकि रघुबर भरत प्रीति अनूप अपार । भए मगन मन तन बचन सहित बिराग बिचार ॥ ३१७ ॥
teu biloki raghubara bharata prīti anūpa apāra | bhae magana mana tana bacana sahita birāga bicāra || 317 ||
जहाँ जनक गुर मति भोरी। प्राकृत प्रीति कहत बड़ि खोरी
jahā~ janaka gura mati bhorī| prākṛta prīti kahata bar̤i khorī
बरनत रघुबर भरत बियोगू। सुनि कठोर कबि जानिहि लोगू
baranata raghubara bharata biyogū| suni kaṭhora kabi jānihi logū
सो सकोच रसु अकथ सुबानी। समउ सनेहु सुमिरि सकुचानी
so sakoca rasu akatha subānī| samau sanehu sumiri sakucānī
भेंटि भरत रघुबर समुझाए। पुनि रिपुदवनु हरषि हियँ लाए
bheṃṭi bharata raghubara samujhāe| puni ripudavanu haraṣi hiya~ lāe
सेवक सचिव भरत रुख पाई। निज निज काज लगे सब जाई
sevaka saciva bharata rukha pāī| nija nija kāja lage saba jāī
सुनि दारुन दुखु दुहूँ समाजा। लगे चलन के साजन साजा
suni dāruna dukhu duhū~ samājā| lage calana ke sājana sājā
प्रभु पद पदुम बंदि दोउ भाई। चले सीस धरि राम रजाई
prabhu pada paduma baṃdi dou bhāī| cale sīsa dhari rāma rajāī
मुनि तापस बनदेव निहोरी। सब सनमानि बहोरि बहोरी
muni tāpasa banadeva nihorī| saba sanamāni bahori bahorī
लखनहि भेंटि प्रनामु करि सिर धरि सिय पद धूरि । चले सप्रेम असीस सुनि सकल सुमंगल मूरि ॥ ३१८ ॥
lakhanahi bheṃṭi pranāmu kari sira dhari siya pada dhūri | cale saprema asīsa suni sakala sumaṃgala mūri || 318 ||
सानुज राम नृपहि सिर नाई। कीन्हि बहुत बिधि बिनय बड़ाई
sānuja rāma nṛpahi sira nāī| kīnhi bahuta bidhi binaya bar̤āī
देव दया बस बड़ दुखु पायउ। सहित समाज काननहिं आयउ
deva dayā basa bar̤a dukhu pāyau| sahita samāja kānanahiṃ āyau
पुर पगु धारिअ देइ असीसा। कीन्ह धीर धरि गवनु महीसा
pura pagu dhāria dei asīsā| kīnha dhīra dhari gavanu mahīsā
मुनि महिदेव साधु सनमाने। बिदा किए हरि हर सम जाने
muni mahideva sādhu sanamāne| bidā kie hari hara sama jāne
सासु समीप गए दोउ भाई। फिरे बंदि पग आसिष पाई
sāsu samīpa gae dou bhāī| phire baṃdi paga āsiṣa pāī
कौसिक बामदेव जाबाली। पुरजन परिजन सचिव सुचाली
kausika bāmadeva jābālī| purajana parijana saciva sucālī
जथा जोगु करि बिनय प्रनामा। बिदा किए सब सानुज रामा
jathā jogu kari binaya pranāmā| bidā kie saba sānuja rāmā
नारि पुरुष लघु मध्य बड़ेरे। सब सनमानि कृपानिधि फेरे
nāri puruṣa laghu madhya bar̤ere| saba sanamāni kṛpānidhi phere
भरत मातु पद बंदि प्रभु सुचि सनेहँ मिलि भेंटि । बिदा कीन्ह सजि पालकी सकुच सोच सब मेटि ॥ ३१९ ॥
bharata mātu pada baṃdi prabhu suci saneha~ mili bheṃṭi | bidā kīnha saji pālakī sakuca soca saba meṭi || 319 ||
परिजन मातु पितहि मिलि सीता। फिरी प्रानप्रिय प्रेम पुनीता
parijana mātu pitahi mili sītā| phirī prānapriya prema punītā
करि प्रनामु भेंटी सब सासू। प्रीति कहत कबि हियँ न हुलासू
kari pranāmu bheṃṭī saba sāsū| prīti kahata kabi hiya~ na hulāsū
सुनि सिख अभिमत आसिष पाई। रही सीय दुहु प्रीति समाई
suni sikha abhimata āsiṣa pāī| rahī sīya duhu prīti samāī
रघुपति पटु पालकीं मगाईं। करि प्रबोधु सब मातु चढ़ाई
raghupati paṭu pālakīṃ magāīṃ| kari prabodhu saba mātu car̤hāī
बार बार हिलि मिलि दुहु भाई। सम सनेहँ जननी पहुँचाई
bāra bāra hili mili duhu bhāī| sama saneha~ jananī pahu~cāī
साजि बाजि गज बाहन नाना। भरत भूप दल कीन्ह पयाना
sāji bāji gaja bāhana nānā| bharata bhūpa dala kīnha payānā
हृदयँ रामु सिय लखन समेता। चले जाहिं सब लोग अचेता
hṛdaya~ rāmu siya lakhana sametā| cale jāhiṃ saba loga acetā
बसह बाजि गज पसु हियँ हारें। चले जाहिं परबस मन मारें
basaha bāji gaja pasu hiya~ hāreṃ| cale jāhiṃ parabasa mana māreṃ
गुर गुरतिय पद बंदि प्रभु सीता लखन समेत । फिरे हरष बिसमय सहित आए परन निकेत ॥ ३२० ॥
gura guratiya pada baṃdi prabhu sītā lakhana sameta | phire haraṣa bisamaya sahita āe parana niketa || 320 ||
बिदा कीन्ह सनमानि निषादू। चलेउ हृदयँ बड़ बिरह बिषादू
bidā kīnha sanamāni niṣādū| caleu hṛdaya~ bar̤a biraha biṣādū
कोल किरात भिल्ल बनचारी। फेरे फिरे जोहारि जोहारी
kola kirāta bhilla banacārī| phere phire johāri johārī
प्रभु सिय लखन बैठि बट छाहीं। प्रिय परिजन बियोग बिलखाहीं
prabhu siya lakhana baiṭhi baṭa chāhīṃ| priya parijana biyoga bilakhāhīṃ
भरत सनेह सुभाउ सुबानी। प्रिया अनुज सन कहत बखानी
bharata saneha subhāu subānī| priyā anuja sana kahata bakhānī
प्रीति प्रतीति बचन मन करनी। श्रीमुख राम प्रेम बस बरनी
prīti pratīti bacana mana karanī| śrīmukha rāma prema basa baranī
तेहि अवसर खग मृग जल मीना। चित्रकूट चर अचर मलीना
tehi avasara khaga mṛga jala mīnā| citrakūṭa cara acara malīnā
बिबुध बिलोकि दसा रघुबर की। बरषि सुमन कहि गति घर घर की
bibudha biloki dasā raghubara kī| baraṣi sumana kahi gati ghara ghara kī
प्रभु प्रनामु करि दीन्ह भरोसो। चले मुदित मन डर न खरो सो
prabhu pranāmu kari dīnha bharoso| cale mudita mana ḍara na kharo so
सानुज सीय समेत प्रभु राजत परन कुटीर । भगति ग्यानु बैराग्य जनु सोहत धरें सरीर ॥ ३२१ ॥
sānuja sīya sameta prabhu rājata parana kuṭīra | bhagati gyānu bairāgya janu sohata dhareṃ sarīra || 321 ||
मुनि महिसुर गुर भरत भुआलू। राम बिरहँ सबु साजु बिहालू
muni mahisura gura bharata bhuālū| rāma biraha~ sabu sāju bihālū
प्रभु गुन ग्राम गनत मन माहीं। सब चुपचाप चले मग जाहीं
prabhu guna grāma ganata mana māhīṃ| saba cupacāpa cale maga jāhīṃ
जमुना उतरि पार सबु भयऊ। सो बासरु बिनु भोजन गयऊ
jamunā utari pāra sabu bhayaū| so bāsaru binu bhojana gayaū
उतरि देवसरि दूसर बासू। रामसखाँ सब कीन्ह सुपासू
utari devasari dūsara bāsū| rāmasakhā~ saba kīnha supāsū
सई उतरि गोमतीं नहाए। चौथें दिवस अवधपुर आए
saī utari gomatīṃ nahāe| cautheṃ divasa avadhapura āe
जनकु रहे पुर बासर चारी। राज काज सब साज सँभारी
janaku rahe pura bāsara cārī| rāja kāja saba sāja sa~bhārī
सौंपि सचिव गुर भरतहि राजू। तेरहुति चले साजि सबु साजू
sauṃpi saciva gura bharatahi rājū| terahuti cale sāji sabu sājū
नगर नारि नर गुर सिख मानी। बसे सुखेन राम रजधानी
nagara nāri nara gura sikha mānī| base sukhena rāma rajadhānī
राम दरस लगि लोग सब करत नेम उपबास । तजि तजि भूषन भोग सुख जिअत अवधि कीं आस ॥ ३२२ ॥
rāma darasa lagi loga saba karata nema upabāsa | taji taji bhūṣana bhoga sukha jiata avadhi kīṃ āsa || 322 ||
सचिव सुसेवक भरत प्रबोधे। निज निज काज पाइ पाइ सिख ओधे
saciva susevaka bharata prabodhe| nija nija kāja pāi pāi sikha odhe
पुनि सिख दीन्ह बोलि लघु भाई। सौंपी सकल मातु सेवकाई
puni sikha dīnha boli laghu bhāī| sauṃpī sakala mātu sevakāī
भूसुर बोलि भरत कर जोरे। करि प्रनाम बय बिनय निहोरे
bhūsura boli bharata kara jore| kari pranāma baya binaya nihore
ऊँच नीच कारजु भल पोचू। आयसु देब न करब सँकोचू
ū~ca nīca kāraju bhala pocū| āyasu deba na karaba sa~kocū
परिजन पुरजन प्रजा बोलाए। समाधानु करि सुबस बसाए
parijana purajana prajā bolāe| samādhānu kari subasa basāe
सानुज गे गुर गेहँ बहोरी। करि दंडवत कहत कर जोरी
sānuja ge gura geha~ bahorī| kari daṃḍavata kahata kara jorī
आयसु होइ त रहौं सनेमा। बोले मुनि तन पुलकि सपेमा
āyasu hoi ta rahauṃ sanemā| bole muni tana pulaki sapemā
समुझव कहब करब तुम्ह जोई। धरम सारु जग होइहि सोई
samujhava kahaba karaba tumha joī| dharama sāru jaga hoihi soī
सुनि सिख पाइ असीस बड़ि गनक बोलि दिनु साधि । सिंघासन प्रभु पादुका बैठारे निरुपाधि ॥ ३२३ ॥
suni sikha pāi asīsa bar̤i ganaka boli dinu sādhi | siṃghāsana prabhu pādukā baiṭhāre nirupādhi || 323 ||
राम मातु गुर पद सिरु नाई। प्रभु पद पीठ रजायसु पाई
rāma mātu gura pada siru nāī| prabhu pada pīṭha rajāyasu pāī
नंदिगावँ करि परन कुटीरा। कीन्ह निवासु धरम धुर धीरा
naṃdigāva~ kari parana kuṭīrā| kīnha nivāsu dharama dhura dhīrā
जटाजूट सिर मुनिपट धारी। महि खनि कुस साँथरी सँवारी
jaṭājūṭa sira munipaṭa dhārī| mahi khani kusa sā~tharī sa~vārī
असन बसन बासन ब्रत नेमा। करत कठिन रिषिधरम सप्रेमा
asana basana bāsana brata nemā| karata kaṭhina riṣidharama sapremā
भूषन बसन भोग सुख भूरी। मन तन बचन तजे तिन तूरी
bhūṣana basana bhoga sukha bhūrī| mana tana bacana taje tina tūrī
अवध राजु सुर राजु सिहाई। दसरथ धनु सुनि धनदु लजाई
avadha rāju sura rāju sihāī| dasaratha dhanu suni dhanadu lajāī
तेहिं पुर बसत भरत बिनु रागा। चंचरीक जिमि चंपक बागा
tehiṃ pura basata bharata binu rāgā| caṃcarīka jimi caṃpaka bāgā
रमा बिलासु राम अनुरागी। तजत बमन जिमि जन बड़भागी
ramā bilāsu rāma anurāgī| tajata bamana jimi jana bar̤abhāgī
राम पेम भाजन भरतु बड़े न एहिं करतूति । चातक हंस सराहिअत टेंक बिबेक बिभूति ॥ ३२४ ॥
rāma pema bhājana bharatu bar̤e na ehiṃ karatūti | cātaka haṃsa sarāhiata ṭeṃka bibeka bibhūti || 324 ||
देह दिनहुँ दिन दूबरि होई। घटइ तेजु बलु मुखछबि सोई
deha dinahu~ dina dūbari hoī| ghaṭai teju balu mukhachabi soī
नित नव राम प्रेम पनु पीना। बढ़त धरम दलु मनु न मलीना
nita nava rāma prema panu pīnā| bar̤hata dharama dalu manu na malīnā
जिमि जलु निघटत सरद प्रकासे। बिलसत बेतस बनज बिकासे
jimi jalu nighaṭata sarada prakāse| bilasata betasa banaja bikāse
सम दम संजम नियम उपासा। नखत भरत हिय बिमल अकासा
sama dama saṃjama niyama upāsā| nakhata bharata hiya bimala akāsā
ध्रुव बिस्वास अवधि राका सी। स्वामि सुरति सुरबीथि बिकासी
dhruva bisvāsa avadhi rākā sī| svāmi surati surabīthi bikāsī
राम पेम बिधु अचल अदोषा। सहित समाज सोह नित चोखा
rāma pema bidhu acala adoṣā| sahita samāja soha nita cokhā
भरत रहनि समुझनि करतूती। भगति बिरति गुन बिमल बिभूती
bharata rahani samujhani karatūtī| bhagati birati guna bimala bibhūtī
बरनत सकल सुकचि सकुचाहीं। सेस गनेस गिरा गमु नाहीं
baranata sakala sukaci sakucāhīṃ| sesa ganesa girā gamu nāhīṃ
नित पूजत प्रभु पाँवरी प्रीति न हृदयँ समाति । मागि मागि आयसु करत राज काज बहु भाँति ॥ ३२५ ॥
nita pūjata prabhu pā~varī prīti na hṛdaya~ samāti | māgi māgi āyasu karata rāja kāja bahu bhā~ti || 325 ||
पुलक गात हियँ सिय रघुबीरू। जीह नामु जप लोचन नीरू
pulaka gāta hiya~ siya raghubīrū| jīha nāmu japa locana nīrū
लखन राम सिय कानन बसहीं। भरतु भवन बसि तप तनु कसहीं
lakhana rāma siya kānana basahīṃ| bharatu bhavana basi tapa tanu kasahīṃ
दोउ दिसि समुझि कहत सबु लोगू। सब बिधि भरत सराहन जोगू
dou disi samujhi kahata sabu logū| saba bidhi bharata sarāhana jogū
सुनि ब्रत नेम साधु सकुचाहीं। देखि दसा मुनिराज लजाहीं
suni brata nema sādhu sakucāhīṃ| dekhi dasā munirāja lajāhīṃ
परम पुनीत भरत आचरनू। मधुर मंजु मुद मंगल करनू
parama punīta bharata ācaranū| madhura maṃju muda maṃgala karanū
हरन कठिन कलि कलुष कलेसू। महामोह निसि दलन दिनेसू
harana kaṭhina kali kaluṣa kalesū| mahāmoha nisi dalana dinesū
पाप पुंज कुंजर मृगराजू। समन सकल संताप समाजू
pāpa puṃja kuṃjara mṛgarājū| samana sakala saṃtāpa samājū
जन रंजन भंजन भव भारू। राम सनेह सुधाकर सारू
jana raṃjana bhaṃjana bhava bhārū| rāma saneha sudhākara sārū
सिय राम प्रेम पियूष पूरन, होत जनम न भरत को । मुनि मन अगम जम नियम सम दम, बिषम ब्रत आचरत को॥ । दुख दाह दारिद दम्भ दूषन, सुजस मिस अपहरत को । कलिकाल तुलसी से सठन्हि हठि, राम सन्मुख करत को ॥ १३ ॥
siya rāma prema piyūṣa pūrana, hota janama na bharata ko | muni mana agama jama niyama sama dama, biṣama brata ācarata ko|| | dukha dāha dārida dambha dūṣana, sujasa misa apaharata ko | kalikāla tulasī se saṭhanhi haṭhi, rāma sanmukha karata ko || 13 ||
भरत चरित करि नेम, तुलसी जे सादर सुनहिं । सीय-राम-पद प्रेम, अवसि होइ भव-रस बिरति ॥ ३२६ ॥
bharata carita kari nema, tulasī je sādara sunahiṃ | sīya-rāma-pada prema, avasi hoi bhava-rasa birati || 326 ||
इति श्रीरामचरितमानसे सकल कलिकलुष विध्वंसने विमल विज्ञान वैराग्य सम्पादनो नाम द्वितीयः सोपानः समाप्तः
iti śrīrāmacaritamānase sakala kalikaluṣa vidhvaṃsane vimala vijñāna vairāgya sampādano nāma dvitīyaḥ sopānaḥ samāptaḥ
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).